несов. см. раздвинуть.

сов. что, разг. 1. (разбросать, раздвинуть) сыҕарыталаа, ыһаттаа; разворотить груду камней чөмөхтөммүт таастары сыҕарыталаа; 2. (разрушить) күөрэлээ, үлтү кумалаа.

сов. что 1. (разъединить сомкнутое) араар, араартаа; 2. (раздвинуть) ас, атыт; ат; разомкнуть ворота олбуор аанын ас; разомкнуть веки халтаһаларгын атыт; 3. воен. арыттаа, тэнит, арыттаан туруор; разомкнуть строй стройу арыттаан туруор.

сов., расставлять несов. 1. кого-то (поставить, разместить) туруортаа, аттаран туруортаа; расставить часовых часо-войдары туруортаа; правильно расставить рабочую силу үлэһит күүһү сөпкө аттаран туруортаа; 2. что (раздвинуть) алчат, атыт; расставить ноги атахтаргын алчат; 3. что (расширить) кэҥэт, киллэҕэһиннэ киллэр; расставить платье былааччыйаҕар киллэҕэ-,һиннэ киллэр.

I
туохт. Илиигинэн эбэтэр күөҥҥүнэн силэй, сыҕай, икки өттүҥ диэки кэҥэтэн биэр (хол., хойуу ыарҕаны). ☉ Руками или всем телом раздвинуть в разные стороны что-л. (напр., густые заросли тальника)
Балысхан байҕалы талайан, Барылыыр бааллары дабайан …… Долгунтан долгуҥҥа күөрэйдэ [тыылаах киһи]. Таллан Бүрэ
Айанньыттар бастакы күннэригэр, хатан хаалбыт бадарааннаах сиргэ үүммүт хойуу баҕайы ньиирээйи талаҕы талайа-талайа быыһылаан айанныыр буоланнар, кэпсэтэр да бокуойдара суох этэ. Ж. Верн (тылб.)
II
даҕ. Олус улахан. ☉ Очень большой
Талай тымтай. ПЭК СЯЯ
Талай ытыс. ПЭК ОНЛЯ I

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыһан кэбис, үрэй (кими, тугу эмэ көрдөөн). ☉ Разбрасывать что-л., устраивать беспорядок (в поисках когочего-л.)
Кыһалҕа [киһи аата], саа бүөтэ буолар тэрэпиискэ көрдөөн, ону-маны сүргэйдэ. И. Гоголев
Застава начаалынньыга кэлэн Захарийдаахха дьиэлэрин сүргэйбитэ да, кинини [үспүйүөнү] булбатаҕа. Н. Якутскай
Учуутал дьиэтин сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. «ХС»
2. Тугу эмэ ыһан алдьатан суох оҥор. ☉ Разрушать, уничтожать что-л. Оҕолор тураах уйатын сүргэйэн улаханнык мөҕүлүннүлэр. «ХС»
3. Тугу эмэ көрдөөн сири тоҕута хас. ☉ Рыть, вскапывать землю в поисках чего-л.
Өскөтө, бу үллэн турар таас хаба ортотугар кыһыл көмүс баар диэни иһиттэллэр, биллэллэр [дьоннор] бу хайаны хаспытынан, сүргэйбитинэн барыа этилэр. Н. Якутскай
Дьон [былыр] …… маһынан уонна таас сүгэнэн киһи сиир силистэрин түөрэллэрэ, үөнкөйүүр ыаматын хаһан таһаараллара, кыра кыыллар хорооннорун сүргэйэллэрэ. КФП БАаДИ
Бу үрэх салааларын барыларын да сүргэйэн туран көмүһү булуохпут дии саныыбын. ЕВН КТ
4. Суоһурҕанан, муоскунан туйаххынан сири хаһан эбэтэр охсуолаан тугу эмэ ыс (сүөһүнү этэргэ). ☉ Устрашающе бить копытом, рыть рогами землю (о скоте)
Хара оҕус сири сүргэйэн иһэр үһү (тааб.: суха). Сүөһү тоҕута сүргэйэн, тэпсэн оһоҕо холумтанныын мэлийэ сыспыт. В. Протодьяконов
Сүөһүлэр кэбиһиилээх оту сүргэйэллэр. «ХС»
◊ Өрө сүргэй — туох эмэ анныттан тахсаары, үөһэ баар барыта ыһыллыар диэри аллараттан күүскэ өрө ас. ☉ Выбираясь из-под чего-л., сильным движением раздвинуть то, что находится сверху
Аттыбар сержаным эмиэ буору өрө сүргэйэн тураары үнүөхтүү сатыыр. Н. Кондаков. Тоҕо сүргэй — тугу эмэ күүскэ туора-маары ыһан кэбис. ☉ Раскидать, разметать что-л. с большой силой в разные стороны
Арай, хоруу устун мөлбөһүйэн испит уу, …… били тумуллаан турар тоҕойу кэннинэн тоҕо сүргэйэн кэбиһэр да, үрэх аналлаах сүнньүгэр көтөн түһэр. Амма Аччыгыйа
Үөһээҥҥи маллары барыларын тоҕо сүргэйэн туран, кини чымадаанын уонна утуйар таҥаһын сулбурута тардыталаан ылбыта. Н. Якутскай
Кини [лейтенант] эппит сирин диэки барбахтаат, снаряд тоҕо сүргэйтээбит хаспахтарын таһыгар буускабыт атахтарын бөҕөргөттүбүт. Н. Кондаков. Түөрэ сүргэй — 1) түгэҕэр тиийэ тиэрэ эргитэн таһаар, ыһан кэбис (туох эмэ күүһүн туһунан). ☉ Переворачивать что-л. вверх дном (о какой-л. разрушительной силе)
Биэс сыллааҕыта улахан уу кэлэн тротуары барытын түөрэ сүргэйбитэ. Болот Боотур
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан-талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Н. Кондаков; 2) кими, тугу эмэ көрдөөн чүүччэй, дьэҥдьий. ☉ Устраивать беспорядок в поисках чего-л., обыскивать
Чох начаалынньыга докумуон бөҕөнү түөрэ сүргэйэн, бэркэ эрэйдэнэн туран, кырдьыгын арыычча дакаастаан, үөрэр-көтөр. Амма Аччыгыйа
Айгыраабыт-сайгыраабыт буолан баран, улахан киэҥ дьиэ иһин түөрэ сүргэйбиппит. Н. Якутскай
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай
Ыыран Ыстапаан дьиэтин иһин түөрэ сүргэйдэ, бэл, иннэҕэ дылы, муоста быыһын испиискэ уотунан сырдатан, оччойо-оччойо көрдө. П. Аввакумов. Үлтү сүргэй — тугу да ордорбокко барытын ыһан кэбис (тугу эмэ көрдөөн). ☉ В поисках чего-л. перевернуть всё вверх дном, перетрясти всё до основания
Учуутал дьиэтин дьэгдьийэн үлтү сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. Н. Якутскай
Сиэх-аһыах курдук туттан дьэ дьон! Дьиэбитин дьэҥдьийэн, үлтү сүргэйдилэр, өрө-таҥнары ытыйдылар. И. Федосеев
ср. бур. сүргэ ‘разваливать, разрушать; расстраивать, срывать, портить’, монг. шүргэх ‘касаться чего-л., задевать что-л.’

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх