поступать безрассудно смело; рисковать; наһаа баламаттыыр сатаммат нельзя рисковать.

сов. I. см. рисковать; 2. с неопр. и без доп. (попытаться) кутталлаах суолга сорун, сорун.

туохт., сөбүлээб. Харса-хабыра суох быһыылан, тоҕо солоо, үлтү барчалаа. ☉ Действовать напролом, поступать безрассудно, рисковать
Кэлин кини [Ньыыкан] баламаттаабытын ахта-ахта күлсэллэрэ эрэ үһү. М. Чооруоһап
Маннык уустук дьыалаҕа баламаттыыр кутталлаах. П. Тобуруокап

несов. 1. (о человеке, животном) бар, ис; идти вперёд инники бар; идти рядом кэккэлэһэ ис; идти гулять күүлэйдии бар; 2. (о средствах передвижения) бар, аттан; поезд идёт в пять часов поезд биэс чааска барар; наперерез пароходу идёт лодка пароход иннин быһа оҥочо иһэр; 3. (быть в пути) айаннаа; письмо долго идёт сурук уһуннук айанныыр; поезд идёт пять часов поезд биэс чаас айанныыр; 4. (доставляться) кэл; чай идёт с Кавказа чэй Кавказтан кэлэр; 5. (приближаться) ис, кэлэн ис; весна идёт саас иһэр; 6. (течь, исходить, распространяться) кэл, таҕыс; иһилин (о слухах и т. п.); из раны идёт кровь бааһыттан хаан кэлэр; от этих цветов идёт приятный запах бу сибэккилэртэн үчүгэй сыт кэлэр; 7. (входить, влезать) бар, бат, киир; пробка дальше не идёт бүө мантан ордук киирбэт; 8. (пролегать) бар, аас; эта дорога идёт лесом бу суол тыанан барар; 9. (об осадках) түс; вчера шёл дождь бэҕэһээ самыыр түспүтэ; 10. (о времени) бар, ааһан ис, баран ис; время идёт быстро күн-дьыл түргэнник барар; 11. (о механизмах) бар; часы идут точно чаһы сөпкө барар; 12. (совершаться, иметь место) бара тур, буола тур; идут переговоры кэп-еэтиилэр бара тураллар; 13. (развиваться в каком-л. направлении) баран ис; идти к коммунизму коммунизмҥа баран ис; 14. за кем--чем (следовать кому-чему-л.) бар, батыс; идти за своим учителем бэйэҥ учууталгын батыс; 15. (поступать куда-л.) бар, киир; идти в военное училище байыаннай училищеҕа киир; 16. (находить сбыт) бар; этот товар хорошо идёт бу табаар атыыга үчүгэйдик барар; 17. (требоваться, употребляться) бар, туттулун; на культуру риса идёт много воды риһи үүн-нэриигэ элбзх уу барар; 18. (быть к лицу) бар, сатан; эта шляпа ей идёт бу сэлээппэ киниэхэ барар; 19. (длиться, продолжаться) баран ис; шёл 1961 год 1961 сыл баран испитэ, 1961 сыл этэ; 20. (проявить готовность) бар, киирин; идти на компромисс компромиска бар; # идёт! (ладно, согласен) сөп!, буоллун!; идти на удочку 1) (о рыбе) хап; 2) күөгүгэ түбэс, албыҥҥа киир; из головы (или с ума) не идёт өйтөн тахсыбат; на ум не идёт өйүм барбат, өйүм сыстыбат; куда ни шло буоллун даҕаны, өссө буоллун даҕаны; идти своей дорогой санааҥ хоту сырыт; идти на убыль 1) (о температуре) намтаан бар; 2) (о воде при наводнении) намтаан бар, түс; идти на что-либо (рисковать) бар, киирин; идти в ногу 1) тэҥҥэ хаамп; 2) тэҥҥэ баран ис, тэҥҥэ үктэс; идти напролом уун-утары барчалаан киир, баламаттаа; идти в гору өрө таҕыс, үрдээ (үлэҕэ, дуоһунаска): идти в дело туһа буол, туһалаа; идти ко дну уу түгэҕин бул, тимир.

1. 1) миф. дух; куһаҕан тыын злой дух; 2) жизнь; душа; бэйэ тыына бэйэҕэ своя жизнь дорога; тыын тыыҥҥа харбас живой стремится к жизни; тыынын кэтэнэр он опасается за свою жизнь (напр. о дряхлом старике, о безнадёжно больном); тыыным баарына пока я жив; тыыныгар тиий = лишить жизни, убить; 3) дыхание; тымныыга киһи тыына бурҕачыйар на морозе дыхание клубится паром; оҕо сылаас тыына тёплое дыхание ребёнка; тыына кылгаабыт а) у него затруднённое дыхание, он тяжело дышит; б) он находится при смерти; тыыҥҥынан ириэр = согревать своим дыханием (напр. руки); тыыным хааттарар мне душно; меня душит; 2. перен. жизненный; главный, решающий, основной; тыын боппуруос главный вопрос; тыын сирин таарыйтарбыт он смертельно ранен (букв. у него задето жизненное место) # кыл тыынынан второпях, в большой спешке; тыына эрэ баар он чуть жив; он умирает; тыына эрэ орпут он едва жив остался; тыын киллэр = приходить в сознание; тыынын иһиллээ = чуть не убить; тыынын тыыннаныма (туох эмэ) не подвергай себя смертельной опасности, не рискуй (из-за пустяка); кус тыынын тыыннаныма не рискуй из-за какой-то утки; тыынын хабахха үрбүт не даёт даже пикнуть кому-л. (настолько запугал); тыы- ныгар топпут диал. запыхаться (от спешки).

1. аат.
2. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр көхсүн уонна төбөтүн ыккардынааҕы куохаҕар синньигэс миэстэтэ. ☉ Шея
   Моонньум ыарыйда. Моонньугар быалаах торбос. Кус моонньо.  Охоноос Эрдэлиири аҥаар илиитинэн моонньуттан кууста. Амма Аччыгыйа
   [Егор] бөлөх ыарҕалары охсон кунайдыы турар, …… хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. Моонньо күөр эй э н уһуурга дылы буо ла р. М. Доҕордуурап
   [Кыһыллаай] иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ. Л. Попов
3. Сорох хороҕор иһит үөһээҥҥи синньигэс өттө эбэтэр туох эмэ тэрил хабарҕалыы синньээһинэ. ☉ Верхняя зауженная часть какого-л. сосуда, горло
   Бытыылка моонньо. Сэргэ моонньо.  Пётр Бакланов кырапыыны м о о нньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
   Остуолбалар үгүс ойуута-дьарҕаата суох сэргэ моонньун санатар чычаас оҥо быһыы ойуулаахтар. «ХС»
   △ Тугу эмэ кэтэрдэр гэ, холбуурга аналлаах олук. ☉ Специальная выемка в чём-л. для прикрепления чего-л. [Сыарҕаҕа] атах аллараа өттүгэр сы ҥаахха угарга биэс сэнтимиэтир үрдүк тээх эмиэ сарыннаах моой оҥоһуллар. АНП ССХТ
4. көсп. Тугу эмэ хааччыйыыга ким, туох эмэ күүһэ, булар үбэ-аһа, баайа. ☉ Средства для содержания, попечения кого-чего-л.
   Дьонун моонньугар саантыыр.  Нэһилиэк, улуус дьаама барыта дьаамсыктыын баайдар моонньуларыгар сүктэриллибитэ. Эрилик Эристиин
5. көсп. Туох эмэ синньиир өттө (хол., өрүс, күөл). ☉ Узкая часть чего-л., шейка (реки, озера)
   Днепр моонньугар …… аан дойдуга аатырбыт тутуутун — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи электрическэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
6. даҕ. суолт. Киһи тус бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан толороругар ылыммыт (үлэ туһунан этэргэ). ☉ Возложенный на кого-л., рассчитанный на собственные силы кого-л. (вид работы)
   Окко моой былаан ылынным.  Модун хорсун үлэһиттэр Хантараактаһан тураннар, Моой үлэ ылан үлэлииллэрэ. Күндэ
   Көрдөһөбүн эйиигиттэн: Көлүй эрэ оҕуспун. Чөмөхтүөм этэ чөкөтөн Үнүр муспут Моой оппун. Р. Баҕатаайыскай
   [Ыанньыксыттар] көөнньөрбө отун бэйэлэрэ булуохтаах моой эбээһинэстэрэ. У. Нуолур
   ♦ Моой ылын — хайа эмэ үлэни тус б эй э ҥ к ү ү с к ү н эн т о ло ро р г о ы л ы н , с ө б үл э с. ☉ Взять на себя обязательство выполнить какую-л. работу собственными силами
   [Холкуостаах:] Биһиги биригээдэбитигэр сирдэ быһа анньан кулуҥ, биһиги бэйэбит моой ылынан үлэлиэхпит. Кү ндэ. Сүөдэр бостууктуурун таһынан сайыны быһа, моой ылынан, холкуоска оттоото. М. Доҕордуурап
   Уон тыһыынчалаах хотону моой ылынан туппуттар. М. Тимофеев. Моон ньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) — атыттартан билиигинэн уо. д. а. биллэрдик таһыччы буол, быдан ырааҕынан баһый. ☉ Быть на голову выше кого-л. по развитию и т. п. Ульянов кылаа һыгар моонньоох баһынан үрдүк түк турара. ЛБС
   Суруналыыс П.И. Егоров эргиччи чаҕылхай талаанынан, уҕараабат айар эрчиминэн — бэйэтин биир идэлээхтэриттэн моонньоох баһынан улаатан көстөр киһи этэ. «Кыым». Моонньоох баскынан эппиэттээ кэпс. — туох эмэ туһугар төбөҕүнэн эппиэттээ, саамай ыарахан буруйга тигис. ☉ Отвечать головой за что-л., быть строго наказанным (за содеянное)
   Гитлеровскай фашизм бу алдьархайдаах сэриини төлө тардыбытын иһин моонньоох баһынан эппиэттиэхтээх. «ХС». Моонньоох баһа быстыа да буоллар кэпс. — туох да иһин тохтообокко, тугу да кэрэйбэккэ. ☉ Ни перед чем не останавливаться, рисковать головой (букв. даже если голова слетит)
   Моонньоох бастара быстыа да буоллар, сороҕор сыыһа суолга өсөһүөхтэрэ турар ээ. Далан. (Ким, туох эмэ) моонньо суон кэпс. — эстибэт, кыахтаах, күүстээх, баай. ☉ Обладающий большой силой, мощью, могучий (букв. у него шея толстая)
   Холкуос моонньо суон, илиитэ эрчимнээх. Өс хоһ. Кириэһилэм …… үрэлиннэҕинэ …… сарайга быраҕыахтара. Ол иннинэ кыһаллыбаттар. Судаарыстыба моонньо суон. Софр. Данилов. Моонньу гар иилиһин кэпс. — киһиэхэ бэрт буолан бэйэҕинэн тапталга сыҥалан. ☉ соотв. вешаться на шею кому-л.
   Кэлбит-барбыт дьоҥҥо м о о н н ь у л а р ы г а р иилистэ сылдьар кыыс.  [В е р а : ] Мин эрэйдээх диэки хайаҕыт эмэ хараҕа иҥиннэ дуо? Эбэтэр мин эһиги моонньугутугар иилистэрбин көһүтэҕит дуу? С. Ефремов. Моонньу гар олор — тугунан да дьарыктаммак ка кимиэхэ эмэ иитимньи буолан олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
   Бач чааҥҥа диэри ийэтин моонньугар олорор. НАГ ЯРФС II. Моонньугар сүк — тугу эмэ толорорго бэйэҕинэн сө бүлэс, бэйэҕэр ылын (үксүгэр бокуойа суох да буолларгын, туох эмэ кыһалҕаттан). ☉ Обременять себя чем-л., н а де ва ть се бе хо му т н а ш ею (букв. взвалить на шею)
   «Ираида Ивановна эйиэхэ ыытта, сөбүлэҥҥин биэрдэххинэ илии баттыыр үһүгүн, — Эра дьоҕус нособуойунан хараҕын соттон ылла, — Барытын бэйэм моонньубар сүкпэппин диир». Р. Баҕатаайыскай
   Моонньун кэрбээ көр кэрбээ. Оччоҕо баттыгас саҕа на баай аймах, атыыһыт кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин. Моонньуҥ да арҕаһыҥ к эпс. — төһө да эрэйдээҕин, ыараханын иһин, хайаан да толоруохтааххын. ☉ Забота, от которой невозможно избавиться.
   ◊ Моой отчут — бэйэтин күүһүнэн оттоон ыларга сир анатан ылбыт отчут. ☉ Человек, арендовавший сенокосное угодье для своей пользы
   «Хайа, моой отчут, төһөнү бүгүн кыайдыҥ?» — Света куолаһыгар дьээбэлээх дорҕооннор иһилиннилэр. «ХС»
   Үгүс сирдэргэ моой отчуттарга с и р а н ыы л ла р. «ХС»
   Моой отчуттар …… куоталаһыыларыгар эмиэ саҥа усулуобуйа киллэриллибитэ. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. бойын, туркм., кум. боюн, казах. мой, мойун ‘шея’