вошь # сир быта киһи а) работяга; б) умный, предусмотрительный, осторожный человек.

1. 1) рабочий; эдэр үлэһит молодой рабочий; 2) работник, сотрудник; партийнай үлэһит партийный работник; научнай улэһит научный сотрудник; 2. 1) работящий; работяга; 2) работоспособный, трудоспособный; үлэһит киһи работоспособный человек; 3) трудовой, трудящийся; үлэһит норуот трудовой народ # хара үлэһит чернорабочий; үрүҥ үлэһит служащий; үлэһит илии рабочая сила.

аат. Сүөһү, сорох көтөр, киһи этигэр-хааныгар үөскүүр хааны уулуур үөнкөйүүр. ☉ Вошь
Хабырыыс хаайыллыбыта ахсааннаах хонук ааспытын кэннэ, түүнүктээх түрмэ хотун түгэх түптүрүгэр кулахы кутуллубут, быт быгыалаабыт. А. Софронов
Ол саҕана кыһалҕа биһигини быттааҕар ордук сиирэ. М. Шолохов (тылб.)
♦ Быта да суох — туга да суох, быста дьадаҥы. ☉ Не имеющий никакого личного имущества, денег, крайне бедный, нищий (букв. у него даже вшей нет). Туохтаах буолуой, ыстааныгар быта да суох ини
□ Күтүр уонна баһыгар быта да суох. А. Федоров. Быт сиэтэҕинэ • тарбаныллыа — улахан буолбатах, наада буоллаҕына бэрт түргэнник оҥоруллуо (ээл-дээл, кыһамньыта суох дьон тустарынан). ☉ Невелика важность, надо будет, сделаем быстренько (букв. когда укусит вошь — поцарапаемся). Ээ, чэ буоллун, быт сиэтэҕинэ — тарбаныллыа. Быт хаамыыта — олус бытаан айан, хамнааһын. ☉ Очень медленное, тихое движение, путешествие (соотв. черепашья ходьба, езда)
Дьэ, бэрт бытааннык айаннаан, холобурун эттэххэ, быт хаамыытын хаамтаран, этэтириитэ баранан, сырата-сылбата быстан …… Ааллаахха тиийэн тохтообута үһү. П. Ойуунускай. Бытым да бытыгыраабата — аһаабыт да саҕа буолбатым, олох топпотум. ☉ Совсем не наелся
Аһаттылар да, бытым да бытыгыраабата. НАГ ЯРФС I. Сир быта — 1) бэрт сэмэй, лоп бааччы, бүгүрү үлэһит киһи (кыра уҥуохтаах икиһи туһунан). ☉ Аккуратный и работящий человек маленького роста, работяга
«Сир быта» диэн ааттыыллара эйигин, Кыйма кымырдаҕаска холууллара эйигин ...Барҕа быччыҥнаах үлэ киһитэ, Өркөн өйдөөх үлэ киһитэ. Софр. Данилов; 2) киэҥ билиилээх, барыны бары билэр киһи. ☉ Человек, осведомленный во всем
Сир быта киһи билэн эттэҕэ буолуо. СГФ СКТ
Аргыһах, сир быта, итини билэр. Күннүк Уурастыырап; 3) саҥата-иҥэтэ, иҥэ-дьаҥа суох киһи. ☉ Молчаливый и тихого нрава человек.
◊ Быт сааҕа — быт сымыыта. ☉ Гнида. Тураах быта — саас саҥа түспүт хаар үрдүгэр баар буолар хап-хара кыра үөннэр. ☉ Мелкие черные насекомые, которые часто наблюдаются весной (в апреле) на поверхности свежевыпавшего снега (букв. воронья вошь)
Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.