прост, расправляться с кем-чем-л.

1)собирать, складывать в кучу; укладывать; маһы дьууктаа = сложить дрова в кучу; 2) перен. шутл. расправляться с кем-л.; чинить расправу над кем-л.

возвр. от идэһэлээ = 1) забивать скот (для себя); 2) перен. разг. расправляться с кем-л.; миигин идэһэлэнэр санаалаах он намерен расправиться со мной.

1) обезображивать, уродовать; делать безобразным, уродливым; дьиэтин хомуйан дьүһүлээтэ он безобразно убрал свою квартиру; 2) перен. разделываться, расправляться с кем-чем-л.; избивать кого-л.

туохт., кэпс.
1. Утарылаһар кыаҕа суох киһини суута-сокуона суох өлөр. ☉ Убивать кого-л., расправляться с кем-л. безоружным (без суда и следствия)
[Бэдэр Харах] тайҕаҕа бырадьаагалыы сылдьан, дьон бөҕөнү дьакыйбыта биллэр. И. Гоголев
Харабыл саллаат олбуор ааныгар лааппыга тыылыы тэбэн мунна уһуура сытарын тыаһа суох дьакыйбыттара. М. Доҕордуурап
Иккиэммит дьонун, бартыһааннарга көмөлөстүгүт диэн, дэриэбинэлэрин иһигэр дьакыйбыт этилэр. П. Чуукаар
2. Өстөөх киһигин суох оҥор. ☉ Уничтожать, убивать врага
Илин Сыыдамҥа олорор аҕыйах кыһылы кытта холбоон баран дьакыйаары Сүбэлиирэптээҕи бандьыыттар соруйан аһарбыттар үһү. Амма Аччыгыйа
Ытыалаһыы кэмигэр икки өстөөх саллаатын дьакыйдым. И. Сосин
Өстөөҕү имири эһэргэ Өргөс кылааны тутаммыт, Хааны хаанынан иэстииргэ Халыҥ халҕаһа буоламмыт, Фашиһы арҕаҕар дьакыйа Биһиги арҕаа барабыт. Сибэккилэр

туохт.
1. эргэр. Омуһахха (боппуолдьаҕа, булууска) уур. ☉ Помещать что-л. в погреб, хранить, держать что-л. в нем.
2. эргэр. Биир сиргэ чохчолуу, чөмөхтүү уур. ☉ Складывать что-л. кучей, в кучу
Дьууктаммыт маһы уматан кэбис. СГФ СКТ
3. көсп., кэпс. Кими эмэ өһөөн, суута-сокуона суох өлөр. ☉ Убивать кого-л., расправляться с кем-л. без суда и следствия
Тоҕус палач дьоннорунан [Чурумчукуну] Чокуйтара ыыппытым, Дьууктаатахтара диэбитим, Чуоч-сымыйа эбит дуу?! Эллэй
Николай Манасов диэн киһини …… билиэн ылан баран, сонно дьууктаан кэбиспэккэ манна ыыппыккыт. Эрилик Эристиин
△ Өлөртөө, суох гын (сиэмэх кыыллары). ☉ Уничтожать, истреблять хищников
Бөртөлүөт иккис көтүүтүгэр Андылаах үрдүнэн барда, бу сырыыга булчуттар үс бөрө сылдьарын булан, эмиэ үһүөннэрин дьууктаатылар. «Кыым»

туохт.
1. Баҕарбат эбэтэр сатаабат буолан, куһаҕаннык оҥор, кэбилээ. ☉ Делать что-л. плохо, скверно (намеренно или от неумения)
Бу оҥорон дьүһүлээбитин көрүҥ эрэ! Дьиэтин хомуйан дьүһүлээтэ.  Тугу да оонньуулаах оҥорбото баар ээ, Маайа! Кэл эрэ, бу дьүһүлээн тикпиккин көр эрэ. А. Софронов
2. көсп. Кэһэт, дьакый (сөбүлээбэт киһигэр туох эмэ куһаҕаны оҥор: өлөр, кырбаа о. д. а.). ☉ Разделываться, расправляться с кем-л. (напр., избить, убить) на почве неприязни
Бэйэ, бэйэ, мин эйигин дьүһүлүөм! Хайа майгыттан биэбитин ол курдук дьүһүлээбиттэрий? ПЭК СЯЯ
Кииригиэм, бииргэ үөскээбит үөлээннэҕиэм, оҕолорум тапталлаах аҕалара, ханнык хара сидьиҥнэр бу дьүһүҥҥүн дьүһүлээтилэр?! С. Ефремов. Тэҥн. дьаабылаа

туохт.
1. Бэйэ сииригэр анаан сүөһүтэ иит, тут. ☉ Иметь, держать убойный скот для собственного потребления. Өҥ дьыл буолан, быйыл биир идэһэлэннибит. Элбэх оҕолоох дьон идэһэлэннэххитинэ, дьэ, абыраныаххыт
2. Бэйэ сииригэр анаан сүөһүтэ өлөр. ☉ Забивать скот для собственного потребления
Онон балыкка, бытархай булка, түүлээххэ эбэн-сабан дьиэ табатынан идэһэлэнэн, эрэйэ суох олорор кыахтанан барбыттара. Болот Боотур
Охоноонноох бу сайын биир ынаҕы байтаһырдан баран идэһэлэммиттэрэ. Бэс Дьарааһын
Улахан ыалдьыттар - атыыһыттар кэлбиттэригэр тоҥустар таба идэһэлэннилэр. Н. Павлов
3. көсп., кэпс. Кими эмэ дьакый, кыай. ☉ Наказывать кого-л., расправляться с кем-л.. Миигин идэһэлэнэр санаалаах. Саахымакка кинини идэһэлэнним

туохт.
1. Кими, тугу эмэ салыннар, хаттаан оҥорбот гын; кимиэхэ туохха эмэ тоһун биэр. ☉ Дать кому-л. острастку, суровый, горький урок, проучить
[Уйбаан:] Кэһэтэр гына дьүүллүүллэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. А. Софронов
Сиргэ күүскүтүнэн киирбиккитин кэһэтиэх баар этэ. Амма Аччыгыйа
Хоту дойду киһитэбин. Хантан тымныы кэһэтиэй, Хата бэйэм кэһэтэбин. С. Тарасов
2. кэпс. Кими, тугу эрэ кыайа тут (хол., өлгөмнүк, элбэхтик бултуй, чэпчэкитик барыһыр эҥин). ☉ Легко расправляться с кем-чем-л. (напр., много и легко добывать зверя)
Дьиэлэрин тула ыһылла сытар айылҕа барахсан быйаҥын, сугуну, кэһэтэр эбиттэр. С. Руфов
Кини сатыылаабыт андыны кэһэтэн тахсар ини. Н. Заболоцкай
«Кииһи ол киһи кэһэттэҕэ буолуо», — дии-дии, Охоноос эмиэ табаҕын кэбийдэ. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт., үрд.
1. Кими, тугу эмэ тас көрүҥүн, майгытын дьүһүннээ, сиһилии ойуулаан кэпсээ. ☉ Обрисовать устно, живописать внешний вид, характер кого-чего-л.
Кыһыны, сүрдээн-кэптээн, Дьыл оҕуһа диэн дьүһүйбүттэр. Күнү-ыйы бүөлүүр күөх эбириэн оҕус күһүн Хотугу муустаах муора улаҕатыттан тахсан кэлэр. КНЗ СПДьНь
Айылҕа уһана сатаабакка эрэ уустуктаан оҥорбут, бу биир кыырпаҕын этиэхтэн эҥин эгэлгэ ойуутун уран тыл буолуохтааҕар уус тарбах да ситэри хоһуйуон, дьүһүйүөн билбэппин. «Кыым»
Поэт биирдии эрэ тылы мунньуммат, норуот хоһуйан, дьүһүйэн, ойуулаан этиилэрин кытта хаппарыгар хатанар. «ХС»
2. Кыраасканан, скульптуранан, музыканан, уус-уран айымньынан олоҕу ойуулаа. ☉ Изображать явления жизни посредством красок, музыки, в скульптуре, в художественных произведениях
Бу сэргэ холкуос олоҕун хотуулаах үлэтин хоһуйа, олох үөрүүтүн дьүһүйэ турар курдук. С. Федотов
Сүөһү ииттэр өбүгэм Удьурхайтан, хатыҥ мастан Хаһан, кыһан, дьүһүйэн, Айбыт чараас мас чааскыта, Сап-саһархай чорооно. М. Тимофеев
Суруйааччы өйүттэн оҥорбутун кыттыһыннарарыгар туох-ханнык иннинэ олоххо тирэҕирэр, киниттэн сомсор, ол аата үксүн баар, тыыннаах дьону дьүһүйэр. «ХС»
Биһиги худуоһунньуктарбыт, суруйааччыларбыт, култуура үлэһиттэрэ айылҕа кэрэ көстүүлэрин, кинини тулалыыр тыынар тыыннааҕы ускуустуба араас айымньыларынан төһөлөөхтүк дьүһүйбүттэрэ буолуой? «Кыым»
3. көсп., фольк. Төлкөтүн түҥнэр, өлөр (үксүн ап-хомуһун күүһүнэн). ☉ Расправляться, разделываться с кем-чем-л. (посредством колдовства). Ньургун Боотур обургуну Дьүһүйдэхпинэ Мин Дьүһүйүөм, Албан аатын Алдьаттахпына Мин алдьатыам. П. Ойуунускай
Арбах бастаах Атыыр ойуун аргыспын Түүлээх Түөкүн ойуун дьүөгэбин Түҥнэри дьүһүйдэҕим буоллун, Таҥнары алкыйдаҕым буоллун. С. Зверев
Саталаах салгын буолаҥҥыт Сараһыҥҥа хатарыҥ, Умса кырааҥ, Түҥнэри дьүһүйүҥ, Иҥиирин иҥиирдээҥ! «ХС»