побуд. от сиэкэний = расшатывать, расстраивать; дьиэбин-уоппун сиэкэнитэр буолаайаҕын фольк. не вздумай расстраивать мой домашний очаг.

побуд. от сатарый= II расстраивать, приводить в упадок; биригээдэ улэтин сатарыт= расстроить работу бригады.

1) разбрасывать, раскидывать, рассеивать; тугу бурайдыгыт? что вы (тут) разбросали?; 2) перен. расстраивать; кэлэн мунньаҕы бурайда он пришёл и расстроил всё собрание.

туохт., кэпс. Тугу эмэни (хол., үлэни) айгырат, сатарыйыыга тиэрт; сытытан аҥыы-аҥыы араар (хол., бактыарыйалар — органическай бэссэстибэни). ☉ Приводить что-л. в беспорядок, расстраивать (напр., работу); вызывать гниение, приводить к распаду (органического вещества — напр., о бактериях)
Сааскы паар үлэтин [борогууллаан] Сатайдыыр бэйэтин, Ааҕааччы, эн көрүүй! Абатын, дьэ, сөҕүүй! Эрилик Эристиин
Бактыарыйалар органическай бэссэстибэни бары элэмиэннэрэ толору минерализацияланыахтарыгар диэри сытытан сатайдыыллар. ВВР СОТ

туохт., эргэр.
1. Туох эмэ оннун сатарыт, үөдэн-таһаа оҥор, ыс-бурай. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, расстраивать что-л. Софронов үлэтигэр барбыт бириэмэтигэр кэргэнэ хайдах дьиэтин иччитэхтээн, сатаҕайдаан куоппутун ойуулаабыт этэ. Н. Заболоцкай
2. Сөлүн, аһылын. ☉ Развязываться, открываться (о чём-л. завязанном, запертом). Аҕыс уон тыһыынчаҕа бэриллибэт Сарыы-саппыйа мыаннарык Сатаҕайдаан барда. Саха нар. той

туохт.
1. Тугу эмэ уу түгэҕэр тимирдээри ыарыкта баай. ☉ Прикреплять грузило к предмету (леске, сети, перемету), опускаемому на дно водоема
Дьуор-баҕыыр дьаакырдааммын …… Чоҥоро далай муораҕар Дьуоҕардыаҕым оччоҕо. Эллэй
Кирбий Боотур [Горбунову] таас дьаакырдаан өрүс ортотугар бырахтарда. Н. Түгүнүүрэп
Петя харбыыра сүрдээх. Хата дьаакырдаабыт да иһин тимириэ суох. И. Данилов
2. көсп. Ыга баттаа, таҥнары тарт (киһи санаатын). ☉ Расстраивать, отягощать сознание, душу, давить
Тыллар киһиэхэ ыар ындыы буолбатахтар, элбээтэхтэрин аайы сир диэки таҥнары дьаакырдаан испэттэр, хата, үрдүккэ көтөҕөр сытыы кынат хотоҕойдоро буолаллар. Амма Аччыгыйа
[Сиртэн булбут харчым] сатана... Сүрэхпинбыарбын таҥнары дьаакырдыыр тимир киирэ буолаары гынна. Д. Таас
Айыымхарам дьаакырдыы сырыттаҕа. Е. Неймохов

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., иһити) кыҥнары тут. ☉ Наклонять что-л. набок
Уҥа илиитигэр тутан турбут куруускатын уот үс өттүгэр иҥнэрэн ас кутта. П. Филиппов
Хобочук ньаалбаан үүдэһиннээх чааскытын иҥнэрэн, итии чэйин бүлүүһэҕэ куттан дьалкыһытан иһэн, биллэрик түннүккэ сыстан, эҥээргэ тиийэн эрэр дьону батыһа көрөн дьэбидийбит. П. Аввакумов
2. көсп. Күүскүнэн ньүдьү балайдык саба баттаа-үктээ; алдьат-айгырат; өлөрсүтэр. ☉ Разрушать, уничтожать, расстраивать (посредством грубой силы)
Икки атах аймаҕын Этин сэймэктииргэ, Кэрдэн кэйгэллииргэ Илбиһирэн турбут, Иҥнэрэр эрэ идэлээх Түөкүн бииһин сэриитэ …… Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. Алтан Харах онтон кыһыйан-абаран, Болтоһуну иин курдук иҥнэрэн баарта үһү. Күннүк Уурастыырап
Орто дойду дьолун тохтордулар, төрүүр оҕо уйатын түҥнэрдилэр, иитэр сүөһү күрүөтүн иҥнэрдилэр. Ньургун Боотур
Киһи төрдүн иҥнэрбит дьоннор. «ХС»

туохт.
1. Туманна түһэр; буруота таһаар. ☉ Напускать туман; дымить; пылить
Тохсунньу ый Тоһуттар тымныыта Туманнаан түстэ. И. Чаҕылҕан
Бэркиһии саныыбын билигин даҕаны Биирдэ да сыыспатын, бэргэнник ытарын, Туманнаан, барчалаан иһэр да тааҥканы Чугаһыар диэритин чуҥнаһа сытарын. М. Хара
2. көсп. Туох эмэ бэрээдэгин алдьатан, ыс, бурай. ☉ Приводить в беспорядок, ломать, расстраивать что-л. Туманнаан ааспыт сэриигэ Аҕалара Берлиҥҥэ — Иирэр дьаҕыл кэйгэлгэ Охтубута эмискэ. Р. Баҕатаайыскай
[Үстээх Вася] долбууртан кинигэлэри ыһар идэлээх. …… Дьэ туманныыр! Олох сүгүннүүр суох — кинигэ иэдэйииһи. ИМС ОС
3. кэпс. Атын туохтуурдары кытта холбоһон «олус эрчимнээхтик, түргэнник, тохтоло суох хамсан-имсэн, тугу эмэ оҥор, гын» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с другими глаголами употребляется в значении «двигаться, делать что-л. быстро, энергично, без остановки»
Наһаа нарын дьүһүннээх эрээри, сүрдээх омуннаах эдэркээн киһи кэпсээн туманныыр. П. Ойуунускай
Ырыыхыраах киһитэ суох аттар, табалар, ыттар сырсан туманнаан иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Хара Ыстапаан үлэлээн-хамсаан туманнаан бардаҕына, тэҥнээҕэ аҕыйах курдуга. Айталын

I
туохт.
1. Маҥнайгы туруктан хамнат, саахынат, кэбирэт. ☉ Расшатывать, приводить в негодное состояние
Олоҕу олорбут кырдьаҕас киһи эрээригин [Мөрүөн] биир миэлиҥсэни кыайан туппакка, айгыратан эрэҕин! Д. Таас
2. Мөлтөт-ахсат, өлүөр туругуттан таһаар (доруобуйа туһунан). ☉ Расшатать, подорвать (о здоровье)
Мэйиитигэр хатаммыт буулдьа Айталина доруобуйатын улаханнык айгыраппыта. «ХС»
Тас тулалыыр эйгэҥ уонна этиҥхааныҥ мөлтөөһүнэ ньиэрбинэй систиэмэҕин айгыратар. «ХС»
3. көсп. Сатарыт, мөлтөт (уопсастыба араас көстүүлэрин тустарынан). ☉ Расстраивать, приводить в упадок (обычно об общественных, социальных явлениях)
Сэрии алдьархайын кытары тэҥҥэ мэҥэстибит кураан дьыллар колхуос олоҕун айгыраппыттара. «Кыым»
Олунньу ыйдааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Бириэмэннэй бырабыыталыстыба дойду олоҕун тупсарарын оннугар, ордук айгыраппыта, мөлтөппүтэ. Н. Якутскай
Кини [кинээс Багратион] колуоннатын бүтүннүү соҕотоҕун айгыраппакка салайан таһаарбыт уонна икки төгүл ордук күүстээх өстөөҕү бүтүн күнү быһа төттөрү охсон испит. Л. Толстой (тылб.)
II
айгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Арыы тыа курдук Араҕас чэчири айгыраттыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ курдук Дириҥ түһүлгэни тартыбыт. Саха фольк. Алааһыгар чугаһаан Айгыратан истэҕинэ, Арай тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Уокка, төлөҥҥө салат. ☉ Опалить (что-л. на огне)
Мин көрбүтүм Волга туруору хааһыгар Чыпчаалын уот кэрээбит аарыма дуубун. С. Данилов
Киллэрбит отун, төлөҥҥө кэрээтэ. И. Гоголев
Тус бэйэтэ, дулҕаны, эмэҕи уокка кэрээн, олору төбөлөтөлөөн бултуура. Н. Босиков
2. Табаҕа суох хамсаҕа уоту даҕайан тарт. ☉ Посасывать, потягивать пустую курительную трубку, поджигая ее
Кини [Мэхээлэ] хамсатын кэрээн, оборо сылдьааччы. А. Сыромятникова
II
туохт.
1. Уостан симэлийэн тохтоон хаал (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Прекращаться, переставать; иссякать (обычно употр. в отриц. ф.)
Кэрээбэт кэпсээнин иннигэр Кэҕэ кыыл элбэхтик кэпсэнэр. С. Данилов
Өрүүтүн инники иһэргэ Биһиги кэрээбэт кэккэбит Биэрбит тылын толоруоҕа. И. Эртюков
Кэнчээри күөх оппут Кэмнээх анала кэлэн Кэрээн кэҕиннэ. Е. Иванова
2. Аймаа; алдьат, суох гын, симэлит. ☉ Расстраивать, разрушать; сводить на нет, изводить
Оччоҕо тугунан билиэмий Баайдары Уйбаанчык уол кэриэн? Эрилик Эристиин
Баартыйа уонна сэбиэскэй норуот эйэ иһин, дьоннор дьылҕаларын саҥа сэрии уота кэрээбэтин туһугар сыламтата суох охсуһаллар. «Кыым»
◊ Кэрээбэт кэҕэлээх, өрөөбөт өтөннөөх — киирбэт күннээх, кыһына суох, мэлдьи ичигэс, баай-тот, уйгу быйаҥ олоҥхо дойдутун хоһуйан этэр кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет благодатной страны олонхо с вечным летом, с незаходящим солнцем (букв. кукушка не перестает куковать, дикий голубь не перестает ворковать).