страд. от арый = 1) приоткрываться, открываться, раскрываться, быть приоткрытым, открытым, раскрытым; 2) открываться, раскрываться, обнаруживаться, быть открытым, раскрытым, обнаруженным; буруйа арылынна его преступление раскрыто; 3) расходиться в стороны, расступаться; дьон арылла түстүлэр люди сразу расступились.

страд. от ас = I 1) прям., перен. открываться, быть открытым; 2) раскрываться, быть раскрытым; размыкаться, быть разомкнутым (напр. о глазах); 3) раскупориваться, распечатываться, быть раскупоренным, распечатанным (напр. о бутылке); 4) отпираться, отмыкаться, быть отпертым, отомкнутым (напр. о замке); 5) открываться, быть открытым (напр. о кране), 6) открываться, обнаруживаться, разоблачаться, раскрываться, вскрываться, быть открытым, обнаруженным, разоблачённым, раскрытым, вскрытым (напр. о тайне, недостатках); 7) открываться, быть открытым (напр. о школе); начинаться, быть начатым (напр. о заседании); 8) открываться, обнаруживаться, быть открытым, обнаруженным (о наличии чего-л.).

дьүһ. туохт., сөбүлээб. Киэҥник ат, кэҥээ, тартай (айах, таныы туһунан). ☉ Широко раскрываться, раздуваться (обычно о рте, ноздрях человека)
Күлэн дьалтайда. Дьэ, онтон Иһит эргэрэн барда, Сиксигэ сиритиннэ, Иитэ элэйдэ, Тас өттө Дьалтайа кырыйда. Саха фольк. Ферапонтов түөрт уон саастаах, суон, кыһыл бааһынай, балларыттыбыт уостаах, дьалтайбыт болчуох муруннаах, ынайбыт истээх. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Ыраахха диэри тэлгэнэн, арыллан көһүн. ☉ Про стираться вдаль и вширь
[Талба өрүс] Эбэлэрэ киэҥ-холку балаҕаннарын аннынан тэлгэнэн, нэлэһийэ уста сытар. Амма Ач чыгыйа. Барахсан, нэлэһийэн киэҥ баа һына. Н. Заболоцкай
Кини [суоппар] иннигэр ыраахха угуйар киэҥ суол нэлэһийэр. «Кыым»
2. көсп. Арылын, аһылын (хол., кыах). ☉ Открываться, раскрываться (о возможностях)
[Дора Самуиловна] кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов

арылый диэнтэн көстө түһүү. Сып-сырдыгынан сыдьаайан эмискэ аһылла биэр. ☉ Внезапно раскрываться, освещая ярким светом
Халлаан оройугар арҕааттан өрө үтэн тахсан иһэр былыт, арылла биэрдэ да — аан дойду көхсө сандал сырдыгынан арылыс гына түстэ. П. Филиппов
Алааска кини киирдэҕинэ Арылыс гына түһэрэ, Сибэкки сиигин тэбиирэ, Күөрэгэй көрүлүүрэ. С. Данилов
Аптаах кинигэни арыйбыт курдук, Ааспыт барыта арылыс гынна: Сортон дьолго олуктан олук Солообут суолбут сыыйыллан сытта. П. Тобуруокап

1) разевать, открывать (рот); айаххын ат открой рот; халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма погов. не открывай рот, думая, что с нёба упадёт пища; 2) отходить, отделяться, отставать; аан атан хаалбыт дверь отошла от колоды (рассохлась); 3) отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-что-л.; бастакы ат ыраах аппыт первая лошадь вырвалась далеко вперёд; 4) раскрываться, распускаться; сибэкки аппыт цветы распустились; 5) погибать, подыхать; засыпать (о рыбе); ойуурдаах куобах өлбөт , уулаах балык аппат заяц в лесу не пропадёт, рыба в воде не погибнет # атар куйаас диал. нестерпимая жара, зной.

туохт.
1. Үүнэн таҕыс; бык (үүнээйини этэргэ). ☉ Распускаться; всходить (о растениях)
Дөлүһүөн сибэккитэ хоту дойду сибэккилэриттэн барыларыттан хойутаан тыллар, барыларынааҕар кылгас үйэлээх. И. Гоголев
Муннук остуол аттыгар ситэ тыллыбыт мутукча олордуллубут. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүбүөкүлэ сиэмэтэ тыллар, быган тахсар уонна силис аһа үөскүүр кэмигэр ордук буор сиигэр наадыйар. ЛПМ САЛАК
2. көсп. Сайда, ситэ быһыытый, саҥа сайдан таҕыс. ☉ Раскрываться, расцветать
Нина …… булгуччулаахтык уонна кэбирэхтик мин дууһабыттан саҥа тыллан эрэр кыыс оҕо килбик мөссүөнүн киэр хаһыйбыта. Далан
Дьамыыка …… уол эдэркээн сэбэрэтин, өссө сайда, ситэ тылла илик сытыы өй күлүмэ түспүт харахтарын олус астына-үөрэ көрдө. Н. Лугинов
Туох барыта кэмнээх. Тыллар. Чэлгийэр. Эмэхсийэр. В. Титов

дьүһ. туохт.
1. Мичээрдииргэр, күлэргэр уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Растягивать губы во всю ширину в улыбке, смеясь
Күлэн, уоһа кулгаахтарын эминньэҕэр тиийиэр дылы ырбайда. А. Софронов
Биир быраат, ырбайыаҕынан ырбайан, биһиги диэки хайыста. КК
Синньигэс киһи эмискэ кубарыс гынна, өмүттэн хаалла, ол эрээри сотору мичээрдээн ырбайда. А. Чехов (тылб.)
2. Хайа барбыт курдук уһун хайаҕастаах буол, оннук хайаҕастан (хол., баас туһунан). ☉ Раскрываться продольной щелью, растягиваться в ширину, раздваиваться (напр., о ране)
Кини уҥа иэдэһэ биилээҕинэн туора быһа сотуллубут этэ гынан баран, тохтубут хаана хатан, билигин сиикэй эт ырбайа сылдьара. Далан
Оҕо аата оҕо, сотору били ырбайбыт бааһа үмүрүччү тардан оһон хаалла. С. Маисов
ср. хак. ырбай ‘надувать губы’, кирг. ырба ‘увеличиваться (напр., о ране)’

I
туохт. Киэҥник сырдаан, арыллан көһүн (үксүгэр аһаҕас киэҥ сири этэргэ). ☉ Широко раскрываться, открываться взору, простираясь вдаль (о какой-л. местности). Хайа кэннигэр хапчаанынан туох эрэ хочо эҥэйэн көстөр
□ Бу суолтан хаҥас диэки пиэрмэлиир аартык эҥэйэн көстөр. П. Аввакумов
Оттон билигин ол иинтэн тахсар аана субу сырдаан, эҥэйэн көстөр, Мөрүөнү ол аан бокуойа суох ыҥырар курдук. Д. Таас
ср. орд. енги ‘быть открытым спереди’
II
дьүһ. туохт. Айаххын кыратык сэгэтэн сэргээн, истэн олор; туохха эмэ ымсыырбыттыы, хараххын араарбакка көр. ☉ Внимательно слушать, чуть приоткрыв рот; смотреть с жадностью на что-л. (напр., на пищу, ожидая подачки — о собаке)
Ыт эҥэйэн турар. ЯРС
ср. бур. эҥгэ ‘завидовать, быть завистливым’

1. тобул диэнтэн бэй., атын. туһ. [Бэлисипиэт] Оҥоһуутун көрөбүн: Хаамырата тобуллубут, Саарыктара тостубут. Р. Баҕатаайыскай
   Уулаах оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
   Хайаатар да ханнык эмэ ньыманы тобулунуо этэ. И. Федосеев
2. Өйүҥ-санааҥ аһыллан, быһыынымайгыны, олоҕу билэр буол. ☉ Стать благоразумным, рассудительным, образумиться
   Хаһан өйдөнөр, тобуллар муҥнаахтар буолла? И. Гоголев
   Ити боппуруоска санаам тобулунна. Далан
   Биригэдьиирдээ. Эдэр киһи сайдан тобуллан иһиэҥ буоллаҕа. А. Данилов
3. көсп. Куолаһыҥ чөллөрүйэн, иҥнибэккэ ыллаа. ☉ Раскрываться (напр., о голосе), литься, разливаться (напр., о песне)
   [Николай] кэнникинэн куолаһа улам тобуллан, тохтообокко туойар буолбута. Н. Степанов
   Дьэ, улам тобуллан Тарҕаата Дорҕоонноох ырыата. Н. Рыкунов
   Үчүгэй ырыаһыт туойан доллоһутан истэҕин аайы күөмэйэ ордук тобуллар диэн этэллэрэ кырдьыктааҕын Александр Самсонов бу киэһэ бигэргэттэ. «Кыым»
4. көсп. Уруккугунааҕар ордук табыллан тугу эмэ гын (хол., кэпсээ). ☉ Делать что-л. лучше, чем раньше, раскрываться в чем-л., в каком-л. деле, занятии
   Оҕонньор уутугар-хаарыгар киирэн, сэһэнэ улам тобуллан барда. Болот Боотур
   [Салайааччы дьахтар] Дьону түмэргэ Дьоҕура тобуллар. Р. Баҕатаайыскай
   Галина Васильевна сэһэргэһэн истэхпит аайы улам тобуллан улгумнук кэпсии-ипсии олорбута. «ХС»
   ♦ Өйө тобуллар көр өй
   Арай, үлэҕэ эмиэ ити курдук өйдөрө тобуллара, арыллара буоллар, тугу тулутуо этилэр! «ХС». Өһө тобуллар (тэстэр) суола көр өс II. Булт туһунан кэпсэтиигэ, эһэм, дьэ, өһө тобуллар суола. Өһө тобулунна (тэһиннэ) көр өс II. Оҕонньор өһө тобуллан кэпсээн барда. Сэһэнэ тобулунна — өһө тобулунна (тэһиннэ) диэн курдук (көр өс II). Эмээхсин үөлээннээхтэрин кытта сэһэнэ тобулунна