прил. 1. (простодушный) кии-тэрэйэ суох, көнө, судургу; 2. разг. (несложный) уустуга суох, судургу, боростуой; нехитрое устройство судургу оҥоһук.

1) простой, простодушный, бесхитростный; глупый || простота, простодушие, бесхитростность; глупость; кэнэн киһи бесхитростный человек; 2) наивный; доверчивый || наивность; доверчивость; кэнэн санаа наивная мысль; оҕо кэнэнэ доверчивость ребёнка.

1.1) простой, несложный; судургу оҥоһуулаах массыына простая машина; судургу суол несложное дело; 2) перен. простой; прямой, прямодушный; судургу киһи простодушный человек; 2. нареч. 1) просто; судургу эт = сказать просто; 2) прямо; судургу барыахпыт поедем прямо (без остановки); судургу бар = идти напрямик # судургу этии грам. простое предложение.

1. даҕ. Уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, барытын наһаа көнөтүнэн өйдүүр. ☉ Наивный, простодушный
   Талбаҕа ыалтан ыалга көһө сылдьан дьукаахтаһар, быстар дьадаҥы, кэнэн Тоһуукка диэн оҕонньор баара. Амма Аччыгыйа
   Ол баайыллыбыт хабахтар уонна чуорааннар оччотооҕу кэнэн дьон санааларыгар, куһаҕан тыыны куттуур улахан ымыы буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Норуот айымньытын мифическэй уобарастара былыргы кэнэн киһи айылҕа күүстэрин …… иччилээн өйдүүрүттэн үөскээбит. Эрчимэн
2. аат суолт. Уһуну-киэҥи эргитэн өйдүүр кыаҕа суох, барытын наһаа көнөтүнэн өйдүүр, өс киирбэх киһи. ☉ Наивный, простодушный, бесхитростный человек, простак
   Оо, кэнэммит дэлэ дуо, ол сирбит анныгар гаас хаайтаран эҥин араастык тыаһыырын абааһы эбит диир буоллахпыт. В. Иванов
   [Маня:] Эчи судургутун, эчи кэнэниҥ бэрдин. Ол эрээри эйиэнэ үчүгэйиҥ итиннэ баар эбээт. Көнөҕүн. С. Ефремов
   «Аата бу киһини», — Ньукулай киһитэ кэнэниттэн олус бэркиһиир. «ХС»
   ◊ Кэнэн санаа — киэҥник ылан көрбөт, кыараҕас, муҥутах санаа. ☉ Наивная, простодушная мысль; ограниченная, недалекая мысль
   Максим илиитин-атаҕын кыаһылаабыт кэнэн санаа оргууй төлөрүйэн, улам холкутуйан истэ. Н. Лугинов
   О, дьэ баар буолаллар ынырык, Куту-сүрү баттыыр сэһэннэр, Эн кэнэн санааҕар хара-барык Сибиэннэр илэбодо кэлэллэр. М. Ефимов
   [Спиридон:] Ол эрэйдээх, кэнэн санаатынан, бука, …… оҕоҕут туһугар көрдөһө бардаҕа буолуо. С. Ефремов. Кэнэн үйэ (кэм) — үөрэх тарҕана илик, хараҥа, ньүдьү-балай кэм. ☉ Темный, непросвещенный век
   Урукку кэнэн үйэ ааспыта — үлэһит дьон өйдөнөн эрэр. Н. Якутскай. Былыргы кэнэн үйэҕэ хайа баай …… сир уһугар дойдуну …… мөһөөх харчыга атыылаһан ылыах этэй. А. Федоров
   монг. гэнэн, тув. кэнэн

I
даҕ.
1. Токуруйбатах, өҕүллүбэтэх. ☉ Не имеющий изгибов, искривлений, прямой
Сабачча үс көнө тоһоҕото булан киллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
Оксана имигэс, синньигэс бииллээҕэ, көнө уҥуохтааҕа, буспут отон курдук уостааҕа, толору түөстээҕэ. Суорун Омоллоон
Хойуу хара хааһа өрө сыҕаллыбыт, кырыылаах көнө муннугар биллэрбиллибэт эбирдэрдээх. Л. Попов
2. Үөһэ-аллара түһүүтэ суох, оллураболлура суох; дэхси. ☉ Не имеющий впадин и возвышений, ровный; гладкий
Дьаарбаҥ — олус көнө хонуулаах от үрэх. Бу остуол ньуурун курдук көнө кырдалга кылыйан кыыралдьытар, тустан туурута илгиэлэһэр, сырсан бөтөҥкөлөһөр үчүгэй да этэ. А. Бэрияк
Көнө ньуурдаах куйаар. Баал Хабырыыс
3. көсп. Албына-көлдьүнэ, үөнэ-күрдьэҕэтэ суох; судургу. ☉ Непритворный, бесхитростный, простодушный, правдивый; простой, прямой
Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбаткэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. Саха үлэһит, көнө, кырдьыксыт норуот. И. Федосеев
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
Байбалы тимир ууһунан үлэлииригэр эппитэ. Онуоха көнө баҕайы киһи төттөрү этэ барбатаҕа. «Кыым»
♦ Көнө суобаһынан (сүрэҕинэн) — чиэһинэйдик, көнөтүнэн. ☉ Честно, искренне
[Быыпсай:] Мин бэйэм син уонтан тахса сыл көнө сүрэхпинэн, үтүө суобаспынан күн судаарга сулусуу гыннаҕым дии саныыбын. П. Ойуунускай
Үлэлээбитин курдук көнө суобаһынан үлэлиирэ. Д. Таас. Көнө сүнньүнэн — 1) иннинэн буолан, мөккүспэккэ, өһөспөккө. ☉ Не пререкаясь, покорно, послушно (делать что-л.)
Биирдэ эмэтэ хараххын уһулу оҕустахха көнө сүнньүгүнэн үлэлиир буолуоҥ, — диэт, сытыыкан киһи биллэриктэн аан диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап; 2) бэрээдэктээхтик, сиэри кэспэккэ. ☉ Порядочно, честно, по совести, не нарушая норм этики, морали (держаться, жить и т. п.)
[Эмээхсин:] бэйэлэрэ кырыыланар буолбуттарын кэннэ, оҕонньор итинник да буолуон сөп эбит, кимиэхэ хайҕатаары көнө сүнньүнэн сылдьыай диэх курдук саныыра. Д. Таас. Көнө сүрүннээх — кырдьыгынан сылдьар; сабыдыалга охтубат, бэриммэт. ☉ Бесхитростный; правдивый; не поддающийся влиянию кого-л., имеющий твердые принципы
Кырдьыгы тутуһан туруору киирсиһэр буолан, бэйэтинии көнө сүрүннээх дьоҥҥо сөбүлэтэр. П. Аввакумов. Көнө сүрэхтээх — албына-көлдьүнэ суох, чиэһинэй. ☉ Честный, искренний, непритворный
Саамай ордук киһи диэн тус бэйэтэ көнө сүрэхтээх, сэмэй, үлэһит киһи аата буолар. Амма Аччыгыйа
Бу дойду дьоно үтүө санаалаах, бары даҕаны көнө сүрэхтээх дьоннор. Н. Чернышевскай (тылб.). Мас <хайдыбытыныы> көнө кэпс. — кэнэнниҥи судургу, көнө майгылаах; өс киирбэх. ☉ Наивно-простодушный; бесхитростный, доверчивый
Дойдуларыгар тыаҕа, Даайалаах удьуордара мас көнөлөрүнэн сураҕыраллара. Софр. Данилов
Кэтирииһи, баҕар, тиийиммэт-түгэммэт кыһалҕатыттан туһаммыта буолуо диэн уорбалыаҕын бэйэтин үөскээбит айылҕатынан кини мас хайдыбытыныы көнө киһи буолуохтаах. НС ОК
◊ Көнө муннук көр муннук
Сиргэ көнө муннугу оҥорорго эккер диэн прибор туттуллар. ВНЯ М-5
Көнө оһоҕос көр оһоҕос. Ыт куртаҕа, үүтүнэн иитээччилэр үгүстэригэр курдук, биир кутуйалаах, оһоҕоһо синньигэс, суон уонна көнө оһоҕосторго арахсар. ББЕ З
Көнө суолта көр суолта. Тыл көнө уонна көспүт суолталаах буолар. ПНЕ СТ
Көнө толоруу көр толоруу. Төрүт түһүккэ турар аат тыл, көһөр туохтуурунан салаллар буоллаҕына, этиигэ «тугу?» диэн ыйытыыга хоруйдуур уонна көнө толоруу буолар. ЧМА СТСАКҮө
тюрк. көни
II
туттул. сыһыан т. Инники этиллибитинээҕэр маннык гыммыт ордук диэн суолталаах. ☉ Выражает предпочтительность какого-л. действия (правильно, верно; лучше, чем...)
Аччыгый тойону көрсүөх кэриэтэ, аччыгый абааһыны көрсүбүт көнө (өс хоһ.). Хоноһону аһаппакка таһаарыах кэриэтэ, үөхпүт көнө (өс хоһ.). Иһээччи буолуох кэриэтэ Күн анныгар Көстүбэтэх көнө. А. Софронов

даҕ.
1. кэпс. Оҥоһуутунан эбэтэр киһи өйдүүрүгэр уустуга суох; судургу, көннөрү. ☉ Несложный по устройству, легкий для выполнения или понимания, простой
Бу саас-үйэ тухары боростуой быһытынан ууну хаайыллара, онон боростуойдуҥу быһытта тутуоҕуҥ. М. Доҕордуурап
Кини бэйэтин өйдүүрүнэн боростуой, көнө тылынан кылаас мөккүөрүн кэпсиир. Амма Аччыгыйа
2. Ураты күндүтэ, киэргэлэ, тупсарыыта суох. ☉ Не представляющий большой ценности, недорогой, без особых украшений, простой
Түннүк аннынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэкөрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
Бу турдахтарына, ханааба устун биир боростуой буолан баран, бэрт ыраас көстүүмнээх …… нүүчча икки хаһаак икки ардынан хааннаах оҕо киһи кэлэн остолобуойга киирэн иһэн Абдуркулланы баттаҕыттан имэрийээри гыммытыгар, Абдуркулла, охсоору гынна диэн, дьик гынан баран аһаран биэрдэ. Эрилик Эристиин
Губин Вася «Север» диэн бэрт боростуой бөппүрүөскэ имиллибит хаатын сарк гына бырахта. Амма Аччыгыйа
△ Туох да ойуччу уратыта суох; көннөрү. ☉ Ничем не отличающийся от обычного, простой, обыкновенный
Оттон ол анараа килиэккэҕэ страустар да, туруйалар да буолбатахтар, көннөрү боростуой кууруссалар. Г. Угаров
Боростуой, бороҥ дьүһүннээх Барабыайдар манна бааллар. Баал Хабырыыс
3. кэпс. Улаатымсыга, киэмсигэ суох, судургу эйэҕэс майгылаах; эйэҕэс. ☉ Невысокомерный, нецеремонный, отличающийся вежливостью, простой, простодушный
«Боростуой, эйэҕэс кыыс эбит»,— диэн Үүйэ Эльвираны иһигэр сөбүлүү санаата. Л. Попов
Билигин кини боростуой, көнө курдук көрбүт оҕонньотторо тоҕо эрэ эҕэлээхтик көрөр-истэр буолбуттарын бэлиэтии көрөн санньыйда. А. Сыромятникова
Оо, оҕолор барахсаттар, аата, аламаҕайгыт, боростуойгут сүрүкэтэ! В. Яковлев
4. Уопсастыбаҕа туох да үрдүк балаһыанньата, дуоһунаһа-чыына суох көннөрү үлэһит эрэ. ☉ Не занимающий высокого общественного положения или должности, являющийся рядовым (тружеником), простой, рядовой
Бу боростуой сэбиэскэй дьон олохторун, үлэлэрин туох да киэргэтиитэ суох дьиҥ кырдьыгынан кэпсээбитэ …… «Аргыстар» диэн сэһэн ситиһиитэ буолар. Софр. Данилов
Билэҕиэн, мин аны ыал буоллум, Кэргэним Украина киһитэ, Тимир суол боростуой үлэһитэ, Санаабар, булуннум дьиҥ дьолбун. П. Тобуруокап
Үрдүк солото да суох буоллар, Ол боростуой саллаат киһи Босхолоспут дойдуларыгар Посол курдук буолта үһү. И. Эртюков
5. Сорох ситимҥэ судургу (көр) диэн тиэрмин суолтатыгар туттулуннаҕына: арааһа суох биир элэмиэнтэн оҥоһуулаах, судургу састааптаах. ☉ В некоторых сочетаниях выступает в значении термина судургу ‘однородный по составу, простой’. Боростуой харандаас

1. даҕ.
2. Кэбэҕэстик өйдөнөр, оҥоһуллар, толоруллар, уустуга суох, боростуой. ☉ Легкодоступный для понимания, выполнения, несложный, нетрудный
   Оҕонньор чөмчөкөтүн иһигэр буһаран таһаарбыт былаана сүрдээх судургу буолла. Амма Аччыгыйа
   Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
   Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
   Ол да буоллар судургу кэпсэтии туох да түмүгэ суох хаалбата, син булан түмүгүн быһаардылар. Эрилик Эристиин
3. Атыттартан туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный
   Ас түннүккүн. Сырдаата, Үүннэ судургу сарсыарда. Н. Харлампьева
   Долгутта ити кэрэ, Бэрт судургу түбэлтэ, Ийэм миигин хаһан эрэ Ити курдук сыллыыр этэ... И. Гоголев
   Суруйбутум буолуо сүүһүнэн Судургу автографтарбын. И. Федосеев
4. Ураты киэргэтиитэ, тупсарыыта, уустугурдуута, дэгэтэ суох, боростуой. ☉ Безыскусный, незамысловатый, невычурный
   Судургу баҕайы уонна сирийэн көрдөххө, дьэ дьиэ да дьиэ! [оскуола бырайыага]. Кылаабынайа, кыра да уустугурдуута, соһуччута суох судургу баҕайы. Н. Лугинов
   Яранга иһигэр киирбиппит — Барыта өскүөрү, судургу: Тулалыы тилийэ тэлгэммит Көп тэллэххэ олоруу. С. Данилов
   Бу ырыа наһаа судургу, дорҕооннор дэхсилэһиилэрэ букатын суох ырыата. В. Короленко (тылб.)
5. Уустуга суох, боростуой састааптаах. ☉ Элементарный по составу, простой
   Рифмаҕа биирдии тыл дьүөрэлэһэр буоллаҕына, ол судургу рифма буолар. ВГМ НСПТ
   Форматынан көрөн түһүгү (падеһы) төрүт уонна ойоҕос, судургу уонна тардыылаах диэн араарыллар. ВИП СТПС
6. Көнөтүнэн сылдьар, киитэрэйэ, сирэй көрбөҕө суох. ☉ Открытый, бесхитростный, нелицемерный
   Ууһут ат курдук судургу киһи (өс хоһ.). [Хаамарап] кимиэхэ да туох да куһаҕаны саныыры билбэт, судургу киһи. А. Фёдоров
   Георгий Осипович көнө, судургу майгылааҕа, туохтан эмэ хомойдоҕуна онтун тута биллэрэрэ уонна «эн оннук-маннык этиҥ» диэн сыһа-соһо сылдьыбат этэ. ВНГ ГОПХ
   △ Ону-маны уустугурдары сөбүлээбэт, айгыстымтыата суох. ☉ Неприхотливый, бесхитростный
   Кинилэргэ, ыраатар дьон быһыытынан, ас-өйүө тэринэр суох, судургу дьон. Эрилик Эристиин
   Биһиги сорохпут улдьаабытыгар тэптэрэн уонна кини судургутунан туһанан, дьиэтигэр, наадыйдыбыт да, хаһан баҕарар көтөн түһэр үгэстээхпит. СДТА
   △ Кэнэнниҥи өс киирбэх. ☉ Простодушный
   Силтэһин курдук биир тылы сатаан саҥарбат кэнэн, судургу киһиэхэ өссө түбэһэ илигэ. Күннүк Уурастыырап
   Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбат-кэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. [Маня:] (күлэр). Оо, дьэ уол да бөҕөҕүн ээ. Эчи судургутун, эчи кэнэниҥ бэрдин. С. Ефремов
   2
   сыһ. суолт., көр судургутук. Миигин мунньахха тиэтэтэллэр, эн наадаҕын судургу эттэргин. М. Доҕордуурап
   Тэрэнтэй ити ыйытыытыгар Мөрүөн балачча саҥата суох олорбохтоон баран, судургу хоруйдаата. Д. Таас
   Үөлээннээхтэрэ утары кэпсэтиигэ судургу Охоноон диэн ыҥыраллар. «ХС»
   ◊ Судургу этии тыл үөр. — холбуу этииттэн арааран, биир туһаан уонна кэпсиирэ ситиминэн үөскэтиллэр этии. ☉ Простое предложение
   Холбуу этиигэ киирэр хас биирдии судургу этии бэйэтэ тутаах чилиэннэрдээх. ПНЕ СТ
   Судургу этиилэртэн холбуу этиини оҥорон, үөрэнээччилэр судургу уонна холбуу этии уратыларын түргэнник билэллэр. СОТТЛ
   ср. монг. сидурҕу ‘прямой, откровенный, искренний, корректный, честный’

аат.
1. Итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. ☉ По религиозным представлениям: верховное существо, создавшее мир и управляющее им, бог. Таҥараттан көрдөс
□ Таҥара сэрэҕи таптыыр (өс хоһ.)
Аан дойдуну айан баран, таҥара киһиттэн ыйыппыт: «Кыһыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу? — диэн. Саха фольк. Былатыан Сэлэпсиэп дойдутугар тахсыбыт. Ону быыпсай кулуба көрсө түһэн: «Таҥараны билиммэт, тойону ытыктаабат, олус ордуос оҕо үөскээбит үһүгүн!» — диэн хомуруйа саҥарбыт. Амма Аччыгыйа
Таҥара кинилэри [аанньаллары] олус таптыыр буолан, үрдэ суох үөрүүнү, муҥура суох дьолу бэлэхтээбит. Н. Лугинов
2. Хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут таҥара мэтириэтэ, таҥара мөссүөнэ. ☉ Икона
Иҥнибэккэ-толлубакка көтөн түспүт [таҥара дьиэтигэр] кэлэригэр көмүс таҥараҕа кириэстэммитинэн барбыт. Саха фольк. Утары муннукка оҕо көтөҕүүлээх дьахтар таҥара олорор. Амма Аччыгыйа
Лампаада тулата бүтүннүү истиэнэ тухары араас таҥаралар …… сырдык-хараҥа дьүһүннэнэн олоорторо. Суорун Омоллоон
Климовскай таҥараҕа кириэстэнээт, тойонугар тоҥхоҥноото. П. Филиппов
3. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, бырааһынньык (хол., Ороһуоспа, Киристиэп уо. д. а.). ☉ День, отмечаемый церковью как религиозный праздник
Таҥараҕа сиир бурдукпут мэлигир. А. Софронов
Таҥараларга сиэхпит диэн, бурдугу, саахары ийэтэ ханна эрэ кистиирэ. Н. Якутскай
Мэхээлэйэп таҥара тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. «ХС»
4. эргэр. Араҥаччылыыр иччи. ☉ Духпокровитель, тотем
Ыты культовай көмүү диир С.А. Федосеева. Ити тугуй? Ити аата ыты, таҥарабыт дии санаан кэриэстээн, чиэстээн-бочуоттаан көмүү. Багдарыын Сүлбэ
5. эргэр. Халлаан. ☉ Небо
Таҥара сарыытын саҕана тайах кыыллыы барбыт. Саха фольк. Таҥара сарыыта Талах ойуурдарга Тардыы көмүс табыталлаах Талыы ырыаһыттара …… чарчыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былаҕай сыстыа диэннэр, Былыттаах таҥараҕа быктарбакка …… Аҕалаах ийэтэ Атаахтатан үөскэппиттэр. П. Ойуунускай
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
♦ Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа көр аҥаар
Аҥаара күрдьэх маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ кыраммыт, Аҥаара таҥара маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ арбаммыт. С. Зверев
Сорохпут таҥара маһа, сорохпут күрдьэх маһа буоларбыт табыллыбата буолуо. Р. Кулаковскай
[Трофимова — Серафим Тимофеевичка:] Эн таҥара маһа буолан хаалаары гынаҕын дуо? М. Попов. Киэҥ таҥарата кыараата эргэр. — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II 1). Киэҥ таҥарам кыараан олоробун. Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ — тыыннааҕым тухары (күнү, халлааны көрөр, билэр эрдэхпинэ). ☉ Пока я жив (букв. пока буду знать небо и солнце). Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ бэриниэм суоҕа. Таҥара аһан биэрдэр — таҥара, үөһээҥҥи үрдүкү айыы, көмөлөстөр. ☉ Если бог поможет
Баҕар, ол курдук таҥара аһан биэрдэҕинэ, биһиги Сэмэнчикпит үөрэхтээх киһи буолуо. Н. Түгүнүүрэп. Таҥара аһыммыт калька. — араас кутталлаах сырыылары, түбэлтэлэри этэҥҥэ туораабыт. ☉ Бог миловал
Сэрииттэн хаста да улаханнык бааһыран кэлбитэ. Хайаан тыыннаах орпута буолла, чахчы таҥара аһыммыт киһитэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара аһын курдук тут — тугу эмэ олус харыстаа, наһаа сэрэнэн, кэччэйэн тутун. ☉ Обращаться с чем-л. очень бережно, употреблять очень экономно (букв. обращаться как с просфорой)
Хаһаас этэ бүтэрэ чугаһаата. Ол да буоллар киэһэ аайы таҥара аһын курдук тутан биирдии кырбаһынан миин буһарар. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабатах калька. — быһыы-таһаа, күүс-уох, дьоҕур-талаан айылҕаттан дэлэччи бэриллибит (киһитэ). ☉ Бог не обидел
Көстөр дьүһүнүнэн, күүһүнэнуоҕунан даҕаны таҥара атаҕастаабатах киһитэ этэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабыт калька. — дьонтон туох эрэ итэҕэстээх, айылҕаттан итэҕэстээх. ☉ Бог обидел. Ити Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. Таҥара атаҕастаабыт киһитэ. Таҥара атаҕын кууһа сытар — наһаа таҥараһыт. ☉ Верующий фанатично
Таҥара атаҕын кууһа сытар оҕонньор. НАГ ЯРФС II. Таҥара баарына — чахчы кырдьыгы этэбин, адьас сымыйалаабаппын (мин кырдьыкпын таҥара бэйэтинэн көрөн турар дии саныыра былыргы саха). ☉ Ей-богу, богом клянусь (букв. пока есть бог)
Таҥара баарына, кырдьык. Амма Аччыгыйа
«Таҥара баарына, сымыйалаабаппын», — диир онуоха киһилэрэ. Н. Якутскай
[Сандаарка:] Таҥара баарына, чахчы. С. Ефремов. Таҥара <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт (тугу барытын таҥара эрэ билэр дии саныыра былыргы саха). ☉ Бог знает, одному богу известно
Ханна сылдьарын таҥара билэр. Барбыта ыраатта, хаһан кэлэрин таҥара билэр. Бу үрдүгэр төһө таһыыры көрбүттэрин таҥара бэйэтэ билэр. Күндэ
Эрдьигэттэрбит ханна сылдьалларын таҥара бэйэтэ билэн турдаҕа буолуо. Ч. Айтматов (тылб.)
Таҥара биэрбэтин — таҥара быыһаатын диэн курдук. Суолун-ииһин сабынан — Оҕолоохтору «аһынан». «Таҥара биэрбэтин оннугу. Итэҕэйимэҥ, оннугу-манныгы!» — дэтэлиир. «ХС». Таҥара биэриэ калька. — барыта баар буолуо. ☉ Бог даст
[Аҕабыыт:] Дьэ, кырдьаҕас, бурдук үчүгэй! Таҥара биэрбит ээ. Н. Неустроев. Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ… Амма Аччыгыйа
«Ээх даа, бу дьону таҥара дьэ биэрдэ», — диэт, Авксентий эргиллэ түстэ. М. Доҕордуурап. Таҥара буол — абыраа; алдьархайтан көмүскээ. ☉ Защищать, оберегать кого-л.; заступаться за кого-л., ограждать от посягательств (букв. будь богом)
[Варвара:] Онон, дьэ, абырааҥ. Киһи буолуҥ, таҥара буолуҥ! С. Ефремов. Таҥара быыһаатын калька. — оннук эрэ буолбатын (туох эрэ буоларыттан куттанар, сөбүлээбэт буоллахтарына этэллэр). ☉ Упаси бог, боже упаси
Таҥара быыһаатын маннык олохтон. Н. Неустроев. — Оттон эн даҕаны өрөбөлүүссүйэ киһитэ буол ээ. — Таҥара быыһаатын… Амма Аччыгыйа
[Ньыыхан:] Кэбис, эн миэхэ холкуос үлэтин санатыма, оннук сортон таҥара быыһаатын. «ХС». Таҥара бэлэҕэ — ким эмэ олоҕор улахан сабыдыаллаах туох эрэ үчүгэй сабыытыйа буолуута. ☉ соотв. подарок судьбы. Оҕолонуу диэн таҥара бэлэҕэ буоллаҕа дии
□ Үтүө киһи доҕордонуу — таҥара бэлэҕэ. Вольтер (тылб.). Таҥара гынан үҥк — наһаа ытыктаа, сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Боготворить кого-л., молиться на кого-л., как на бога
Ол ортотугар, бии эдэр эрдэҕинэ дьон таҥара гынан үҥпүт, илин-кэлин сүүрбүт оҕонньордоро суос-соҕотоҕун, кэрэх төрдүгэһин курдук хохоллон олороро. Суорун Омоллоон
[Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа. Таҥараҕа дууһатын биэрдэ көр дууһа. Эһэтэ бөөлүүн таҥараҕа дууһатын биэрээхтээбит. Таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) — мөлтөх, кыаҕа суох эрээри букатын кыайбат киһигэр утарылас, харса суоххун көрдөрбүтэ буола сатаа. ☉ Храбриться перед значительно превосходящим по силе противником (о бессильной угрозе)
Кэбис-кэбис, дьүөгээм, таҥараҕа мастаммыкка дылы, дьылҕабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оҥоһуубут оннук буоллаҕа эбээт. Н. Лугинов
Баай-мааны дьону утары барар сэттээх-сэмэлээх буолуо, кэбиһиҥ, таҥараҕа мастанымаҥ. Көрсүөтүк сылдьыҥ. «ХС». Таҥараҕа махтал — олус үчүгэй. ☉ Очень хорошо, слава богу. Маннык олорорбут — таҥараҕа махтал
□ Сүөдэр баара — таҥараҕа махтал. В. Гаврильева. Таҥараҕа тиксэр курдук (кэриэтэ) — 1) хаһан эмэ, дэҥ кэриэтэ, сыл баһыгар-атаҕар. ☉ Изредка, от случая к случаю (бывать у кого-л., вспоминать о ком-л.)
Аймахтарыгар биирдэ эмэ, таҥараҕа тиксэр курдук сылдьан, ону-маны кэпсэтэн ааһааччы. НАГ ЯРФС II
Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. М. Доҕордуурап; 2) хаалбыт аһыҥ саппааһын наһаа харыстаан, кэмчилээн (тут, тутун). ☉ Очень бережно, экономно, изредка (употреблять оставшийся запас пищи, продуктов). Эппит бүтэрэ чугаһаата, таҥараҕа тиксэр курдук тутуннахпытына табыллыыһы. Таҥараҕа ыллаан кэбистэ эргэр. — халлааҥҥа туойан кэбистэ диэн курдук (көр халлаан). Таҥара имнэннэҕэ — таҥара баар буолан дьаһайдаҕа, оҥордоҕо. ☉ Бог повелел (букв. бог подмигнул, наверное)
— Дьэ, Тээллэриис, миэхэ кэлбитиҥ үчүгэй. Этэргэ дылы, таҥара имнэннэҕэ. И. Гоголев. Таҥара көмөлө- һөө ини (көмөлөһүө) — куһаҕан, алдьархай буолбат ини (буолуо суоҕа). ☉ Ничего плохого не случится (букв. бог поможет)
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах оппутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда. — Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Баһылай:] Ол эрээри, хор, бу дьахтар мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, барыта сатаныа, таҥара көмөлөһүө эбит ээ. А. Софронов. Таҥара көмөтүнэн — туох эмэ (хол., олорор олоҕуҥ) этэҥҥэ, санаа хоту үчүгэй буоллаҕына, этэллэр. ☉ соотв. слава богу (букв. с божьей помощью)
Миэхэ, сытар киһиэхэ, сонун суох. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олоробут. Бэс Дьарааһын
Таҥара көмөтүнэн бары чэгиэммит. И. Данилов. Оҕо өлүүтэ, таҥара көмөтүнэн суох. «Саха с.». Таҥара курдук көрөр — кими эмэ дириҥник ытыктыыр, киниэхэ сүгүрүйэр. ☉ Глубоко уважать кого-л., преклоняться перед кем-л., боготворить (букв. как на бога смотреть)
Саҥа оскуоланы туттарбыт. Онон олохтоохтор Николай Васильевиһы таҥара курдук көрөллөр эбит. Н. Босиков. Таҥара курдук тутар — кими эмэ олус ытыктаан, убаастаан көрөр-харайар, кини туһугар наһаа кыһаллар. ☉ С величайшим уважением, почтением ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, Антон Ильич эмиэ өр баҕайы Сэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбитэ. «Биһиги бастакы бэрэссэдээтэлбит!» — диэн дьабыыллар билигин даҕаны кинини таҥара курдук туталлар. «ХС». Таҥаралаах сүөһү — өлөртөн, уорартан көмүскэллээх сүөһү. ☉ Скотина, которой не суждено в данное время умереть или быть украденной и съеденной, потому что её бог бережёт. Таҥара накааһа көр накаас. Ардаҕы, хаары билиммэккэ мас кэрдэрбит. Онно баара — таҥара накааһа диэн
□ Наар дьону батыһаҕын: турдахтарына тураҕын, утуйдахтарына утуйаҕын, үлэлээтэхтэринэ үлэлиигин
Дьэ, таҥара накааһа диэтэҕиҥ. Далан. Таҥараны умнубут баҕайы — таҥара сиэрин-туомун, бэрээдэгин тутуспат киһи. ☉ Человек, не соблюдающий, нарушающий божьи законы
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ-чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын …… аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов. Таҥара оҕото кэпс. — көнө майгылаах, судургу; киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот (үксүгэр эдэр киһи туһунан). ☉ Простодушный, наивный; безобидный, безвредный (обычно о молодом человеке — букв. божье дитя)
Дьон көрөрүгэр боростуой, эйэҕэс, быһата, таҥара оҕото, оттон дьиҥэр — сур бөрө. БТТ. Таҥара оҥостор — кими эмэ таҥара курдук саныыр, умсугуйан туран таптыыр, сүгүрүйэр. ☉ Обожествлять, слепо любить кого-л., преклоняться перед кем-л.
Кинигэлэри ырытыынан ситимнээн «таптал» уонна «дьол» тустарынан кэпсэтэр буолан барбыппыт. Кини Татьянаны таҥара оҥостор, оттон мин Онегин даҕаны оччо улахан буруйа суох диибин. Р. Баҕатаайыскай
[Татьяна Ивановна:] Эйигин таҥара оҥостон кэбиспитим. С. Ефремов. Таҥара өстөөххө да биэрбэтин — киһи өстөөҕөр да тиксэригэр баҕарбатын курдук ыарахан, ынырык суол диэн этии. ☉ И врагу своему такого не пожелать, не дай бог такое даже врагу (букв. пусть бог и врагу не даст)
[Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов. Таҥара санаа биэрдэҕинэ — бэйэтэ кыайан өйдөөбөт киһиэхэ эмискэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ. ☉ Вдруг что-то хорошее придёт на ум (букв. если бог пошлёт мысль)
Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо, кэллэр үчүгэй этэ. А. Софронов. Таҥара таалата кэпс. — кыһалҕата, эрэйэ суох, киһи дуоһуйар көҥүл олоҕо. ☉ Благодатная, наполненная блаженством, свободная жизнь
Туох да кыһалҕата, эрэйэ суох, бэйэ талбытынан дьаһанар, көҥүлүнэн туттар олус үчүгэй олоҕун туһунан «күн көрө», «таҥара таалата» диэн норуокка былыр этиллэн хаалбыт. ПАО ЫА. Таҥара талбыта — туох да кыһалҕата суох өрөгөй үрдүгэр (сырыт). ☉ Быть на верху блаженства
— Ол киһи төһө бэркэ сылдьарый? — Таҥара талбыта. М. Доҕордуурап. Таҥара тугу биэрбитинэн калька. — сибилигин туох баарынан (күндүлээ, аһаа, олор). ☉ Чем бог послал (напр., угощать). Таҥара тугу биэрбитинэн олороохтуубут. Таҥара туһугар калька. — көрдөһөн-ааттаһан этии: бука баһаалыста (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Ради бога
Таҥара туһугар эн итини дьоҥҥо кэпсээмэ, күлүү гына сылдьыахтара. НАГ ЯРФС II. Таҥара умнуутугар хаалбыт — болҕомтоҕо ылыллыбатах; быраҕыллыбыт. ☉ Оставленный без внимания, заброшенный, забытый богом
Биһиги күннэрбитинээҕи лиирикэҕэ хаһааҥҥыта эрэ таҥара умнуутугар хаалбыт, ыраахтааҕы былааһынан хам тэпсиллибит норуот фольклоруттан киһи дьиктиргиэн курдук олоҕу таптааһын толору арылхай кыырпахтара, киһи ситиитин-хотуутун …… этэр дьэҥкэ матыыптара тыргылла түһэллэр. «ХС». Таҥара уон оччону биэриэ — баары харыстаама, кэччэнимэ, ким эмэ туһанарыгар биэр, үчүгэйи оҥоруу уон оччонон төлөнүөҕэ диэн этии. ☉ Бог воздаст сторицей (букв. бог даст в десять раз больше)
Таҥара эйиэхэ уон оччону биэриэ, онон, хата, малыыбанна ыллат. Суорун Омоллоон. Таҥара ханна гынарынан калька. — түбэһиэх, ханна бааргынан (хол., олор, хонон тур). ☉ Куда бог пошлёт
Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Таҥара харайбыт калька., харыс. т. — өлбүт, тыына быстыбыт. ☉ Бог прибрал
Били өр баҕайы суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт Өндөрөй оҕонньору бөөлүүн таҥара харайаахтаабыт. НАГ ЯРФС II. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — сиэри-бэрээдэги, сууту-сокуону билэр дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи. ☉ Порядочный, признающий общественные нравы и законы человек (букв. человек, имеющий бога, которому молится, и судилище, в котором судится)
Үҥэр таҥара оҥоһун — таҥара гынан үҥк диэн курдук. Оҕолоох хаалбыт огдообо даҕаны сүүрбэччэ сыллааҕыта сүппүт киһиэхэ бу курдук эрэллээхтик сылдьара, бу курдук кинини үҥэр таҥара оҥостон олороро ахсааннаах буолуо. Софр. Данилов. Үҥэр таҥарата — сүгүрүйэр, наһаа ытыктыыр, убаастыыр киһитэ. ☉ Человек, перед которым кто-л. преклоняется, которого боготворит (букв. он его бог, которому молится)
Бу …… быыкайкаан хоһоонум, баҕар, мин үрдүк үҥэр таҥарам — улуу Пушкин поэзиятын сылаас тыыныгар бигэммитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
Кини миэхэ көрөр күнүм, үҥэр таҥарам буолбута. «ХС»
◊ Айыым таҥарам! көр айыы I
Оо, Айыым таҥарам! Бу аҕыс тараҕай Дьааҥыбыт эмиэ хайа көмүс тутаахпыт туллан түһэрин биттэнэн, турута сытыйда буолла?! П. Ойуунускай. [Ааныка:] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. Оо, айыым таҥарам!… Туох үлүгэрэй!… Туохха-туохха тиэрдэҕин?… С. Ефремов
Айыы Тойон таҥара көр айыы I. Ордук Дьаакып оҕонньор Олус наһаа кыһаллан, Ааттарынан биирдии ааҕан, Аймахтарын Дуусаларын Айыы тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Таҥара аһа — 1) көр ас III. Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан таҥара аһын сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа; 2) ыал таҥара бырааһынньыгар аһыыр аһа (былыр сахалар христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр бырааһынньык күнү бэлиэтииргэ анаан ас хаһааналлара). ☉ Еда, специально запасённая семьёй для христианского религиозного праздника
Уот үөһүгэр икки алтан солуурга таҥара аһа — сыалаах эт уонна куйаха — буһан ыргыйар. Болот Боотур. Таҥараҕа тигис итэҕ. — таҥара дьиэтигэр кэлэн таҥараҕа үҥк, айыыгын эт, ыраастанан, таҥара аһыттан аһаан бар. ☉ Приходя в церковь, молиться богу, исповедоваться, причащаться. Былыр эбэм эмээхсин таҥараҕа тиксээри сылга биирдэ Баайаҕа таҥаратын дьиэтигэр баран кэлэрэ үһү
□ Таҥараҕа тиксээри хас да хонукка ыалга олорон харалынна. Амма Аччыгыйа
Ламмаҕа киирэн, таҥараҕа тиксэн иһэбин. М. Доҕордуурап
Таҥара долбуура (холоруга) көр долбуур. Таҥара долбуурун анныгар улахан остуолга тэлгэммит хаартаҕа хас да киһи төҥкөйбүт. Софр. Данилов. Таҥара долбуурун аннынан түөрт муннуктаах, чочуонай атахтаах остуол турар. «Саха с.». Таҥара дьиэтэ — итэҕэйээччилэр таҥараҕа үҥэр, тиксэр, оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр уо. д. а. таҥара сиэрин толорор дьиэлэрэ. ☉ Здание для богослужения, церковь, храм божий
Киһилэрин таҥара дьиэтин аҕыраадатыгар көмөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аккыырайы ыллатан тураннар, икки киэһэ таҥараҕа үҥпүттэр. Эрилик Эристиин
Куорат таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах кириэстэрэ кыһыл көмүс өҥүнэн оонньоон, үгүс ахсааннаах мас дьиэлэр дуобат курдук кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов. Таҥара итэҕэлэ итэҕ. — бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар үрдүк айыы (таҥара), чахчы баар диэн өйдөбүлгэ олоҕурбут итэҕэл. ☉ Религия, основанная на вере в существование бога (в виде богочеловека), который создал мир и управляет им
[В.И. Ленин] таҥара итэҕэлэ туругурдан үөскэппит сыгынньах, кыыллыы индивидуализмҥа биһиги өрөөбөт өстөөх дьоннорбут диэн ыйбыта. П. Ойуунускай
Таҥара кийиитэ көр кийиит. Тэлгэһэ иһэ алтан отунан аспыт, таҥара кийиитинэн кэйбит, дьэрэкээн ойуунан тэлгэммит этэ. Күннүк Уурастыырап
Нарын да, намчы да көрүҥнээх Таҥара кийиитэ сибэкким, Эн көмүс оҕуруо силбиктээх Сыһыыттан манна кэлбиккин. М. Ефимов
Таҥара күлүгэ — таҥара 2 диэн курдук. Кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста охсоот, таҥара күлүгэр кириэс охсуммахтыыр. Н. Якутскай
Уон биэстээҕэр таҥара күлүгүн өҥнөөх кыраасканан оҥорбутун …… кэриим аҕабыыта көрөн хайҕаабыта. «ХС»
Таҥара табата көр таба I. Таҥара табата муостарын аалбата: Сарыала суох кыһын сатыылыыр хаарыгар Сандаара умайар Ильич лаампата! Р. Баҕатаайыскай
Таҥара табатын курдук лаглайбыт. С. Васильев. Таҥара үөрэҕэ — таҥара уонна киниэхэ булгуччу итэҕэйиллиэхтээх сүрүн балаһыанньалар тустарынан үөрэх. ☉ Богословие
Кыһыллаайга учуутала уонна таҥара үөрэҕин үөрэтэр аҕабыыт даҕаны сыһыаннара тосту уларыйан хаалбыта. Л. Попов
[Николай:] Онон бу киһи хайаан даҕаны таҥара үөрэҕиттэн туораан, «антихрист» санааламмыт. Онон кытаанахтык дьүүллээҥ. С. Ефремов
тюрк.-монг. тэҥри, тэнри, тэнгэр, дээр