1) разбегаться, размахивая крыльями, собираясь взлететь (о птицах); 2) перен. идти быстрой и лёгкой походкой.

оторой-моторой сүүр , сырыс= разбегаться, бросаться врассыпную (обычно о маленьких полных детях).

даҕ. Тэҥ сыһа уҥуохтаах эмдэй-сэмдэй (олдьоколор тустарынан). ☉ Почти одинакового роста (о подростках)
Уон чаас ааһыыта, икки оторой-моторой сиэн уолаттарын батыһыннарбытынан, уот оттооччу оҕонньор киирэн кэллэ. Р. Кулаковскай
◊ Оторой-моторой сүүр (сырыс) — туора-маары, арҕам-тарҕам сүүр (кыра, толору эттээх-сииннээх оҕолору этэргэ). ☉ Разбегаться, бежать врассыпную (обычно о маленьких, полнотелых детях)
Оһол уолаттара, Олгуй, хомуос тута-тута, Охсуһуулаах буолак диэки Обот-соллоҥ идэмэрдээх Оторой-моторой сырыстылар. П. Ядрихинскай

1. туохт.
2. Бураллан эбэтэр өрө туран, адаарыйан көбөөн таҕыс (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Подняться, взъерошиться, встопорщиться (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Анфиса үрэллигэс кугастыҥы араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Габышев
   Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. Оттон түүлэрэ сахсайбыт буоллаҕына, тымныы. «ББ»
   Онуоха бырдах туран сахсайыаҕынан сахсайан баран бырдахтыы ырыатын ыллаан тыҥкынатар. ПНО
3. Кууран, хатан кумуй, иин-сүт. ☉ Засохнуть, пожухнуть (напр., о траве); зачахнуть, захиреть (о человеке)
   Сандал сайын кэмигэр Сайдан үүммүт Сардаана күөх отторбут Саалырсыйан сахсайда. Е. Иванова
   Буурай солко мутукча Бураллара чугаһаан Саһархайдыыр өҥнөммүт, Сахсайаахтаан эрээхтиир. М. Тимофеев-Терёшкин
   Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр уҥуоҕа сахсайда ини. Н. Якутскай
4. Олус кууран, хатан ыпсыыгынан арахсыталаа, ат, саахынаа. ☉ Рассыхаться, расшатываться. Уһаат кураанах туран сахсайбыт, тэстэр буолбут
   □ Оҥочобут сахсайда быһыылаах, уу киирэрэ ордук күүһүрдэ. Амма Аччыгыйа
   Сахсайан хаалбыт тэлиэгэ кэп туонан эрэрдии хаахыныы тыаһыыр. С. Федотов
   △ Кууран чэпчээн, көбөн өрө көтөҕүлүн. ☉ Высыхая, разрыхляться, рассыпаться (напр., о почве)
   Курааҥҥа үрүт араҥата сахсайан от кыайан үүммэтэх туорпа, былыык почвалаах ходуһаны саас тыраахтар соһор хотуогунан тартаран чиҥэтии көдьүүстээх. ПАЕ ОС
5. көсп. Ыһылын, сайҕанан сүт, баран (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Рассеиваться, рассыпаться, разбегаться (напр., о мыслях)
   Кими кэпсиэмий? Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна. А. Софронов
   Сардаҥалаах санааларым Саймаарыйар курааннарга Сахсайан барбатахтар, Сибэкки курдук тахсаллар, Сириэдийэн чэлгийэллэр. С. Васильев
6. дьүһ. туохт. суолт. Адаарыччы көбөөн тахсыбыт сахсаҕар көстүүлээх буол (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Быть взъерошенным, растрёпанным, лохматым (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна, кыыдаа маҥан сахсайбыт баттахтаах төбө быкта. А. Фёдоров
   [Чыычаах] күнү быһа сылайыар диэри ас таһара. Тиһэҕэр ыран түүтэ эрэ сахсайан хаалбыта. И. Сосин
   Бэрт былыр куобах эмиэ ити билиҥҥи тииҥ курдук улахан сахсайбыт кутуруктааҕа үһү. Саха ост. I
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — ким эмэ үлаатымсыйбытын, киэбирбитин кэһэт, көрдөөбүтүн биэр. ☉ Сбить спесь с кого-л. — Чэ, бэйэ, куоракка эрэ киирдэрбин хаһыаттаан киэбирбиккин сахсайбыккын саайарым буолуо, — диир Миитэрэй
   Хаһыат сураҕын истэн баран Баабылап киһитин буукса кыһытан биэрдэ. «Кыым». Сарсын сахсайбыттарын саайыахпыт! В. Маяковский (тылб.)
   кирг. сахсай, ср. монг. сагсайх ‘взъерошиться; возгордиться от успехов’, бур. гахсаха ‘рассохнуться’

1. ыс диэнтэн бэй., атын. туһ. Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин
   Үөһэ ойбут күн уота тыган, сарадах сардаҥа ыһылла эккирээтэ. Л. Попов
   Ходуһаларга ыһыллар туораахтаах оттору сайын иккитэ охсуохха сөп. ААФ ОИОИС
2. Биир кэлимҥин, сааһыламмыккын сүтэр, арахсыталаа (тугу эмэ этэргэ). ☉ Разбалтываться, распадаться, разваливаться, ломаться (о чём-л.)
   Турку хаһан баҕарар ханньас гынан ыһыллан хаалыах айылаах хаадьаҥнаабыт тэрил. С. Маисов
   Ыһыллыбыт тыллары сааһылаан этии оҥорторор ордук туһалаах. КИИ МКТТҮө
   Быа икки уһугун сарыынан бытырыыстаан баран, ыһыллыбат гына хам тигэллэр. НБФ-МУу СОБ
3. Бытанан үрүө-тараа бар, онон-манан биирдии-биирдии биитэр бөлөхтөһөн араҕыс. ☉ Разбегаться (в разные стороны), расходиться (по одному или мелкими группами)
   Кулууптан кыргыттар үтүрүһэ-үтүрүһэ ыһыллан тахсан, массыына тула өттүгэр иилиһиннилэр. Э. Соколов
   Эмискэ халлаан намтаабыт былыта сыыйа тардыллан ыһыллан барда. С. Маисов
   Саҥардыы улаатан эрэр эдэр сүөһүлэр куйаас түстэ да, онно-манна ыһыллан хаалыахтарын сөп. ЖЕА ТС
   △ Бииргэ сылдьан баран, арахса тарҕан (хол., дьон бөлөҕүн этэргэ). ☉ Разлетаться по миру (о людях)
   Ол биһикпит төһө нус-бараан төрүттээх да, оччонон билиилээх, олоххо эрэллээх ымыы ыччат ыһылла көтөр. А. Чугунов
4. көсп. Биир сомоҕо буолан бүт, тустуспа араҕыс, үрэлин. ☉ Распасться, развалиться, прийти в упадок, раздробиться
   Дойду баайын үллэстэр туһунан киҥир-хаҥыр кэпсэтии сойуус ыһыллыан инниттэн саҕаламмыта. Н. Борисов
   Бу кэмҥэ олохпут укулаата уларыйан, сопхуостар ыһыллан, кыччаан киирэн бардылар. КК
   Ырыынак кэмэ саҕаланаатын кытта урукку тэрилтэлэр ыһылланнар, дьон бөҕө үлэтэ суох хаалбыта. ААП ҮКТ
   Икки сыл үөрэммиттэрин кэннэ, устуудьуйалара сабыллан, бэрт элбэх талаан ыһыллан хаалар. ӨӨ ДДьДТ
   △ Тус-туһунан бар, араҕыс (кэргэнниилэри этэргэ); үрэлин (ыалы этэргэ). ☉ Разводиться (о супружеской паре); разваливаться (о семье)
   Сорох эдэр ыаллар кыыһырса түстүлэр да, сонно ыһыллаары хаайаллар. ЧКС ОДьИи
   Ыал олоҕо ыһылыннаҕа ити, тустаахха ыарахан. ЛМ А
5. көсп. Тэрээһинэ, ситимэ суох буол, үрэлин. ☉ Терять стройность, системность
   Аспирантура дьыалата олус ыһылынна, ким эмэ онон дьарыктанар киһи баар дуо? Далан
   Василина ыгылыйан этиэхтээх сытыы тыла-өһө ыһыллан хаалла. У. Ойуур
   Хомойуох иһин, суруйааччы архыыба ыһыллыбыт, өссө сороҕо сүппүт быһыылаах. КНЗ ТС
   6
   ыһыллаҥнаа 2 диэн курдук. Бөтүрүүс эрэйдээх, сиэгэн кыыл курдук, сүүрэн ыһыллыбытынан барда ээ! Амма Аччыгыйа
   Ноолур уола Хоноһо торбуйах сонунан далбаатыы-далбаатыы, мэнэрийэн ыһылынна. И. Гоголев
   Дьөһөгөй оҕолоро барахсаттар сиэллэрэ, кутуруктара ыһыллан олорор. С. Маисов
   ◊ Ырыа <-тойук> ыһыллар — ырыа (-тойук) кутуллан олорор, ырыа(-тойук) бөҕө саҕаланар. ☉ Разливаться (о музыке)
   Үөрүүлээх-көтүүлээх, сэргэх ырыа ыһыллар. Амма Аччыгыйа
   Хормуоска эҥээттэн, ырыа-тойук ыһылла түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   Ырыа ыһылла сылдьарын, үҥкүү үргүлдьү барарын саастаах дьон бары сөбүлүүр. К. Уткин. Ыһыллар тооручча (торучча) көр тооручча. Ыһыллар тооруччаны быйыл үүннэриэххэ наада
   ср. др.-тюрк. сачыл ‘быть рассыпанным, рассеянным, разбросанным, развеянным; разбрызгиваться, моросить’