1) пятиться; 2) отступать; өстөөх сэриитэ чугуйда вражеские войска отступили.

1) упираться, пятиться, артачиться (о лошади); 2) перен. отказываться (от данного слова); куттанан бугуйбут испугавшись, он отказался (от данного слова).

туохт., эргэр. Төттөрү бар, чугуй. ☉ Отступать, пятиться назад
Үөһээ суоруннаах үөһэ кэҕиэрийиҥ. ПЭК СЯЯ
Хадьар уҥуоххун Кыралыы иликпинэ, Киэр буолан Кэннигинэн кэҕиэрий! П. Ядрихинскай

дьүһ. туохт. Төбөҕүн, көхсүгүн кэнниҥ диэки ыытан чынарыйа түс, оннук туттан кэннигинэн хардыылаталаа (хол., соһуйан). ☉ Пятиться, откинув голову, подавшись назад всем корпусом (напр., от испуга)
Аҕабыт киирэн иһэн куотан эрэр дьону көрбөтөх быһыылаах, соһуйан өрө чинэккэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
Сырдык көлүччэҕэ Сэбэрэбин көрүнээт соһуйан, атыҥыраан Кэннибинэн чинэккэлээбитим. И. Гоголев
Дойдутун киһитэ кинини көрөөт, кэннинэн чинэккэлээн ылла. У. Нуолур

туохт.
1. Инниҥ диэки баран иһэн төттөрү түс, кэннигинэн бар (үксүгэр уолуйан, куттанан). ☉ Пятиться, отступать, отходить назад (испугавшись чего-л.)
Ньырбачаан сэрэнэн үөмэн кэннинэн чугуйбута, онтон элбэлээнигэр сүүрэн киирбитэ. Далан
Дьахтар чугуйан, остуол муннугар тиийдэ. Н. Павлов
Неустроев биир да хаамыыны чугуйбакка туран: «Икки харахпар көстүмэҥ, манна киһини үөҕэ киирбиккит дуо, киэр буолуҥ!» — диэн чиҥ-чиҥник этитэлээн кэбиспит. П. Филиппов
2. Өстөөх кимиитигэр кыайан утарылаһар кыаҕа суох буолан төттөрү чугуруй (сэрии чаастарын этэргэ). ☉ Отходить назад под напором наступающего неприятеля, отступать, бежать (о военных частях)
Иитиллибит ытык иэскин Ийэ сиргэр төлүүргэр — Туохтан да толлон, саллан, Чугуйума, тохтоомо. Күннүк Уурастыырап
Ити кэмҥэ өстөөх чугуйар суолун биһиги чаастарбыт ойоҕоһуттан бүлүмүөт уотунан быспыттара. М. Доҕордуурап
Фашистар …… икки төгүллээн сорунан туран атаакалаабыттара да, хата, бэйэлэрэ чугуйарга күһэллибиттэрэ. ССС
ср. калм. цухрх ‘пятиться’

туохт. Улаатан, үүнэн-сайдан иһэн төннөн хаал, буомур. ☉ Остановиться в развитии, росте; вырождаться, хиреть
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар, бурдук үлүйдэ, от-мас сиэмэтэ кэҕиннэ. У. Нуолур
Оҕо үлбүрүйбүт ыта кэхтэр. Онон ыты оҕоҕо оонньотор куһаҕан. И. Федосеев. Биир үөр сылгытын хас да уон сыл устата ханна да бычыгыраппакка үөскэтэр буоллаххына, ол сылгы төрүөҕэ кэлин кэхтэр. ҮБНЬТ
△ Хагдарый, күөххүн сүтэр (үүнээйи туһунан). ☉ Терять свежесть, увядать (о растениях)
Аҕыйах түүн хаһыҥныырын кытта от-мас номнуо кэхтибит, көтөр-сүүрэр аҕыйаабыт. Болот Боотур
Ичигэс кыһын буоларыгар от-мас хойутаан кэхтэр. И. Сосин
Күһүөрү бары-барыта кэхтэр, Арай эн өссө тупсан иһэҕин! Сибэккилэр
2. Чэгиэн көрүҥҥүн сүтэр, мөлтөө, эһин-быһын (хол., кырдьан, ыалдьан). ☉ Терять здоровый, цветущий вид, вянуть, увядать (напр., от старости, болезни)
Ийэбит …… туртайан барбыт чанчыгын астара саба түһэн, кэмэ-кэрдиитэ кэлэн, кэхтэн иһэр дьүһүнэ-бодото көстөн олордо. Эрилик Эристиин
Даайыс манна сүүрбэччэ саастаах эмньик эттээх эдэр кыыс сүктэн кээлтэ. Манна кэлэн кини маа бэйэлээх быыппастыгас эдэр бэйэтэ кэҕиннэ. Н. Заболоцкай. Биһиэхэ этэллэр: «Олоххут айанын Ортолостугут. Аны кэхтэргит эрэ кэлиэ…» Софр. Данилов
3. Кэннигинэн тэй, чугуй. ☉ Отступать назад, пятиться
Андаҕар кэриэспит биһиэнэ: Өлүөхпүт, — кэхтиэхпит кэриэтин. А. Абаҕыыныскай
Боробуос кэннинэн кэхтэ түһээт, дьүккүйэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Хорсун дьон диэн — бу олохторун ыар түгэнигэр кэннилэринэн кэхтибэт, алдьархай ааҥнаатаҕына тобуктуу түспэт дьон. ОАП ОТХ
4. Тохтоон, уурайан, бүтэн хаал. ☉ Останавливаться, прекращаться
[Кыргыттар] Кэргэннээх киһи диэбиккэ Кэрэхсииллэрэ кэхтэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор …… бачча улгумнук кэпсэтэн иһэн кэхтэн хаалар сатамньыта суоҕун өйдөөн, куорат олоҕундьаһаҕын ыйыталаһан, онуоха тугу истибитигэр күө-дьаа сэҥээрэн, төттөрү, ыалдьытын симитиннэриэх курдук буолла. П. Аввакумов
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, симээбит эттэригэр куор ымынаҕа тахсан иһэн кэхтэн хаалбыт. «ХС»
5. көсп. Самын, суох буол, сүт-симэлий (үксүн поэзияҕа буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Увядать, утрачивать свое значение, смысл, сходить на нет (обычно употр. в отриц. ф. в поэзии). Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт кэрэкэ тылларым… П. Ойуунускай
Кэрэ ааспат, кырдьыбат, Өлбөт, сүппэт, кэхтибэт. С. Данилов
Саас-үйэ тухары кэхтибэт Саҥаны, кэрэни айыахпыт. Эллэй

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., таҥаһы) бобо, хам тутан, эрийэн уутун, убаҕаһын таһаар, сүүрт. ☉ Выжимать из чего-л. влагу, воду (напр., из одежды), отжимать
Таҥаһын уста биэрэн, ыган окко-маска ыйаата. Суорун Омоллоон
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
«Дьэ, оччоҕуна мин муоста сууйуум, — диэн Миитэрэй үлэ былдьаһан өрөһүстэ, — эн ыкпакка эрэ [сууйбут таҥаскын] тааска ууран ис». Огдо
△ Эрбэххинэн күүскэ баттаан таска таһаар (хол., баас, искэн ириҥэтин). ☉ Сильно сдавливая большими пальцами, выдавливать наружу (напр., гной из нарыва)
Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс ном.). [Мэнигийээн] эдьиийин оҕотун мэйиитин тэһэн баран, ыган кэбиспит эбит. Саха ост. II
Кутургуйаны киинин ыкпатахха, иккиһин тахсар. Т. Сметанин
2. Үтэн киирэн, сабардаан, туох эмэ турбут сирин кыччат, кыарат. ☉ Наступать, сжимать, теснить, наседая с разных сторон
Таһаҕастаах массыыналар дьуккурута көппүт тииттэрэ суолу ыган киирэн тураллар. С. Васильев
Оок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн, букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Аттаах пуолка ыллаан-туойан, Пьердээҕи ыган кэллэ, суолу кыараҕастытта. Л. Толстой (тылб.)
3. Өстөөххө кимэн киирэн ыкса чугаһаа эбэтэр кэннинэн чугут. ☉ Наступать, теснить врага, заставляя его пятиться, отходить назад
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
Фашистар биһигини улаханнык ыктылар. И. Никифоров
Олохтоох нэһилиэнньэ, талабырдьыттары утары дьаныардаахтык охсуһан, кинилэри улам соҕуруу ыган испитэ. АЕВ ОҮИ
4. Субу тиийэн кэл, субу буолаары гын, буолаары ыксат. ☉ Подходить вплотную, приближаться, надвигаться (напр., о каком-л. событии)
Наадам ыган кэлбитим кэннэ хайыахпыный, доҕор? Амма Аччыгыйа
Хайыы үйэ от хомуура ыган тиийэн кэлбитэ. Д. Таас
Табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Киһи хомойоро баар арай, Пелагея Павловна биирдэ өйдөөбүтэ, биэнсийэҕэ тахсар сааһа бу ыган кэлбитэ. Айысхаана
5. Саҥаны, дорҕоону искиттэн бэрт эрэйинэн, нэһиилэ таһаар. ☉ Кое-как, с трудом выдавливать из себя слова
Тыын ыла-ыла, кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии, аҕыйах тылы иһиттэн нэһиилэ ыган таһаарар. Болот Боотур
Кыйаахылап кулуба, таптыыр оҕото, ойоҕо өлөн …… ыар кутурҕаннаах тыллары ыган таһаартыыр. М. Доҕордуурап
«Суох, сиэбэтэҕим», — нэһииччэ ыган саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
6. Киһи тыына хаайтарыах курдук тыала суох бүтэйдии куйаар. ☉ Давить, душить (напр., о жаре)
Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
Киэһэнэн, күн уота сырайара мөлтөөтөр да, ордук ыкта. И. Сосин
Ыган түһэн, дьэ куйаас да куйаас! ИМС ОС
7. көсп. Киһини туохха эмэ ыксат, ыгылыт эбэтэр ыххайан тугу эмэ оҥортор. ☉ Наседать, оказывать давление на кого-л., принуждая к каким-л. действиям
Бэйи, аргыый ык! Мин киирбит ааммын билэ-билэ киирбитим. Онон эн олус киһиргээмэ. Н. Неустроев
Миэхэ үөс-батааска биэрдигит этэ дуо? Үрүҥ тойотторун курдук ыкпыккыт дии. Амма Аччыгыйа
Ыган туран, саа биэрэн, хаайыы харабыла оҥостубуттар. А. Сыромятникова
8. көсп. Ханнык эмэ иэйии, санаа саба биэр, ыксары куус. ☉ Подступать, сжимать, сдавливать (напр., о каких-л. чувствах)
Хаһааҥҥытааҕар да сытыытык кэмсинии, хомойуу ыган кэллилэр. Н. Лугинов
Махтанабын түүҥҥү ыйбыт Сүрэхпин сылытарыгар, Хомолто, үөрүү ыкпыт Көмүскэтин уутугар. И. Гоголев
Өйдөөбөппүн туох салгыйарын. Өрүү санаам тэһийбэт, Ханнык ахтылҕан ыгарын, Эбэтэр тугум бу тиийбэт? С. Васильев
♦ Муннукка ык (хаай) көр муннук
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап
Үһүгэр барбыт уолчаан саҥата хойдон, тыла-өһө эбиллэн, ардыгар киһи күлүөх курдук ыйыталаһан муннукка ыгаары хаайар. Огдо. Тыынын (тыынын-быарын) ык — кими эмэ мунчаарыылаах санааҕа, хам баттаппыт турукка киллэр. ☉ Подавлять, угнетать кого-л., лишая сил (напр., об окружающей обстановке)
Дьиэ иһэ бүтүннүү …… киһи тыынын-быарын ыгар. Амма Аччыгыйа
Ампаар айах, киэр буол, тыыммын-быарбын ыгыма. Күннүк Уурастыырап
Давыдов уйаара-кэйээрэ биллибэтинэн киһи тыынын-быарын ыгар хонууну санаарҕаабыттыы одууласта. М. Шолохов (тылб.). Уутун-хаарын ык — 1) айымньы бэчээттэниэн иннинэ ордук-хоһу тылын, сымсах миэстэлэрин ылан бырах; бэчээттиир ирдэбилгэ сөп гына оҥор. ☉ Чистить, подчищать текст, убирать лишнее из текста (букв. выжимать воду-снег). «Хотугу сулуска» кэнники киирбит рукопиһы уутун-хаарын ыктахха бэчээккэ барыан сөп; 2) кэпс. буруйун билинэр гына күүскэ мөх-эт. ☉ Сильно ругать, бранить, распекать кого-л.
Биир күнү быһа мунньахтаан, Атаанабы уутун-хаарын ыган, кини сокуоннайа суох, бары түктэри быһыыларын билиннэрбиттэр итиэннэ — [хомсомуол] билиэтин ыларга диэн быһаарбыттар. Д. Таас
Хараххар үүт ыгыахтара суоҕа көр харах. Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Ээ, кыргыттаар, оонньоонкөрүлээн хаалыҥ, ким да хараххытыгар үүт ыкпат, бу эмээхсин тыыннааҕар сылдьыҥ. А. Сыромятникова
[Настаа:] Харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор, тыллаах этэр, мин харахпар үүт ыгар ким да суох. ПИП ОТ
ср. тюрк. сик, сык ‘сжимать, давить; сломать; угнетать’