нареч. означает интенсивность действия: үлтү түһэр = разбить вдребезги; үлтү кырбаа = сильно избить; үлтү кыыһыр = очень рассердиться; үлтү күргүйдээ = накричать на кого-л.

нареч. 1) очень туго, очень плотно; битком; ыгыччы аһаа = плотно поесть; таҥаһы куулга ыгыччы хаалан = плотно набить мешок вещами; 2) сильно; ыгыччы кыыһыр = сильно рассердиться.

туохт. Кыыһыран сирэйдиин-харахтыын эмискэ уларыйа түс. ☉ Рассердиться, резко измениться в лице от злости, гнева
[Алёша] бэйэтин туһунан саҥардахтарына, кыыһыран тордос гына түһэрэ. Софр. Данилов

сыһ. Сөҕүмэр түргэнник, сылбырҕатык; наһаа күүскэ. ☉ Проворно, стремительно (двигаться); очень сильно, страшно (рассердиться)
Бууһугурбут ат курдук улусханнык ол күн Сэмэн тыаҕа бултуу тахсыбыта. Н. Якутскай
Уҥуоҕа халыр-босхо барда, Улусханнык уордайда. Эллэй

туохт. Кыыһыра, кыйахана түс, абалан. ☉ Рассердиться, разозлиться, возмутиться
[Ньукуус:] Кыньыраал даа, Кытыастар хаан даа?.. Ол тугу сии манна Уолуктанан кэллэ? Суорун Омоллоон
«[Сүөһү] өллөр өллүн», — Мадьыала утары уолуктаммыта. Далан

туохт. Туохтан эмэ кыынньан кыыһыран тур, ньиэрбинэйдээ. ☉ Раздражаться, нервничать из-за чего-л., рассердиться
Эн Буоһата суохтан мунчаарар, Кыраттан кыйаханар Аччыгыйтан айманар эбиккин. А. Софронов
Учууталлаах биэлсэргэ кыйаханан, оҕолор таҥара үөрэҕин аанньа ахтыбат буолан иһэллэр. Амма Аччыгыйа
«Туох ааттаах тылыгыраан хаалбыт баҕайыный», — диэн эмээхсин төлөпүөҥҥэ кыйахана санаата. М. Доҕордуурап

1) ловить; хватать, схватывать; мээчиги хап = ловить мяч; илиибиттэн хабан ылла он схватил меня за руку; сиргэ сытар тааһы хаба тардан ылла он схватил камень с земли; 2) хватать зубами, кусать (обычно о лошади); 3) клевать (о рыбе); 4) прост, поесть (быстро, торопливо); кыратык хаба түһүөххэ надо маленько поесть; 5) перен. охватывать, включать в себя; бу колхоз киэҥ сири хабар этот колхоз занимает обширную территорию; 6) перен. разг. ругать кого-л., набрасываться на кого-л. с бранью; ыйытыахпын киһини хабыа диэн куттанабын я боюсь спросить его, рассердится и отругает.

сыһ. Күүскэ, олус, наһаа (хай. суолтатын күүһүрдэн биэрэр). ☉ Сильно, очень, чрезмерно (усиливает знач. гл., обозначает высшую степень, силу совершения действия)
Сарсыҥҥытыгар хараҕым дэлби иһэн турбутум. Онтон ыла куһаҕан харахтаммытым. Амма Аччыгыйа
Хас да чаас устата дьиэни көрдүү сатаабытым. Булбатым. Өлө сылайбытым уонна дэлби аччыктаабытым. Н. Якутскай
Дэлби тиритэн, көлөһүнэ саба түһэрин былаатынан соттумахтыыр. М. Доҕордуурап
◊ Дэлби бар (ыстан) - 1) эмискэ лүһүгүрээ, ньиргийэ түс. ☉ Загреметь, загрохотать, загромыхать; бабахнуть
Саа тыаһа дэлби барар. Күннэй хаһыытаабытынан охтон түһэр. Суорун Омоллоон
Билии тыаны үрдүнэн ракета уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
Этиҥ халлаан оройугар эмискэ дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап; 2) көсп. кыыһыран, абаланан, хайыаххын да булума эбэтэр кыыһыран хаһыытаа. ☉ Сильно рассердиться, разъяриться, прийти в ярость
Трещенков прокурору халбарыччы анньар, «Киэр буолуҥ!» - диэн хаһыытаан дэлби ыстанар уонна маатыралаан кубарытар. Н. Якутскай
«Уһун эрэйдээх, саатар бэргэһэҕин устууй, оттон!» - диэн дэлби ыстанна эмээхсин куолаһа. В. Яковлев
Николай «кубулҕат» диэнтэн дэлби ыстанан: «Мин эйиэхэ букатыннаах тылбын этэбин» - диэбитигэр ийэтэ, дьулайан, күүтэн турда. Л. Толстой (тылб.); 3) көсп. ыарыытыттан хайыта-тырыта барыах курдук буол. ☉ Раскалываться от боли
[Ньукулай:] Оҕонньор, арыгылааххын дуо, бэҕэһээ арыгылаабытым - баһым дэлби барда, ону абырахтаныам этэ? А. Софронов
Кытаанахтык ынчыктаан ылла. Төбөтүн иһигэр хас биирдии килиэккэ, субу дэлби барыахтыы үллэҥнии-үллэҥнии, бэрт кыраттан иҥнэр курдук. Н. Лугинов
Сирэйим үллэҥнэс, иэдэстэрим тириитэ дэлби барыах курдук буоллулар. Т. Сметанин
Ыарыыта ынырык, төбөтө дэлби ыстаныах курдук. И. Петров. Дэлби түс - ыарыылаахтык оҕут. ☉ Сильно ушибиться при падении; упасть
Ол «Кыһыл сыыр» үрдүгэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур. Саха фольк. Миитэрэй били дэлби түһэригэр хараҕын маска таарыйбыта, кэрэҕи кэрдэн тириппитигэр соллурҕаан, хараҕа сарсыныгар сохсоччу иһэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Маайа аҕата бардаҕын күн сүөһүлэри уулата сылдьан халтарыйан дэлби түһэр. Н. Якутскай. Дэлби тэбии (тэптэрии) - дэлби тэбэр бэссэстибэни эһэн тугу эмэ алдьатыы, суох оҥоруу. ☉ Взрыв
Дэлби тэптэрииттэн халлаан хайдарга, сир сиҥнэргэ дылы гынара. И. Данилов
Арай, дьүккүөрдээхтик сотору-сотору ыытыллар дэлби тэптэриилэр эрэ буолар кэмнэригэр котлован иһэ кураанахсыйан ылара. В. Яковлев
Снаряд быһаччы табыытыттан үрүҥнэр ыстааптара умайан барда, ол кэннинээҕи дэлби тэбииттэн үрүҥ эписиэрэ оҕутта. «ХС». Дэлби тэбэр бэссэстибэ - тас сабыдыал (охсуу, уматыы) түмүгэр эмискэ гааска кубулуйан эстэр бэссэстибэ, булкаас. ☉ Взрывчатка. Дэлби тэптэр - дэлби тэбэр бэссэстибэнэн эһэн тугу эмэ алдьат, үлтүрүт. ☉ Разрушить что-л. взрывом, взорвать
Дөрүн-дөрүн дэлби тэптэрэр тыастар ньиргиһэллэр. И. Данилов
Кинилэр суорба таас хайалары дэлби тэптэрэллэрэ, быһыт сүнньүн дириҥэтэллэрэ. «ХС»
Аны соболоох күөллэргэ бултаан баран хайаан да, олох сокуон курдук, дэлби тэптэрэн баран бараллар. «Чолбон»

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’

I
уой I диэнтэн дьаһ
туһ. Биир ынахпытын уотан, үс саар ыаҕаска көйүргэни мунньан, туос иһит тиктэн, омуһах хастан, туспа ыал буолбуппутугар үөрэн, мин эрим малааһын оҥорор. Н. Неустроев
Албын Бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
Андрейдыын күрүөҕэ хааллан турар Коля уотар ньирэйдэрин баран көрөбүт. Далан
II
аат.
1. Туох эмэ умайарыттан үөскүүр итии суостаах кыһыл төлөн. ☉ Огонь, пламя
Быргый кэргэниниин остуолларыгар киэһэ уот сырдыгар чэйдии олорбуттара. Күндэ
Ууга эн тимирбэккин, Уокка эн умайбаккын, Килбиэннээх кэрэ бэйэҕэр Кир, дьэбин сыстыбат! С. Зверев
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
2. Элэктэриичэстибэ биэрэр сырдыга. ☉ Свет от какого-л. источника питания (электрический)
Ууттан уоту уматар Улуу алып бу эбит! С. Зверев
Түүҥҥү Москва түннүктэриттэн тыһыынчанан хамсыыр уоттар тырымныы тыгаллар. Т. Сметанин
Уот барда: мотуор умуллар, уу хачайдаммат. Ходуһа х.
3. Туох эмэ тыгар сырдыга. ☉ Свет, сияние чего-л. (напр., луны, солнца)
Чолбон уота, суһуктуйан, Сугун күөхтүү халлаан сырдыыр. Эллэй
Ипатий Лука Ивановтуун мас хайытар эрбиилэрэ, үөһэ-аллара биэрэҥнээн, күн уотуттан күлүм аллайар. М. Доҕордуурап
Күн сарпа уотугар күөрэгэй Кыната саҕылла кылбардыыр. В. Миронов
4. Сэрии сэбинэн-сэбиргэлинэн ытыы, ытыалааһын. ☉ Стрельба из орудий, боевая стрельба, очередь (автоматная), огонь
Отут сэттис балыыр сыла... Оттон улуу сэрии уота... С. Данилов
Тохтоло суох өрө тибииртэ Аптамаат уотун. Баал Хабырыыс
Өрүһү харбаан эрэр дьону өстөөхтөр аптамаат, бүлүмүөт уотунан тибиирдибиттэр. С. Никифоров
5. көсп. Туох эмэ имэҥэ, үлүскэнэ. ☉ Внутреннее горение, страсть, огонь (напр., любви)
Киһитэ таптал уотугар охтон сарсыҥҥы күн хайдах туох буоларын кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Оҥоойукпар кутан кулу Олох уотун толору. С. Данилов
Дьол бэйэтэ тоһуйан Дьон дьолломмот. Сымыйа. Эрдээх сүрэх уотунан Кинини киһи айар. С. Данилов
♦ Аал уоту отун көр отун
Ама да бачча Алдьархай ааҥнаан, Аймаммыт иһин, …… Алаһа дьиэни Айынар, туттар, Аал уоту оттор — Дьылҕалаах дьоннор буолуохпут этэ... Эллэй
Үс кыталык кыргыттар Үс хотойу таптыыллар, Үс дьиэ саҥа тутуллар, Үс аал уот оттуллар. П. Тобуруокап
Аан тууспан уот көр аан II. Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Ап-(уот) оҕурук көр оҕурук. Хаҥас илиитинэн Хара дьиэрэҥкэй Уот оҕурук батаһы Сулбу тардан ылла, Айыы киһитин Охсон имитэн Илдьэ барда. Ньургун Боотур
Икки уот икки ардыгар (кыбылын) көр икки II. Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
[Петров:] Итэҕэй, Киргиэлэй, дьиҥ сүрэхпин этэбин. Билигин мин икки уот икки ардыгар сылдьабын. С. Ефремов
<Икки> ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла көр ытыс II. [Манчаары:] Батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ. Кутаалаах уокка олорт — кими эмэ сүгүн олордор бокуой биэрбэккэ мөх-эт, саҥар-иҥэр. ☉ Сильно ругать, бранить кого-л.
Уол аһара мэниктээтэҕинэ эбэтэ кутаалаах уокка олордор идэлээх. Тэҥн. кутаа уотунан сабаа. Кутаа уотунан илгистэр (илгиһин) көр илгиһин. Эмээхсин икки модороон харытын ньыппарыммытынан, кутаа уотунан илгистибитинэн барда. Амма Аччыгыйа. Кутаа уотунан сабаа кэпс. — мөҕөн-этэн кут-сим, кыыһыран тохтоло суох эт-тыын. ☉ Разразиться гневной тирадой, речью
Кутаа уотунан сабаан түһэн, доҕор, тугун алдьархайай! Тэҥн. кутаалаах уокка олорт. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> көр күл II. Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I. Уокка арыыны кут калька. — туох эмэ соччото суоҕу тэптэрэн, бэргэтэн биэр. ☉ соотв. подливать масла в огонь
Сылгы иитиитин туһунан кэпсэтии таҕыстар эрэ, Сэһэн Семён, уокка арыыны куппукка дылы, саҥата-иҥэтэ хойдон, күөдьүйэ түһэр үгэстээх. Л. Габышев
[Туллукчаана:] Бүгүҥҥү мунньах уокка арыы куппут кэриэтэ. Айдаан бөҕө тардылыннаҕа буолуо. В. Протодьяконов
Махно есаулу, куолутунан, олус кытаанахтык дьүүллээн, уокка арыыны кутан биэрбитэ. П. Бляхин (тылб.)
Уокка арыыны (саһаҕаны, саҕаһаны) быраҕан биэр — уокка саҕаһаны бырах диэн курдук (көр саҕаһа). Бу киһи уокка арыыны быраҕан биэрэн, айдааны тарта. Уокка ас (аста) биэр көр ас III. «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк. Уокка ас бэрис көр бэрис. Сирбин аһатабын, уокка ас бэрсэбин. Уокка биэр — уматан кэбис. ☉ Сжечь, спалить
[Баһыкка:] Бу суругу ааҕан бараҥҥын, хайыта тыытан, уокка биэр диэбиттэр. Күндэ
[Ааныка — оҕонньоругар:] Били хоруопкун харай! Харайыаҥ суоҕа да үлтү сынньан баран уокка биэриэм. С. Ефремов. Уокка киирэр — куттаммакка, дьулайбакка сэриилэһэ барар. ☉ соотв. идти в огонь
Охсуһуунан Оҥоһуллар Олохпутун Харыстыырга Уокка киириэм, Хааммын тоҕуом! Күннүк Уурастыырап
Буокай оҕонньор саҕынньаҕын кэппитинэн уокка киирэн барыах курдук саба түһэн олорор. А. Сыромятникова
Мин сэрии маҥнайгы күнүттэн уокка киирбитим. Н. Кондаков. Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат, <окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат> — олус быстыбыт, ким да аахайбат, ахсарбат буолбут (киһитэ). ☉ Оказавшийся в безвыходном, крайне тяжёлом положении, дошедший до ручки (человек)
Уокка бырахтахха кэҥсик тахсыбат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Уокка оҕустарбыттыы — олус соһуйан, уолуйан. ☉ соотв. как будто током ударило
Дииктэр тиһэх тылларыттан Маарыйа, уокка оҕустарбыттыы өгдөс гынна уонна оҕонньорун сирэйин-хараҕын кэтэһэ-кэтэһэ улаханнык саарбаҕалаабыттыы ыйытта. «ХС»
Уокка саҕаһаны бырах көр саҕаһа. Хабырыыс мөккүстэҕинэ уокка саҕа7аны быраҕан биэрии7и. И. Гоголев. Уокка уган биэр кэпс. — кими эмэ сэрэхтээх, кутталлаах суолга киллэр, соччото суохха түбэһиннэр. ☉ соотв. подвести кого-л. под монастырь
Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, бар дьонтон туораан, бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн, атах-балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа, куруйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Сорудаҕы сатаан толорбокко, бэйэтэ билиэҥҥэ түбэспитин үрдүгэр, төһө доҕотторун уокка уган биэрбитэ биллибэтин туһунан санаан ордук харааһынна. «ХС»
Тэҥн. түһэн биэр. Уокка (чоххо) баттаабыт курдук буол көр баттаа. Маша кулгаахтыын кытаран, сирэйэ уокка баттаабыт курдук буолла, улам-улам бүк түһэн барда. М. Доҕордуурап
Сирэйэ, уокка баттаабыт курдук, кыпкыһыл буолла. «ХС»
Уорҕатыгар уоту ыстаннар көр уорҕа. Үөһэнэн сытыы кынаттар …… тыастара дурдаҕа кэтии, тоҥо сытар үгүс булчут уорҕатыгар уоту ыстаннарда. Н. Заболоцкай
Уоһа уокка тиийбит көр уос II. Оҕобут кыыһыран уоһа уокка тиийбит. Уот аан бастаан — хара ааныттан диэн курдук (көр ааныттан). Биһиги уот аан бастаан чугастааҕы күөллэри билбиппит. Далан
Манна таһыттан киирэр матырыйаал уот аан бастаан саамай кииннээн түмүллэр сирэ — сурук отдела — баар. «Кыым»
Уот ааныттан көр ааныттан. Уот ааныттан сөбүлээбэтэҕим — хотуҥҥун төбөҕөр ытыаран барбыккын... У. Нуолур
Дабыыт кинини [Ньукулааскыны] уот ааныттан ытыктыы көрбүтэ. И. Никифоров
Уот айах көр айах I. Хам буолбут, бэл, уот айах — Хабыгырас хахыйах. Софр. Данилов
[Суоппуйа — Митяҕа:] Ыы, күтүр... Будьур төбө, уот айах эйигиттэн итинтэн ордук тахсыа дуо. Н. Туобулаахап
Уот (уоттаах) араатар — уот айах диэн курдук (көр айах I). «Уоттаах араатар манна наадата суох!» — намыһах уҥуохтаах, бэрт сытыы дьүһүннээх эдэркээн киһи ойон турда. Амма Аччыгыйа
Ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт. Уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров. Уот ар- дах — сэриигэ хойуутук, күүстээхтик ытыалаһыы. ☉ соотв. свинцовый дождь
Уот ардах аннынан улуу Днепр уҥуоргу бүүрүгэр үктэнниҥ! Күннүк Уурастыырап
Сэрии этиҥин, уот ардаҕын аннынан мин Тыалы утары, тыалы утары барбытым... И. Артамонов
Кыр өстөөҕү Көрсүөхтэрэ сирилэс уот ардаҕынан. В. Миронов. Уота умулунна — иэримэ дьиэтэ эһиннэ. ☉ соотв. очаг (в доме) погас
Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут Оттон барбыт уоттара Умуллубат буолуохтун, Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Миигин кэбилээбитиҥ курдук, иэримэ дьиэҥ дьиэрэгэдийдин, аал уотуҥ умулуннун. М. Доҕордуурап. Уота уоттуйбут — туспа дьиэлэммит-уоттаммыт. ☉ Обзаводиться своим домом (букв. огонь его разжёгся). Соҕотох уоллара уота уоттуйан, дьоно үөрүү бөҕө. Уот бэлэс — олус тыллаах, элбэх саҥалаах киһи. ☉ Бойкий на язык (букв. огненная глотка)
Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Урут сахалар курдук көрсүө, сэмэй дьоннор суох этилэр. Билигин үксүлэрэ уот бэлэс буоллулар, мунньаҕы көтүппэккэ араатардыыллар. И. Гоголев. Тэҥн. уот айах. Уот диэки көр — туохтан эмэ (хол., этэҥҥэ сылдьаргыттан, туох эмэ табыллыыттан) үөр-көт. ☉ Радоваться чему-л. (напр., своему благополучию — букв. смотреть на огонь)
Оччоҕо киэһэ, баҕар, Уоппут диэки көрүөхпүт: Байанайга махтана Көбдьүөрэ күөстэниэхпит. С. Данилов
Аҕата Быттыыр оҕонньор, быстар дьадаҥы киһи, уолаттара тураннар, киһи-хара, булчут буоланнар, саҥардыы уот диэки көрөн, ситэн-хотон байан эрдэҕинэ, бу былаас буолбут. Н. Босиков. Сүрэхтээх, эрчиллиилээх, өлүөр-чэгиэн буоллаххына, кыайыгас-хотугас эдэр киһи хайаан даҕаны уот диэки көрүөҥ — ол аата бултуйуоҥ. «Саха с.». Уот диэки көрдөр — кими эмэ туох эмэ улахан ыгылыйыы кэнниттэн уоскут, һуу гыннар. ☉ Дать свободно вздохнуть кому-л., успокоить кого-л.
Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынанчыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Уот диэки көрөр киһибит (үлэһиппит) — киһи эрэнэр, эрэх-турах саныыр киһитэ. ☉ Тот, на кого можно положиться, чья-л. надежда, опора. Кырдьаҕастар уот диэки көрөр дьонноро — уолаттара. Уот иччитин курдук (иччитигэр дылы) өһүргэс — олус өһүргэс. ☉ Очень обидчивый (букв. обидчив, как дух домашнего очага)
— Өһүргэннэ дии, — эмээхсин күллэ. — Өһүргэһиҥ да баар ээ, уот иччитигэр дылы. «ХС». Уот курдук киһи — туохтан да иҥнэн турбат түргэн-тарҕан, сытыы киһи. ☉ соотв. огонь-человек. Умайыктанан түһэн, олох уот курдук киһи кэлэн барда. Уот <курдук> орто — олус куһаҕана да, бэрдэ да суох, лоп курдук орто. ☉ Вполне удовлетворительный, вполне приличный
[Түмэппий:] Чэ, кэбис, оччоҕо, үчүгэйэ да суох, куһаҕана да суох, уот курдук орто киһи буол! Күннүк Уурастыырап
Бу ыаллыы оройуоннарга биһиги курааннаата диэн оттообокко үрдүлэринэн ааһар сирдэрбитин, уот курдук орто үүнүүлээх диэннэр, бэрт ыраастык ньылбы охсон ылаллар. С. Никифоров
Хаһан да уруок үөрэтэрэ көстүбэт. Ол да буоллар үөрэҕэр уот курдук орто. «ХС»
Мэйик диэн ааттаахсуоллаах уот орто булчут киһи олорбут. «Чолбон». Уот кымньыы — уот курдук, уотунан салыыр күүстээх туох эмэ. ☉ Грозная сила, подобная горящему огню (букв. огненный прут)
Үүрэрэ саханы сут, тымныы, Кыйдыыра кыһалҕа, уот кымньыы. Эллэй
Уо, Тымныы Уот Кымньыы Тырымныыр. И. Чаҕылҕан. Уот салаабытын курдук — туох да хаалбатах, кубус-кураанах. ☉ соотв. камня на камне не оставить, сровнять с землёй (букв. как огонь опалил). Ньиэмэстэр сэриилээн ылбыт дэриэбинэлэрэ уот салаабытын курдук буолбут. НАГ ЯРФС. Тэҥн. уот сиэбитин, уу илпитин курдук. Уот сиирин курдук — олус түргэнник, тэтимнээхтик, күүскэ. ☉ Очень быстро, интенсивно (напр., работать — букв. как огонь пожирает). Үлэлэрин уот сиирин курдук бүтэрэн кэбистилэр. Уот сиэбитин, <уу илпитин> курдук — туга да суох хаалбыт. ☉ Остаться ни с чем, с голыми руками (букв. как будто уничтожено пожаром, снесено водою). Тэҥн. уот салаабытын курдук. Уот (уоту) сах — кими эмэ санаатын көтөҕөн, үчүгэй дьыалаҕа көҕүт. ☉ Заронить искру в ком-л.
Кэмигэр эдэр суруйааччыны өйүөххэ, айар үлэҕэ көҕүлүөххэ, уот саҕан биэриэххэ наада. «ХС»
Уоттуу салаа көр салаа I. Куоттаҕын аайы ол алларастыыр саҥа эккирэтэн, эбии ньиргийэн, тилэҕиттэн сатараан, уоттуу салаан сыыһа-халты харбаан истэ. Н. Заболоцкай. Уот (уоттаах) тыл — туохтан да иҥнэн-бохтон турбат сытыы тыл. ☉ соотв. острый на язык
[Баһыахтыыр Балбаара] уот тыллаах, куһаҕан харахтаах, наһаа күүстээх эмээхсин. Амма Аччыгыйа
Симон эмиэ уот тыллаах кыыска түбэспит сорум дии санаата, ханнык баҕарар кыыс тыла былааччыйатынааҕар уһун диэн доҕоро Ньургун эппитин өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Анфиса бэйэлээх уот тыла кутаалана түспэт дуо... Н. Габышев. Уот тымта түһэр — 1) аһый гына түһэр. ☉ Почувствовать резкую боль, словно обожгло огнём
Омун Сүөдэр сыҥааҕа уот тымта түһэрин кытары, …… анараа киһи батыйа өнчөҕүнэн сототун синньигэһигэр дайбаабыта. МНН; 2) улаханнык кыыһыран турар. ☉ Рассердиться, вспылить, вспыхнуть
Бороскуобуйа уот тымта түһэр. Н. Якутскай. Уоту көрөн (уот диэки көрбөт буолан) олоробут — аспыт-үөлбүт олох бүттэ, уокка буһарар аспыт суох. ☉ У нас кончились продукты, варить нам стало нечего (букв. мы лишь смотрим на огонь, мы уже не смотрим на огонь). Былыр элбэх ыал уоту көрөн олорон хоргуйан өллөҕө. Уоту (уотта) ас — күүскэ ытыалаан бар. ☉ соотв. открыть огонь
«Өстөөхтөргө уоту аһыҥ!» — диэн хамаандалаабыта …… Романченко. С. Никифоров
Өстөөхтөр дэриэбинэ таһыгар алдьархайдаах уоту аһаллар. С. Федотов
Биһиги — бүлүмүөттэринэн уонна аптамааттарынан күүстээх уоту аспыппыт. ПДА СС. Уотунан оонньуур — сэрэхтээх, кутталлаах суолга киирэн биэриэх курдук сылдьар. ☉ соотв. играть с огнём
Күлүмэ, Серёжа, күлүмэ. Таптал диэн уот. Уотунан оонньоомо. Сотору баҕар бэйэҥ ыллараайаҕын. Н. Лугинов
Уотунан оонньообуттар уоттан охтуохтара. А. Абаҕыыныскай. Уотунан умайар кэпс. — сүр улаханнык, хаһыытыы былаастаан кими эмэ мөх, үөҕэн саҥар. ☉ Осыпать кого-л. руганью, ошеломлять, оглушать кого-л. бранью
Аҕалара тоҥхоҥноон эрдэҕинэ, тойон үөхсүбүт саҥата уотунан умайа түһэн баран, дэйбиирин угунан үлтү сынньан барбыта. Эрилик Эристиин
«Ынаҕы хостоһоҕун дуу, суох дуу?!» — диэн Луха саҥата уотунан умайда. Д. Таас. Уоту туппут курдук — олус ыксаан, тиэтэйэн өрө сүүрэ сылдьар, төттөрү-таары биэрэстэнэр. ☉ соотв. носиться как угорелый (букв. как будто огонь держит). Уоту туппут курдук элэстэнэр. НАГ ЯРФС. Уоту тутар курдук куттан (дьулай) кэпс. — олус күүскэ куттан, салын. ☉ соотв. бояться как огня. Уруулга олороруттан уоту тутар курдук куттанар
□ Хайа да бэйэлээх биригэдьиир кинини үлэҕэ соруйуон уоту тутар курдук дьулайар буолан барда. С. Федотов. Уот үрдүгэр олорор курдук — хайдах да буолара биллибэт, халбархай. ☉ соотв. как на угольях (углях)
Үлэтигэр балаһыанньата түөрэккэй. Билигин уот үрдүгэр олорор курдук сананар. «Кыым». Уот үрдүгэр үктэннэр кэпс. — олус ыксатан, тиэтэтэн, ыгылыт, ууга-уокка түһэр. ☉ Поторапливая кого-л., заставить его нервничать, суетиться (букв. заставить его ступать на огонь)
Бу сырыыга ыанньыксыттар, уруккуларын курдук, уот үрдүгэр үктэннэрэн көрсүбэтилэр, — саҥата суох бүтэйдии иһитинэн-хомуоһунан тамнааттана сырыттылар. С. Федотов
Уот халахайга түс көр түс I. Эн хат нухарыйан барыаҥ, оттон …… бөрүө муҥнаах сөҥөн эрэр өйгөр ханна эрэ ыраах тиэтэйэн уот халахайга түһүө, үрдүк алгебра иһирик ойуурун эҥин эргиирдэрин ылгыа. Н. Заболоцкай. Уот харах- ха — оруобуна, сөрү-сөпкө, лоп бааччы, бэргэнник. ☉ соотв. не в бровь, а (прямо) в глаз
Иэс төлөбүрдээх дииллэрэ уот харахха эбит. В. Титов
Күтүр өстөөх сүрдээхтик да уот харахха түһээбит эбит. Болот Боотур
Кырдьыгы уот харахха этии хос быһаарыыта да суох үчүгэйдик өйдөнөр. «ХС». Тэҥн. үүт харахха. Уот холорук — айдааннаах, алдьархайдаах быһыы-майгы, балаһыанньа. ☉ Чрезвычайно трудное положение, происшествие
Чуумпу өрүс кытылыгар бүгэн сыппыт Амма солобуодата уот холорук ортотугар түбэспитэ. Софр. Данилов
Оо, суостаах этэ, уот холорук! Р. Баҕатаайыскай. Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, в большой спешке (букв. словно за огнём сходить)
Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстүкүүннүүн уот ылар курдук, киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Суох, уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. Г. Нынныров
Дьиэтигэр уот ылар курдук киирэн тахсар кыһалҕа тирээтэҕэ. И. Сысолятин. Уот ыстанарын (ыстаммытын) курдук — олус түргэн, эмискэ буолар. ☉ Очень быстрый, внезапный (букв. подобно тому, как выскакивает уголёк [из натопленного камелька])
Кини …… турбут-олорбут, уот ыстанарын курдук хамсаныылаах омук киһитэ эбит. Болот Боотур
[Дьэбдьиэс эмээхсин] уот ыстанарын курдук олус омуннаах Уйбаан диэн уоллааҕа. С. Федотов. Уот этэр — эппитэ эрэллээх, саарбаҕаламмат, итэҕэллээх (былыргы саха уот хаһан да сымыйалаабат дии саныыр). ☉ Быть убеждённым в правоте сказанного, полностью верить сказанному (букв. [его слова верны так,] как огонь говорит [правду])
Чэ, ол кини эппитэ да, уот эппитэ да син биир. Н. Неустроев. Уу да ылбат, уот да сиэбэт — туохха да кыайтарбат, туохха да хотторбот. ☉ соотв. и в воде не тонет, и в огне не горит
[Дьаакып:] Күүс, дуол кинилэргэ буоллаҕа дии. Кинилэри уот да сиэбэт, уу да ылбат дьоно буоллулар. А. Софронов
Бу күтүрү абааһы аймахтара …… Уу да ылбат, Уот да сиэбэт Гына кубулҕаттаан Туох да охсуһуу сэбэ хоппот гына Абынан-сараһынынан оҥорбуттара үһү. Ньургун Боотур. Үрдүгэр уот отун кэпс. — кими эмэ кыйахана-кыйахана мөх-эт. ☉ соотв. мылить голову (букв. на нём огонь зажигать). Эн иннигиттэн үрдүбэр уот оттоллоро буолуо. Хараҕын уота умуллубут (хараҕа өспүт) көр харах. ☉ соотв. огонь в глазах потух
[Эһэттэн] харахпын араарбакка туран, табах уматынным. Табахтаан ортолоон эрдэхпинэ, хайдах эрэ кыылым хараҕын уота өстө. Н. Босиков
Хараҕыттан уот чаҕылла (чаҕылыйа) түстэ көр харах. Тойон ынырыктаах куолаһынан хаһыытыы түһэрин кытта, Бурхалей икки хараҕыттан уот чаҕылыйа түһэргэ дылы гынар. Эрилик Эристиин
Харахпыттан уот чаҕылыйда, Хааһым үрдэ дьаралыйда, Халты оҕуста бадаҕа... А. Бэрияк
◊ Аал уот көр аал III
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Аал уоппут сылааһа сыдьаайар, Алаһа дьиэ дьолунан туолар. «ХС»
Балаһа уот көр балаһа. Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Дьү- кээбил уота көр дьүкээбил. Дьүкээбил уота умайдаҕына тымныы ордук сытайар. Н. Якутскай
Уйаара-кэйээрэ суох хаар куйаарын сулустар, ый, арыт дьүкээбил уота үдүк-бадык сырдаталлар. КЗА АҮө
Кутаа уот көр кутаа I. Кутаа уот кытыытыгар олордоххо, уот өттүҥ итиинэн салаамахтыыр, улаҕа өттүҥ тымныынан хаарыйбахтыыр. Амма АччыгыйА. Бэркиһиибин кутаа уоттан Хайдах тыыннаах ордубуппун, Ууну-уоту ортотунан Сатыы хаампыт уһун суолбун. М. Хара
Сибиэ уот көр сибиэ II. Сибиэ уот — айыыларга, иччилэргэ ас кутарга анаан оттуллар уот. КГР СЛ-8
Туспан (кутаа) уот көр туспан. [Абааһы бухатыырын] туспан кутаа уоту оттон баран, дэлби уматан кэбистэ. Ньургун Боотур
Уокка ас (аста) биэр көр ас III. Аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап
Уокка кэбиһэр кэһии көр кэһии I. Уокка оҕустар көр оҕустар. Урут элиэктириктэр бэйэлэрэ уокка оҕустаран өлөр түбэлтэлэрэ баара. «Кыым». Уот абытай көр абытай
2
Уот абытай олуона халаачык баар үһү (тааб.: ыстаҥалас). Этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Уот анньар мас — үөттүрэх диэн курдук. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин. Уот ас — тугу эмэ умат. ☉ Поджигать что-л. Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар
И. Доҕордуурап. Абарбыт татаардар атыҥҥа санаммыттар: кинилэр, уотунан үүрэн таһаараары, таҥара дьиэтигэр уот аспыттар. Суорун Омоллоон. Уот аһыйа түс — уот салаабытын курдук эмискэ ыарый. ☉ Почувствовать острую боль, сильное жжение, словно огнём прижгло
Уол илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
Артур Сардаананы уураары өссө биирдэ холонон эрдэҕинэ, иэдэстэрэ эмискэ уот аһыйа түспүттэрэ. В. Протодьяконов
«Сааппаккын...» — диэн иһэн сирэйэ соҕотохто уот аһыйа түспүтүн өйдөөн хаалбыт. П. Филиппов. Уот барар — туохтан эмэ сылтаан баһаар саҕаланар. ☉ Начать гореть, начинаться (о пожаре)
Хайыһан көрбүтэ — хаппыт мутукчатыгар уот баран, сиэн күлүбүрэтэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Ойуурга уот бардаҕына — Ханааба хаһан бүөлүүллэр. Эллэй
Дьогдьоот күһүн кэлбитэ. Уот барарыгар табыгастааҕа. А. Сергеев (тылб.)
Уот биһилэх көр биһилэх. Нөҥүө күнүгэр Дамбоны ылбыт фашистары уот биһилэх ортотугар хаайбыппыт, үлтү сыспыппыт, буору уоптарбыппыт. Д. Очинскай
1923 сыллаахха тохсунньуга бандьыыттар Дьааҥыны уот биһилэххэ олорпуттара. АНХ СС. Уот биэрбэт — кыайан умайбат; ботуруон буораҕа умайбакка, саа кыайан эстибэт, ыппат. ☉ Не гореть (о спичке); давать осечку (напр., об оружии)
Киһи ытар. Саата уот биэрбэт. Суорун Омоллоон
Уот биэрбэккэ уончата түһэртэрэн баран, доруоп дьэ эстэн «дар» гына тыаһыыр... И. Гоголев
Испиискэтэ сиигирэн хаалбыт, уот биэрбэт. Н. Туобулаахап
Уот иччитэ көр иччи. Уот иччитигэр дылы маппакка бараҥҥын (өс ном.). Уот иччилэрин курдук баттахтара арбаһан, холумтаҥҥа сэргэстэһэн тураахтыыллар. И. Гоголев
Уот кугас көр кугас. Бу киэһэ пиэрмэ ынахтарын кытта туора муостаах Дьэспэ диэн ааттаах …… уот кугас оҕус кэлсибит. Далан
Хараҕын кырыытынан көрбүтэ, уҥа өттүгэр биир уот кугас ынах кэйиэххэ айылаах субу күрдьүөтээн турар. А. Фёдоров
Уот Кудулу Байҕал көр байҕал. Киэҥ киспэлээх, Уһун уорҕалаах, Уоттаахкүөстээх Уот Кудулу Байҕал обургуга Умса хорус гына түстүм... С. Зверев. Уот куйаас — сайыҥҥы олус итии күн, өҥүрүк куйаас. ☉ Палящий зной
Туох барыта умайар уот куйаастан ууллан туймаарыйа нухарыйбыкка айылаах. Софр. Данилов
1963 сыллаах сайын, от хомуурун үгэнэ, уот куйаас. П. Егоров
Бэс ыйын бастакы күннэригэр, ардах түспэккэ, сир-дойду умайар уот куйааска куустаран турара. Дьону үөр. Уот кураан — олус уһун кэмҥэ ардах түспэккэ, от-мас, сир-дойду бүтүннүүтэ куурар-хатар, кэхтэр күнэ-дьыла. ☉ Сильная, продолжительная засуха
Уот кураан буолбута. Оту, маһы Күн кубарыччы салаабыта. Эллэй
Биһиги табабыт диэхтээн, биир уу сут, уот кураан кэлиэ да имири эстиэ. Н. Лугинов
Ол сайын …… уот кураан түһэн, аһыҥа өрө туран начаас икки ардыгар сир кубарыйа кууран хаалта. Н. Босиков
Уот курбуу тыл көр курбуу. Кремль кириэппэс кэтэҕиттэн, килбиэннээх трибуна үрдүттэн Ярославскай табаарыс тахсан, тааска чаҕыллар уот курбуу тыллары дьабдьыйда. Н. Габышев
Уот курбуу чаҕылҕан көр курбуу. Халлааҥҥа хара былыттар Халҕаһалыы аалса устубуттар. Онтон сата тыал сапсыйбыт, Уот курбуу чаҕылҕан дапсыйбыт. Болот Боотур
Уот кыһыл көр кыһыл. Уот кыһыл бөтүүктэрэ …… утуктаан куоҕайа олорор. Амма Аччыгыйа
Охсууга охтубут дьоруойдар хааннарыттан уот кыһыл сибэккилэр быктылар. Т. Сметанин. Уот Моҕой — остуоруйаҕа кэпсэнэр уотунан тыынар моҕой. ☉ Огнедышащий дракон
Бу чаҕылҕан чаҕыллар күлүмэ уот моҕой курдуктук курбуутаан муораҕа эриллэн түһэрэ. П. Ойуунускай
Онуоха айыы бухатыыра оһоллоох Уһун субуйа батаһын сулбу тардан Ылла, үс хос бастаах садаҕа уот Моҕойу суон моонньун быһа оҕуста. Ньургун Боотур
Уот сут көр сут. Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут, той буолан, үлэнихамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Саха фольк. Уот (төлөн) булкуур көр булкуур. Уһун субурҕан буруо тыыннаах, Уот булкуур сүрэхтээх Улуу-дьаалы борохуот аал Обургуга олордум. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уот турар көр тур. Отчуттар алааска уот турбутун, кыайтарара биллибэтин истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
Инникитин ойуур уота турбатын туһугар …… нэһилиэнньэ ортотугар өйдөтөр үлэни ыытыахтарын наада. «Кыым»
Уот тыла көр тыл I. Кутаа уота улахан баҕайы кып-кыһыл тылларынан хараҥаны салыыр. Л. Попов. Уоту аһат — уокка аста биэр (былыргы үгэһинэн, сахалар саҥа тиийбит сирдэригэр эбэтэр үчүгэй аһы аһыыр буоллахтарына, аһыахтарын иннинэ бастаан уот иччитин күндүлүүллэр). ☉ Угощать духа огня (по старинному якутскому обычаю, прибыв куда-л. или приготовив что-л. вкусное, принято первым угощать духа огня)
Сайылыктарыгар көһөн кэлээт, …… уоттарын аһаттылар, алгыс эттилэр. «Чолбон»
Уот уобуруччу көр уобуруччу. 1918 сыллааҕы сайын Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ боруоннар уот уобуруччуларыгар ылларбыта. В. Ленин (тылб.). Уот (уоту) ыыт — тугу эмэ умат, баһаары оҥор. ☉ Поджигать что-л., устраивать пожар
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан, Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн, Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
Кэнники Кэрэхтээх тумул сирэйиттэн утары уот ыытан тоҕус сорунан [уоту] тохтоттулар. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. от, ут