густая часть прокисшего молока (считается лучшей); сүүмэх суорат густой сорат.
сүүмэх баттах прядь волос; сүүмэх кыл пучок конских волос.

м. 1. (пучок, прядь) сүүмэх; клок шерсти сүүмэх түү; клок сена сүүмэх от; 2. (обрывок, лоскут) лоскуй; клочья бумаги кумааҕы лоскуйдара.

аат.
1. Киһи сүүһүгэр саба түһэриллэн баран, тупсаҕайдык кырыллыбыт баттах (бүрүчүөскэ биир көрүҥэ). ☉ Подстриженная и зачёсанная на лоб прядь волос, чёлка (род причёски)
Хойуу чуолкатын аннынан төп-төгүрүгүнэн соһуйбут таба курдук көрөрө. «Чолбон»
△ Сылгы сүүһүгэр саба түһэ сылдьар сиэлэ. ☉ Прядь гривы, падающая на лоб (у лошадей), чёлка. Сэбирийэн түспүт чуолкалаах атыыр

I 1) жажда; утаҕын ханнарда он утолил жажду, он напился; 2) питьё, напиток; тымныы утаҕы бэлэмнээ = готовить холодный напиток (для утоления жажды).
II 1) жилки, сухожилия и пряди конского волоса (из к-рых сучат нитки и плетут верёвки); 2) волокно, нити, пряди (из к-рых ссучивают нитку, верёвку); сап утаҕа волокно нитки; быа утаҕа прядь верёвки; ср. утаһын # сото утаҕа малая берцовая кость; хары утаҕа лучевая кость.

уст. 1) волосяная верёвка, сплетённая из разноцветных прядей (к-рой обвивали шесты у расы); 2) шнур, ремень (для занавесок над спальной лавкой в якутской юрте).

аат.
1. Сылгы сүүһүн саба түһэр илин сиэлэ. ☉ Прядь гривы, падающая на лоб лошади, челка
Оҕонньор атын хоҥоруутун соппохтоото, көҕүлүн көннөрдө. Амма Аччыгыйа
Бааска …… атын көҕүлүн имэрийбитэ. Далан
2. Көтөр баттаҕын уһун түүтэ. ☉ Пучок перьев, торчащий на голове птицы, хохол
Умсаах көҕүлэ. — Көҕөн кус көҕүлүн түүтүн курдук. С. Васильев
Көҕөн кус көҕүлүн Тэлгэппит диэх курдук Көҕөрө долгуйар Күөх сыһыы көһүннэ. С. Васильев
3. Киһи сүүһүн саба түһэ сылдьар сүүмэх баттаҕа. ☉ Челка
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
Мөлтөөбүт өттүлэрэ төбөлөрүн санньытан, уһун көҕүллэрин төҥкөтөн бараллара. В. Короленко (тылб.)
△ Киһи баттаҕын чорбойо үүммүт сүүмэҕэ. ☉ Прядь неостриженных, длинных волос человека
Кэтэҕэр уһун синньигэс көҕүлү тоҕо эрэ Аһынан кырыйбакка хаалларбыттар. И. Гоголев
♦ Көрү-нары көҕүлүттэн тут — дуоһуйуоххунан, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээнарылаа. ☉ Веселиться, играть, развлекаться вдоволь, до полного удовлетворения
Көрү-нары чараҥнаах сиргэ көҕүлүттэн тутарбытын сөбүлүүбүт. Багдарыын Сүлбэ
Бырааһынньыктарга көрүнары көҕүлүттэн тутабыт. КФП БАаДИ
◊ Көҕүл олох эргэр. — балаҕан соҕуруу эркинигэр сыста оҥоһуллар бастакы орон; бастыҥ орон. ☉ В старину: первые нары вдоль южной стены юрты (почетное место)
Бастыҥ ороммут — көҕүл олох уонна ортоку ороммут — дьогдьуур олох хоноһолор суохтарына куруук кураанах тураллара. И. Гоголев
Хаар маҕан баттахтаах, бытыктаах ытык кырдьаҕастары …… бастыҥ мааны көҕүл олоххо олордуталаабыта. Далан
ср. тюрк.-монг. гөкүл, кэкил ‘хохол, челка’

I 1) имеющий питьё (для утоления жажды); ити оҕо үүт утахтаах этот ребёнок постоянно пьёт молоко; 2) разг. часто испытывающий жажду; пьющий много от жажды.
II имеющий сколько-л. волокон, прядей, нитей; түөрт утахтаах быа верёвка, ссученная из четырёх нитей.

аат., фольк. Күн сардаҥата (былыт быыһынан тыкпыт сүүмэҕэ). ☉ Прядь солнечных лучей (пронзившая облака)
Үрүҥ күн өркөнүн Тутуһар баҕатыгар, Киэҥ сир кэскилигэр Кэрэлэһэр наадатыгар – Баттыгас бөҕөнү кытта баайыста, Үктэбил бөҕөнү Кытта өрөлөстө. С. Зверев
Биһиэхэ баар ордук бары күүстэн Барыгы кыйдыыр күн өркөнө, Халыан кутааҕа хас да сүүстэ Хатарыллыбыта өр кини. И. Эртюков
◊ Күн өркөн улууһа (дьоно) фольк. — орто дойду (сир) дьоно, айыы аймаҕа, сахалар. ☉ Люди Среднего мира (земляне), божьи родственники, якуты
Ити кэннэ хойутун хойукка диэри айыы аймаҕын, күн өркөн улууһун өлөрө-алдьата, ытата-соҥото, иэтэтуота сылдьар буолаайаҕын. Ньургун Боотур
Көмүскэс санаалаах Күн өркөн дьонноро, Урааҥхай саха удьуордара, Самаан сайын салаллыыта, үкэр куйаас түһүүтэ, Унаар түптэни уһаттыбыт, Тоҕойдоох сэлэни туругуртубут. Саха нар. ыр. II. Өркөн өй — сытыы, чаҕылхай уонна сайаҕас, түргэнник ылынар кыахтаах өй. ☉ Яркий, светлый, острый, проницательный ум
Оо! Ол эрээри киһи барахсан — Айылҕа өлбөт өйө, таҥарата — Ханнык да ыартан кыайыылаах тахсар Киһи өркөн өйө, модун санаата. С. Данилов
Улуу Кудаҥса диэн балысхан баайдаах, бардам быһыылаах, өркөн өйдөөх, модун санаалаах, саха саара, киһи кинээһэ киһи олорон ааспыта эбитэ үһү. Г. Угаров
ср. тюрк. үркэн, үргэн ‘искра’

аат.
1. Сахаҕа уста кээмэйэ: киһи сутуруктуу туппут ытыһын кэтитэ. ☉ Якутская мера длины: расстояние, равное высоте кулака. Биир тутум
□ Толооҥҥо тутум саҕа дохсун бөҕө баар үһү (тааб.: дулҕа)
— Ылыҥ тэҥнэһиҥ, пахай, бүтүн биир тутумунан намыһаххын. Э. Соколов
Маннык эмис тайаҕы мин сааспар көрө илигим, биир тутум тастаах этэ. И. Бочкарёв
Быа көттөҕүнэ бэйэтиттэн тутум үрдүгү таарыйбакка ааһара. А. Данилов
2. Киһи сутуругун кыаҕар батаран бобо тутара. ☉ Маленькая связка чего-л. (напр., сена), умещающаяся в кулаке, пучок. Биир тутум луугу хомуйдум
□ Ийэлэрэ бу сайын эмиэ [ытырыык оту] үргээн тутум гына баайа-баайа, тыал ардах охсор сиригэр ыйаталаабыта
Доҕордоһуу т. Үүнээйи биир тутум сүүмэҕин ылан илиинэн эрийдэххэ сиигэ 70-75 бырыһыан буоллаҕына, уу бычыгыраан тахсар. САБСБ
♦ Тутум атах кэпс. — аһара кылгас атахтаах. ☉ Имеющий очень короткие ноги, коротконогий (букв. нога (длиною) в кулак)
Бааллар манна: Күрэҥ баархат эһэлэр, Күндү түүлээх саһыллар, Тутум атах сиэгэннэр, Куобахчааннар да бааллар. А. Абаҕыыныскай
[Киппирийээн] былыргы тутум атахтаах араҕас сандалыга саха аһын эгэлгэтин тартарбыт. Л. Попов. Тутум үрдүк (ордук) — ырааҕынан ордук, үчүгэй. ☉ Намного, гораздо лучше
Киһиттэн үчүгэй уол, үгүстэртэн тутум үрдүк киһи. Н. Лугинов
[Солко:] Салайааччылар хайаан даҕаны биһигиттэн тутум ордук дьон буолуохтаахтар. С. Ефремов. Тутум үрдээтэ — улахан ситиһииттэн олус үөр; туругур. ☉ Сильно радоваться по поводу какого-л. успеха; торжествовать, ликовать
Көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ тутум үрдээбит, сирэйдиин-харахтыын сырдаабыт. Г. Угаров
Ийэлээх аҕата хаһан да үөрбэтэх үөрүүлэрин үөрэн, кыыстарын толору дьолун көрөн, тутум үрдээтилэр. АДП КБ
Түптэ тутум үөһүгэр түс көр түптэ. Биһиги, кырдьыгы кистээбэккэ эттэххэ, кэргэнэ ыҥыттаран, түптэ тутум үөһэ түһэн киирдэҕэ дии олоробут. А. Бродников
ср. др.-тюрк. тутум ‘горсть, пригорошня’, уйг. тутам ‘пучок, прядь, пук; количество чего-л., которое можно захватить горстью’, тат. тотам ‘пук, пучок, клок; мера длины, равная ширине ладони’

I
аат.
1. Ууну, убаҕаһы иһэргэ баҕарыы, утатыы. ☉ Желание, потребность пить, жажда
Күрбэ аннынан ып-ыраас уу кылыгырыы сытарыгар түһэн сирэйин суунар, икки ытыһынан сомсон ылан утаҕын ханнарар. Н. Якутскай
Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
[Маайыс:] Утаххар чэй да иһэн барыа эбиккин. С. Ефремов
Мантан утаххар ис уута! — Чобуотук чаҕаарар, кэпсиир. Баал Хабырыыс
2. Утаттахха иһэр убаҕас. ☉ Жидкость для питья, напиток, питьё
Остуолга ууруллубат утах баар үһү (тааб.: эмиий үүтэ). [Хобороонньо] Көхсө-быара ыгыллан, Көлөһүнэ сарт түһэн, Умайара бэрдиттэн Утах көрдүүр субу-субу. Күннүк Уурастыырап
Кымыс айыылартан айдарыылаах дьиҥ айылҕа оҕотун ис эйгэтиттэн кэлэр бастыҥ …… утахпыт буолар. КДьА
Сахаҕа биир сөбүлэппит утаҕынан бутугас буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Аһыы утах — аһыы уу диэн курдук (көр аһыы III)
Константин Афанасьевич …… аһыы утаҕы уймахтаабыт ахан киһи. ИИА КК. Уоттаах утах поэт. — кытаанах, уохтаах арыгы (хол., испиир, буокка, ханньаах). ☉ Спиртное, алкоголь (букв. огненный напиток)
[Луодур] Арыт түүҥҥэ куоракка Көҥүлкүүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Тыҥ хатыыта миигин атааран, Атыттардыы алгыс алгыы, Кууба уоттаах утаҕынан Толоорто тиһэх бакаалын. С. Данилов. Улдьааһыннар — уус тыллаахтар, Уоттаах утах буларга Уон араас албастаахтар, Уруумсахтар, атаһымсахтар. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. усаҕ ‘жажда’
II
аат.
1. Быччыҥ, силгэ сыыйыллаҕас биир иҥиирэ, иҥиир сап. ☉ Жгутик из сухожилий, сухожильная нить
Иҥиир сап утахтара, сылаас ууга илийэн, бүлүүһэ түгэҕэр тимирэллэр. Н. Якутскай
Саҥа тыырыллыбыт мастар тоҥмут иҥиир утахтарын курдук дьаарыстаммыттар. А. Фёдоров
Нууччалар мындыр дьоннор, оҕус тириитин иҥиир утаҕын саҕа синньигэстик тэлбиттэр, киэҥ кээмэйдээх сири төгүрүччү тардан иилээн кэбиспиттэр. Н. Абыйчанин
Эмиэ бу курдук бөрө тардан иҥиирин биир утаҕын быһа кэрбэппит таба оннооҕор кыһын үтүөрэн турар. ДФС КК
2. Хатан оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа) өһүллэр салаата. ☉ Составная часть (напр., нить, прядь, проволока) чего-л. скрученного, сплетённого (напр., верёвки, косы, троса)
Тутан турар үс утахтаах кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА
Утахтара быстыбыт торуоһунан үлэлиир бобуллар. ОҮМ
Имтеургиҥҥа кыйахаламмыт эһэ төбөтүн, Кутувьяҕа үп-үрүҥ ниэрпэ тириититтэн түөрт утах гына хатыллыбыт сабыс-саҥа маамыктаны …… биэртэлээтэ. Тэки Одулок (тылб.)
△ Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, рукав чего-л.
Сыпсы оҥороллоругар икки утаҕы тус-туһунан оҥорон баран, сиэтэн холбууллара. МАП ЧУу
Сахалар үс сүдү утахтан — монголоиднай, түүрүскэй, европеиднай утахтан силисмутук тардан төрүттэммит омук буолан тахсар. ВУА БС
3. Сылгы сиэлин, кутуругун эбэтэр киһи баттаҕын биир устууката. ☉ Конский (с хвоста или гривы), а также человеческий волос
Хамыйахтаах да аспытын Хаалларыахпыт суоҕа, Утах да сиэли Ордоруохпут суоҕа. С. Зверев
Төбөтүн умса туттан кэбистэ, онуоха көп баттаҕын иһиттэн онон-манан үрүҥ синньигэс утахтар сыыйыллан көһүннүлэр. А. Фёдоров
Нюта кыыс баттаҕын кылаппачыгас утахтара көстөн аастылар. М. Доҕордуурап
Аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт баттаҕар, ооҕуй оҕус ситимин курдук, маҥан утахтар сыыйыллан көстөллөр. М. Попов
4. көсп. Сардаҥа (хол., күн уотун) саккырас сарпахтара. ☉ Лучи, искры, отходящие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн көмүс утаҕа саккыраан Сүрэхпэр төлөнү күөдьүтэр. Ол төлөн, кымньыынан сырдырҕаан Сир-халлаан киэлитин күндээрдэр. М. Ефимов
Ый былыт уҥуор сынан тахсан, Ыһан кээстэ үрүҥ көмүс утахтарын. Л. Попов
Сааскы күннэр, оккомаска көмүс утаҕы хатан, киирэн-тахсан истилэр. С. Федотов
Сайын ааста, тымныы буолла, Күһүҥҥү түүҥҥү тыал үрдэ, Үрүҥ көмүс ый уота Утахтарын түһэрдэ. «ХС»
△ Салгыҥҥа субуллан тахсар синньигэс туох эмэ. ☉ Устремляющийся в атмосферу узкий поток пара, жидкости, газа
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Табах буруотун курдук чап-чараас утах түһэр. ПНИ АДХ
5. көсп. Туох эмэ (хол., санаа) быстыбат ситимэ. ☉ То, что связно развивается, образуя единую логическую линию, нить чего-л. (напр., мыслей)
Үөрбүт. Үөрдүн. Кыайыы амтанын биллин. Ити үөрүү кыайыыга дьулуур биир сүрүн утаҕа. Н. Лугинов
Хайа-хайабыт санаатын утаҕын быһымаары, бу дьикти нууралы уйгуурдумаары, кини дьиэтигэр диэри тугу да кэпсэппэтэхпит. П. Чуукаар
Саха сирин бүгүҥҥү поэзията …… киһи ис иэйиитин, хардарыта сыһыанын уустук утахтарын таарыйар. Умнуллубат к. Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ
Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, санаам утаҕа быһа ыстанна. «ХС»
6. көсп. Киһи олоҕун, дууһатын, уйулҕатын ханнык эмэ сүүрээнэ. ☉ Какая-л. часть жизни, души, настроения, переживаний человека
Биһиги даҕаны дьол утаҕын амсайан бараммыт, бэйэбит көмүс көҥүлбүтүн сатаан көмүскэһиэхпит, иккистээн ииҥҥэ киириэхпит, кулут буолуохпут суоҕа! Суорун Омоллоон
Били Ойуурап этэринии, уйулҕатын утаҕын бүтүннүүтүн ытыһыгар хам туттаҕына эрэ табыллар кэмэ этэ. Софр. Данилов
Мин кинилиин эрэ дууһам саамай нарын-намчы утахтарын бэрийэн кэпсэтээччи этим. Н. Абыйчанин
◊ Мас утаҕа биол. — үүнээйи халыҥ таастаах мастыйбыт килиэткэлэртэн турар утаһына. ☉ Склеренхима
Тыы тумсугар синньигэс мас утахтарыттан өрөн оҥоһуллубут тордох дьардьаматыгар маарынныыр быһыылаах икки булт тэрилэ ууруллубут этэ. Далан
Деловой маһы, мас утахтары уонна мас устурууһун билиитэлэрин оҥоруу улаатыннарыллыаҕа. «Кыым». Сото утаҕа — сото икки (улахан уонна кыра) уҥуохтарыттан кырата (синньигэһэ). ☉ Малая берцовая кость
Бастакы бааһырдыыларыгар сототун утаҕын иһинэн түһэрбиттэр. С. Васильев. Хары утаҕа — киһи харытын уҥуоҕун синньигэс салаата. ☉ Лучевая кость. Харытын утаҕа тостубут
□ Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө турдаҕына — отут сэттэ бухатыыр ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онно тиһэн кэбиспит. Ньургун Боотур
Инники лабаалар дьардьамалара маннык уҥуохтардаах: окумал уҥуоҕа, хары икки уҥуоҕа (хары утаҕа, хары уҥуоҕа), бэгэччэк, харчы уҥуохтар, илин сото уҥуоҕа, бэрбээкэйдэр. СИиТ
Биир тапталлааҕын бэйэтин арҕаҕар илдьэн, харытын утахтарын икки ардынан үүттээн, онно быа уган, баайан олорбута дииллэр. В. Короленко (тылб.)
ср. алт. утых ‘шнур’, башк. сус ‘волокно, шнур’, п.-монг. утасун ‘нитка’