разъединять (обычно предмет, состоящий из двух частей); разрывать; тимэҕим тыһытын ыыра тартым я разорвал петлю (напр. на пальто).

разделять, разъединять; отделять; торбостору ынахтартан араар = отделить телят от коров; муҥханы иҥнигэстэн араар = отцепить невод от коряги; балыгы илим тэн араар = освободить рыбу из сети; холбуут араар = делить на части (напр. тушу); атыыр үөрүн араарбыт жеребец отделил своё стадо (от общего косяка); баайын араарбыт он отделил своё состояние (напр. от общего с родителями хозяйства); оҕо киһини өссө араарбат ребёнок ещё не узнаёт людей (букв. не отделяет людей друг от друга); дьахтары араар = а) уводить жену (из родительского дома); б) бросать жену, разводиться с женой; в) отбивать чужую жену; разводить чужую жену # илиитин араарбакка үлэлиир он работает, не покладая рук.

туохт.
1. Тугу эмэ туохтан эмэ күүскүнэн арааран ыл, төлөрүт. ☉ Отделять, прилагая усилие, отрывать что-л. от чего-л., разъединять что-л. Баай ыал киэнин Балбаах хоҥнорор Баһымньы тимирдэрин Батарыта саайталаабыт. Күннүк Уурастыырап
Байыкка [тыытын] баатын кытта бэрт өр эрийсэн, астаһан, мууһун суоран, түгэҕин луомунан көйөн, нэһииччэ хоҥнордо. Н. Заболоцкай
2. Биир сиртэн хайа эмэ диэки сыҕарыт, ыыт. ☉ Сдвигать, трогать с места. Массыынаҕын собуоттаан хоҥнор
□ Икки-үс оруота дьонноро Барааттаан биир тэҥҥэ хаамсаллар Этэрээт сэриигэ хоҥноро Чугаһаан ырыанан тахсаллар. Эрилик Эристиин
♦ Сыҥааххын хоҥнор көр сыҥаах
Кини [эһэ] арҕаҕын ааныгар быардыы түһэн, күнүстэн күнүс сылааска сыламнаан, ытыстыбыт сыҥааҕын хоҥноро хас да күн сыппыта. Р. Кулаковскай
Көр биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Н. Заболоцкай
Хоммут уоскун хоҥнор көр хон. Хоммут уоспун Хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
«Көр эрэ!» — диэн мин мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. хоҥур ‘вырывать, выдёргивать’

туохт.
1. Туохтан эмэ төлөрүт, босхолоо. ☉ Отцепить, освобождать от чего-л.
Муҥхаһыт уолаттар арааран муҥнана сатаабыттар да, баҕадьыларын кыайан ылбатахтар. Күннүк Уурастыырап
[Силиппиэн] буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
«Туһахтан тыыннаах куобаҕы бэркэ сэрэнэн араарыллар куолута», — диэн [аҕам] үөрэттэ. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ ситимин, холбоһуутун быс, тохтот. ☉ Разъединять, приостанавливать. Чаанньыгы розеткаттан араар
□ Лидия, саннын хамсатан, уол илиитин араарда
А. Федоров. [Арыйааннаах Эльвира] тутуспут илиилэрин, аһаҕас аанынан дьиэҕэ киирэн эрэ баран, араардылар. Л. Попов
3. Кимтэн, туохтан эмэ тэйитэн, туспа тут (хол., оҕону, ньирэйи). ☉ Отделять, отнимать от кого-чего-л. (напр., ребенка, теленка). Биир саастаах кыыстарын эмиийиттэн араардылар
□ Чэ, бу оҕоҕун бэйэҕиттэн араар! Таҥын! Эрилик Эристиин
Пиэрмэ быйыл аан маҥнай ньирэйи ынахтан араарбыта. Н. Заболоцкай
Тиий да торбосторгун ийэлэриттэн араартаа. Араардаххына, эбии аһылыгы кичэй. М. Доҕордуурап
4. Бэйэ-бэйэлэриттэн тэйит, икки аҥыы ыыт. ☉ Разделять, разлучать. Сэрии будулҕана Миитэрэйдээх Ньукулайы араарбыта, тус-туспа сэриилэспиттэрэ
□ Биһиги холкуоска аҕа уустаһыытынан киирэн аймаатылар, икки аҥыы араардылар. Амма Аччыгыйа
Кырдьык кыайыылаах сатата, Сырдык сытыы ыҥырыыта, Саҥа олох киэҥ хардыыта Биһигини араарбыта. С. Данилов
5. Туох эрэ биир кэлимиттэн ханнык эрэ чааһы босхолуу быс, ылан кэбис. ☉ Отделять часть от общего. Оҕонньор ат илин атаҕын сүһүөҕүнэн араарда
□ Тылы сүһүөхтэринэн арааран көһөрүллэр: холобур: ту-ру-йа, ха-ры-йа-лаах, хо-луо-дьас. СТ С
6. Кимнээх эмэ кэргэннии буолалларын быс; кэргэнниилэр олохторун үрэйэн, биирдэрин бэйэҕэр тарт. ☉ Развести какую-л. супружескую пару; разрушить семью и увести кого-л. из них
Татьяна Октябрина диэки кытаанахтык көрөр: «Дьэ, милииссийэ кыыс, миигин ити оҕонньортон араар. Мин аны кинини кытта олорбоппун». М. Попов
[Сибиэтэ оҕоҕо:] Ол эрээри, табаарыс аатыҥ ким эбитэ буолла, миигин Захартан араараары гынныҥ. С. Ефремов
Сибигинэһии баар: эн Митяны Дораттан арааран эрэр үһүгүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
7. Туох эмэ хам сыстыбытын, тоҥмутун хоҥнор. ☉ Отделять что-л. прилипшее, примерзшее. Дьөгүөр ойбон хаппаҕа хам тоҥмутун нэһиилэ араарда. Сиэстэрэ кыыс, хата, бэрэбээскэбин ыарыыта суох араарда
8. Атын сиргэ туспа тут. ☉ Отделять, держать отдельно в другом месте
Икки сыллааҕыта «Ыраас олох» уопсастыбата тэриллэн, ыраастык туттар, хотону дьиэттэн араарар туһунан үлэ барар эбит. А. Бэрияк
△ Тугунан эмэ быыһаа, күрүөлээ. ☉ Разделять, перегородить чем-л.
Оһох чанчыгыттан саҕалаан, киһини түөһүн тылынан бадахтаах, титирик быыс дьиэни хотонтон араарбыт. Р. Кулаковскай
9. Кими эмэ ордоро, чорбото көр. ☉ Выделять кого-л. одного из группы людей. Эдэр тустууктартан ордук Петрову араарабын
10. Ким-туох эмэ уларыйыытын, уратытын өйдөөн көр, быһаар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Различать, отличать изменение, специфическое свойство кого-чего-л. (чаще употр. в отриц. ф.)
Киһи киэһэтин, күнүһүн ситэ кыайан араарбат буолан эрэр. Н. Заболоцкай
Кини күнү-дьылы бу диэн араарбат. И. Федосеев
Иккиһин этэбин, таптал баай-дьадаҥы диэн араарбат, баайы-дьадаҥыны киһи бэйэтэ булар. А. Софронов
Арааһа, кини ас амтанын араарбат быһыылаах. П. Тобуруокап
11. эргэр. Сүөһү, мал-сал өлүүлээн туспа ыыт. ☉ Отделять, обособлять, выделив долю из общего хозяйства
Биһиги дьоннорбутуттан бэйэбит өлүү сүөһүбүтүн арааран ылан баран, ол холкуос тэрилиннэҕинэ, онно киириэхпит. Күндэ
ср. др.-тюрк. ар ‘разъединить’
♦ Илиигин араарбакка үлэлээ көр илии
[Яков Андреевич] сэрии сылларыгар холкуостаахтары производствоттан илиилэрин араарбакка үлэлииллэрин тэрийбит эргэрбэтэх киһи. М. Доҕордуурап
Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар Афанасий Николаевич кыһыл көмүс кылаата улахан. «Кыым»
Кини [Семен Романович] күнү быһа илиитин араарбакка кабинетыгар үлэлииригэр ким барыта үөрэнэн хаалбыт. Н. Лугинов
Хараххын араарыма көр харах. Кэтириис киһи уҥуохтаах тумулга көхсүнэн олордо уонна оонньуу сылдьар оҕолортон хараҕын араарбата. С. Новиков. Аны Өлөксөй бу кыыстан хараҕын араарбата. В. Протодьяконов
Ити отууга өттүгэстии түһэ сытар урдустар тоҕо эрэ киниттэн харахтарын араарбаттар. «ХС»
◊ Дьахтары араар көр дьахтар
Тыллаах-өстөөх Чоочугур Чуоҕур маҥан ат үҥэр миэхэ: дьахтаргын арааран илпиккин. Саха фольк. [Дьахтарын] арааран барар күнэ буолбут. ПЭК СЯЯ
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Ити Уйбаан Сэмэнэбис диэн киһи Лэгэнтэй атыыһыттаах хамначчыт дьахтардарын эриттэн арааран сылдьар үһү. Н. Якутскай
Ол икки ардыгар, [дьахтары] арааран ылан баран күн бэҕэһээҥҥэ дылы ойох гына сылдьан баран, ити быраҕан кээстилэр. Эрилик Эристиин. Хол-буут араар көр хол-буут. Бүөтүр оҕонньор ынаҕы хол-буут арааран, тоҥоро уурда
□ [Кыра быраат] өлөрбүт буурун сүлэн, хол-буут араартаан тэлэкэлиир. Эвен фольк.

туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи быраҕаттаа, тамнаа, тох. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. Кукушкин …… эмискэччи тас таҥаһын устан ороҥҥо ыһан кэбиһээт, оһоххо иттэ барар. Амма Аччыгыйа
Маайа …… үргээбит отун ыһан баран ытыһын сотунна. Эрилик Эристиин
Сэбирдэхтээх хаппыт от сыатын хаарга ыспыттар ахан. Н. Борисов
△ Туох эмэ бэрээдэгин кэс, алдьат, үрэй, үрүө-тараа ыыт. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, раскидывая, разбрасывая, растрёпывая
Баттаҕым күдэригин Тыал ыһара харса суохтук. И. Гоголев
Ол эн булуоҥ дуо? Хата, түөрэ чүүччэйэн, барыны бары кыладыапканы биир гына ыстыҥ ини. Далан
Ньукуу эмиэ кэннин хайыспыта: «Эмиэ баттаҕын ыспыт. Куйаас бөҕө. Сынньаныахха». «ХС»
2. Ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа (хол., ууну). ☉ Разбрасывать капли, брызгать, окроплять
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ, кириэһи сууйбут уунан эмиэ ыспыта. Ньирэй өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар былыттар ыаһыран, ыанньыйан, Ыаҕастаах уунан сир түөһүн ыстылар. Эллэй
Илиитин таһынан уутун ыһаат, …… тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
Күөлгэ саба сырсан киирэн, ыаҕаһынан, чаанньыгынан, хортууһунан уу баһан таһааран, уокка ыстылар. «ХС»
3. Сиэмэни буорга биир-биир таммалатан түһэрэн олорт. ☉ Разбрасывая, заделывать семена в почву, сеять, сажать
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Ким да ыспатаҕын, үүннэрбэтэҕин үрдүнэн. Далан
Сииктээх сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
Төҥкөйөн буору хам тутан көрбүтэ — ыһарга сөп буолбут эбит. П. Егоров
Сиэмэ бөҕөнү сиэйэлкэнэн ыспыттара сириэдийэ үүннэ. Нор. ырыаһ. Бааһына, сэрэйбит курдук, кырдал өттө адьас куурбут
Сибилигин да ыспытынан бар. «ХС»
4. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, үрэй (өрөмүөннээри эбэтэр алдьатан). ☉ Разъединять, разбирать что-л. на составные части (в целях ремонта, разрушения). Массыынатын ыһан туруорар
□ [Тайах чуучалатын] ыһан көрбүттэрэ — быһыытын-таһаатын үтүгүннэрэр мас каркааска тиирэ тардыллыбыт этэ. ВПВ ИК
5. көсп. Тугу эмэ (хол., билиини, сонуну) киэҥник тарҕат, биллэр. ☉ Делать известным, доступным многим (напр., знания), доводить до сведения многих (напр., слухи, известия), распространять
Үтүө сигилигин …… Сылдьыбыт ыалым аайы Ырыа гынан ыһыам. Саха фольк. Некрасов «өйдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи» бар дьоҥҥо ыһарга ыҥырар. Амма Аччыгыйа
Санаабытын салгыҥҥа ыһа сылдьар, билбитин биэс сиргэ тарҕатар киһи буолбатах. И. Федосеев
Дьэ, маннык түҥкэтэх сиргэ билиини-көрүүнү ыһа сүүрбэ саастаах Василий Иванович кэлбитэ. «ХС»
6. көсп. Хойуутук төрөө-үөскээ, олус элбээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Заводиться в большом количестве, размножаться, плодиться (напр., о насекомых)
Быт бөҕө ыста, Кумаар бөҕө тутта, Кир бөҕө сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыылара. С. Васильев
Илиим устун кыһыл ымынах ыһан кэбиспит. Хомус Уйбаан
7. көсп. Туох эмэ олохтоммут бэрээдэгин, хаамыытын кэс, тохтот. ☉ Нарушать установленный порядок, прекращать ход, течение чего-л., срывать что-л. Горбачёв Сэбиэскэй Сойууһу аҕыйах сыл иһигэр ыһан кэбиспит үтүөлээх үһү. ЭКС АА
Баайдар …… мунньаҕы ыһан кэбиһэн бараннар, уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Уочараты ыһаайаҕыт, оргууй үмүөрүһүҥ! «ХС». Клавдия Константиновна олоҕун аргыһын сүтэрэр хомолтолоох, аһыылаах кэмигэр, аҕалара сөбүлээн дьарыктаммыт дьарыгын ыһарга санаата буолбатаҕа. «Саха с.»
8. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) буоларга-буолбакка, толкуйа суох, мээнэмээнэ бараа, ыскайдаа. ☉ Тратить бездумно в большом количестве, проматывать (напр., деньги)
Эн этэргинэн, баайбытын барытын киһиэхэ ыһан баран, бэйэбит халлааҥҥа айахпытын атыыһыкпыт дии. А. Софронов
Маннык баҕайыга ким ойох кэлэ тардар үһүө: баайын, үбүн сылдьыбыт сирин аайы ыһан кэбиһэр киһиэхэ. Н. Неустроев
Үстүү сүүһү ыһар үбэ суох киһибин мин. Амма Аччыгыйа
♦ Буор ыспат — саба тутуллубат, кистэммэт, умнуллубат, өтөрүнэн син биир өтөн, биллэн тахсыаҕа. ☉ Не поддаваться чьему-л. негативному влиянию, быть непотопляемым, проявляться, выступать, несмотря ни на что (букв. не засыпать землёй)
Норуот күүһүгэр буор ыспат (өс хоһ.). Туруммут норуот Буор ыспат сүдү күүһүгэр Сүрбүн баттатан Сөҥөн тураммын, Улуу дойдубун санааммын күлүм гынабын. С. Данилов
«Сэрии үрдүнэн буор ыспат» диэн саха өһүн хоһооно баар. Бар дьон, биһиги бары, санаабытын түмэммит, бэйэбит былааспытын көмүскээтэхпитинэ, биһигини ким да, туох да кыайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Итии уунан саба ыспыт курдук — тымныы уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Иванов …… этэтэ бүтүннүү, итии уунан саба ыспыт курдук, дьырылаата. М. Доҕордуурап. Күдэҥҥэ ыс — сир үрдүттэн суох оҥор, букатыннаахтык эс, мэлит, күдэҥҥэ көтүт. ☉ Уничтожить бесследно, стереть с лица земли, изжить, истребить
Өстөөҕүҥ өлүгүн Күдэҥҥэ ыһаргар, Баай-фашист баандатын барыыргар — Туох да күүс эйигин туппатын, Туох да күүс иннигин ылбатын! Эллэй
Муспуту күдэҥҥэ ыһаары Муос, туйах тоһуйа көрсөҕүн. А. Чугунов
Күн-ый (ый-күн) ыһыаҕын (ыһыаҕа гынан) ыс — ый-күн (күный) ыһыаҕа гын (оҥор) диэн курдук (көр ый-күн). [Чаарчахаан Моҕуһу] этин эттээн күн-ый ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Көтөр-сүүрэр Көҥсүгэ оҥордо, Ый-күн ыһыаҕа ыста. П. Ойуунускай
Тыалга быраҕар (ыһар) көр тыал. [Туоскун — Оҕотоойопко:] Мин тылбын тыалга ыспаппын билэр буолуохтаахтар. Софр. Данилов
Тыл да аҥаарын Тыалга ыһаайаҕын! П. Тобуруокап
Тымныы уунан саба ыспыт курдук — <тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Ону истэн Өкүүсэ сык гына түстэ. Эт-этэ барыта тымныы уунан саба ыспыт курдук буолла. Эрилик Эристиин. Ыһар буор (кумах) курдук (кэриэтэ) — олус, ыһыллар элбэх, дэлэй. ☉ соотв. как грязи
Хараан түүннэргэ бырдах, ыһар буор курдук, хойдор. Н. Заболоцкай
Куобах куруутун баар булка киирсибэт. Эмискэ ыһар буор курдук үөскээн элбээн-дэлэйэн ылар. С. Юмшанов
Мэйиктэр олус диэн киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттар, ыһар кумах кэриэтэ үксээбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Ытык ыс — эргэр. 1) улаханнык ыалдьыбыт киһи туһугар көрдөһөн сүөһү хаанын өлбүт сылгы үрдүгэр ыс. ☉ Обрызгивать кровью скота конную скотину, умерщвлённую в качестве жертвы духам за душу больного
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап; 2) кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык, убаастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Уважительно относиться к кому-л. [Маайака:] Биэлэйдэр диигит, үөдэн сах диигит дуу, арай олор кэллиннэр, миэхэ ытык ыһыахтара үһү дуо? А
Софронов. Илиилэрин иһигэр киллэрдэхтэринэ, ытык ыспаттара биллэр. «ХС»
◊ Бурдугу ыс көр бурдук
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Бурдугу ыспыппыт — Үүммүт да үүммүт. Эллэй. Саба ыс — олус хойуутук үөскээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве, плодиться (напр., о насекомых)
Аат харата суккураан, Уолан бардылар көлүкэлэр, Дөлүһүөн хатыыта бэл хатта, Түүлээх үөн саба ыста. Р. Баҕатаайыскай. Ыһар массыына — сиэмэни уонна уоҕурдууну ыһан тарҕатарга аналлаах тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар массыына. ☉ Сельскохозяйственная машина для посева семян и внесения удобрений в почву, сеялка
Улахан бөһүөлэк ортотугар …… Ыһар массыына дьардьамата Ырыттан, Үрэллэн тураахтаата. С. Васильев
Ыһыах ыс көр ыһыах. Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Маннык үчүгэй кэм эргиллибитин кэннэ хайдах ыһыах ыспат буолуохпутуй?! С. Никифоров. Билиҥҥи сахалар саныылларынан, Эллэй Боотур аан бастаан ыһыах ыспыта. ВВЕ СТИ
ср. др.-тюрк. сач, чеч, йас ‘сыпать, рассеивать, разбрасывать’