1) стлаться, расстилаться, тянуться; алларанан түптэ буруота налыйар внизу тянется дым от дымокура; налыйбыт уһун платье очень длинное платье; 2) перен. ходить, двигаться тихо, плавно; хааман налый= идти шагом, не торопясь.

несов. 1. (лежать, покрывая поверхность) тэлгэн, тэлгэнэ сыт; 2. (расстилаться) тэлгэнэ сыт, нэлэйэн көһүн; 3. (расти, распространяя стебли, ветви) тэлгэн, тэлгэнэ үүн; 4. (над поверхностью чего-л.) тэлгэн; туман стелется по земле туман сиринэн тэлгэнэр; плющ стелется под ногами аллара плющ тэлгэнэ сытар.

страд. от тэнит= 1) быть разложенным, расстеленным, раскладываться, расстилаться; быть развёрнутым, разворачиваться; тэнитиллибит тирии расправленная (для сушки) шкура; 2) быть натянутым, натягиваться (напр. о верёвке); 3) быть увеличенным, умноженным, увеличиваться, умножаться (напр. о количестве скота); 4) перен. быть развёрнутым, разворачиваться (напр. о соревновании).

туохт.
1. Кыл курдук уһун синньигэс утахтан (от, бурдук туһунан этэргэ). ☉ Колоситься (о травах, зерновых)
Сэлиэһинэй бурдуктара …… Сиэр убаһа сиэлин саҕа Киистэлэнэн килбэйдэ. Саха нар. ыр. III
Төһөлөөх элбэх сири тиэрэн, тараан, көмүс киистэлэнэн куолас куппут сонуоктартан өлгөм үүнүүнү ылбыккытын ааҕан да сиппэт буоллугут ини. М. Доҕордуурап
Киистэлэнэн туораахтаныар диэри сиилэстэммит сытыган эрбэһин …… подсолнечниктааҕар ордук наадалаах аһылык буолар. ПВА ССССБ
2. поэт. Тылын, көҕөр, чэлгий. ☉ Распуститься, зеленеть, расцвести
Иинэн-хатан турбут Титирик тиит мастар Тэтэркэй киистэлэммиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэтит тайҕа киҥкир тыата Кэрэ туораах киистэлэннэ. С. Васильев
3. көсп. Элбэх утахтан, сарбынньахтан. ☉ Распускаться, расстилаться зубчатым, резным узором
[Бэргэһэ] Кыраай омук оҥорбут Кыһыл сукуна киистэлэммит. Саха нар. ыр. II
Киэһээҥҥи сарыал Кэрэ ытарҕа илбиргэһинии Киистэлэнэн киириитэ. Р. Баҕатаайыскай
Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев

туохт.
1. Күүстээх уокка ууруллан олус итий, паардан, булдьугураа, тэбиэлээ (хол., убаҕас туһунан этэргэ). ☉ Кипеть, бурлить (от сильного нагрева — о жидкости)
Сылабаар оргуйан сылаас паарынан сырдьыгыначчы тыыммахтаата. М. Доҕордуурап
Үлэ-хайҕал, албан аат, Дьэ ол иһин, доҕорбут, Бүгүн күндү саламаат Оһох аайы оргуйбут. П. Тулааһынап
2. көсп. Эмискэ кыынньан, кыыһыран тур. ☉ Вспылить, вскипеть, кипятиться
Бэйэм алтан олгуйдуу Бидиличчи оргуйан барыах курдугум. И. Гоголев
Хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
3. көсп. Будулуй, будулуйан таҕыс (хол., күүстээх туманы, буруону этэргэ). ☉ Клубиться, подниматься клубами, расстилаться в виде густого тумана (напр., о пыли, дыме)
Сулана-кэлэнэ, Суудайа олордоҕуна …… Күлүк көстүбэт Күдэнэ оргуйда. П. Ойуунускай
Бүгүҥҥү Дьокуускай куората Туманнаах дьыбара оргуйда. Тэлэллэр уулусса туората Быспакка дьонунан туолуйда. С. Васильев
♦ Оргуйан тур кэпс. — эмискэ кыыһыран, тымтан тур. ☉ Выйти из себя, вспылить
Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
ср. кирг. оргу ‘бить ключом, бурлить (о воде); вздыматься; взбрыкивать’, монг. орги ‘бить ключом, литься ручьём, кипятить’

сыһ.
1. Киэҥ сиринэн тайаан, тэнийэн, ыраахха диэри тарҕанан (олор). ☉ Вширь и вдаль (раскинуться, расстилаться)
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. Биһиги Сахабыт сиригэр киэҥник тэнийдэ. М. Доҕордуурап
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан …… син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
Киэҥник олорор оройуон — сүүрбэ түөрт нэһилиэктээх. Бэс Дьарааһын
2. Улаханнык, арылыччы (көр). ☉ Широко открытыми глазами (смотреть)
Попов …… киэҥник эрилитэ көрөн, саҥатаиҥэтэ суох киниттэн көрдөһө сытар эбит. Амма Аччыгыйа
[Харыалап] киэҥник диэличчи көрбүт харахтаах. Л. Попов
Киһи …… Маша диэки хараҕын киэҥник арылыччы көрөн таһаарда. М. Доҕордуурап
△ Улаханнык (айаххын ат). ☉ Широко (открывать рот)
Киэҥ аһаҕас дорҕооннору этэргэ айах киэҥник атар. ПНЕ СТ
3. Ыраах-ыраахтык үктээн (хол., хаамп, хардыылаа), өрө, туора уунан (хол., дайбаа, далай). ☉ Широко (напр., шагать, ступать), широко (напр., размахивать руками)
Киэҥник дайбаан хаамп. — Дьөгүөрдээн киэҥник атыллаталаан эрийэ хаампахтаата. Амма Аччыгыйа
[Хабырылла оҕонньор] илиитин өрө уунан киэҥник далайан баран сырбатар. М. Доҕордуурап
[Дьүккүйэр Паана:] «Бу сылгы икки буутун сүгэн баран, бу курдук киэҥник хардыылаан сүүрэр киһи манна чугаһынан ханна да баар буолуо суохтаах». МНН
4. Тэлэччи, нэлэччи (хол., ааны, түннүгү ас). ☉ Настежь, широко (открыть что-л.)
Балаҕан аана киэҥник тэлэллэн аһылынна. Амма Аччыгыйа
Батымаары гынна Байанай биэрбитэ, дьиэни киэҥник тэлэйиҥ. Болот Боотур
Оо, ити таас дыбарыастар Лип-хара халҕаннарын, Киэҥник тэлэйэ астар, Билэҕиэн, ким тахсарын. И. Эртюков
5. көсп. Сир ахсын, сир аайы, элбэх дьоҥҥо, маассабайдык (хол., билин, тарҕан, тэний). ☉ Широко, повсюду, повсеместно (напр., быть известным, распространяться)
[Хабырылла бартыһаан] Үөрэх киэҥник тарҕанарыгар Үгүс сыратын биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Настя манна, Муустаах муора кытылыгар, киэҥник биллэр Болугур оҕонньор суос-соҕотох сиэнэ. Н. Якутскай. Т. Сметанин биэс уонун туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
6. көсп. Киэҥ хабааннаахтык, далааһыннаахтык; сиһилии, олохтоохтук, дьоһуннаан (сайын, сырдат, арыйан көрдөр о. д. а). ☉ Широко, с размахом; подробно, основательно (освещать что-л. и т. п.)
Саха поэзията сайдыытын бастакы сүһүөх кэмигэр саҥа олох кыайыытын киэҥник хабан көрдөрөр. Софр. Данилов
Мин, кыахтааҕым буоллар, итини киэҥник көтөхсүөм, туруорсуом этэ. Н. Габышев
Октябрина боппуруоһу балай эмэ киэҥник сырдатарга сананна. М. Попов
7. көсп. Олус элбэхтик, дэлэйдик, хойуутук. ☉ В большом количестве, очень много, широко (использовать что-л.)
[Күннүк Уурастыырап] киһи өйүгэр хатанан хаалар …… тэҥнээһиннэри, эпиитэттэри, мэтээпэрэлэри киэҥник туттар. Софр. Данилов
Саха поэттара силлабическай хоһоону киэҥник тутталлара. СЛ-8
С.И. Боло хомуйбут матырыйаалын А. П. Окладников «Саха сирин историятын» суруйарыгар киэҥник туттубут. «Кыым»
8. көсп. Холкутук, көҥүллүк (олор). ☉ Свободно, спокойно, вольготно (жить)
Киэҥник тыын. — [Алгыынап:] Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. И. Никифоров
♦ Киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат кэпс. — сиэрэ суох, хадаар, харсаах. ☉ Упрямый, несговорчивый
Ол мин убайым, Өргөстөй Ыстапаан, киэҥҥэ киирбэт, баарга баппат киһи төрүөн-үөскээн ааспыта. Эрилик Эристиин. Киэҥҥэр түс кэпс. — холкутуй, уоскуй. ☉ Успокоиться, овладеть собой
Кыргыһан баран өлөр кытаанах санааны ылынан, киэҥэр түстэ, кэтэнэ-кэтэнэ, табах тарта. «ХС»