1. туохт.
2. Бураллан эбэтэр өрө туран, адаарыйан көбөөн таҕыс (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Подняться, взъерошиться, встопорщиться (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Анфиса үрэллигэс кугастыҥы араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Габышев
   Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. Оттон түүлэрэ сахсайбыт буоллаҕына, тымныы. «ББ»
   Онуоха бырдах туран сахсайыаҕынан сахсайан баран бырдахтыы ырыатын ыллаан тыҥкынатар. ПНО
3. Кууран, хатан кумуй, иин-сүт. ☉ Засохнуть, пожухнуть (напр., о траве); зачахнуть, захиреть (о человеке)
   Сандал сайын кэмигэр Сайдан үүммүт Сардаана күөх отторбут Саалырсыйан сахсайда. Е. Иванова
   Буурай солко мутукча Бураллара чугаһаан Саһархайдыыр өҥнөммүт, Сахсайаахтаан эрээхтиир. М. Тимофеев-Терёшкин
   Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр уҥуоҕа сахсайда ини. Н. Якутскай
4. Олус кууран, хатан ыпсыыгынан арахсыталаа, ат, саахынаа. ☉ Рассыхаться, расшатываться. Уһаат кураанах туран сахсайбыт, тэстэр буолбут
   □ Оҥочобут сахсайда быһыылаах, уу киирэрэ ордук күүһүрдэ. Амма Аччыгыйа
   Сахсайан хаалбыт тэлиэгэ кэп туонан эрэрдии хаахыныы тыаһыыр. С. Федотов
   △ Кууран чэпчээн, көбөн өрө көтөҕүлүн. ☉ Высыхая, разрыхляться, рассыпаться (напр., о почве)
   Курааҥҥа үрүт араҥата сахсайан от кыайан үүммэтэх туорпа, былыык почвалаах ходуһаны саас тыраахтар соһор хотуогунан тартаран чиҥэтии көдьүүстээх. ПАЕ ОС
5. көсп. Ыһылын, сайҕанан сүт, баран (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Рассеиваться, рассыпаться, разбегаться (напр., о мыслях)
   Кими кэпсиэмий? Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна. А. Софронов
   Сардаҥалаах санааларым Саймаарыйар курааннарга Сахсайан барбатахтар, Сибэкки курдук тахсаллар, Сириэдийэн чэлгийэллэр. С. Васильев
6. дьүһ. туохт. суолт. Адаарыччы көбөөн тахсыбыт сахсаҕар көстүүлээх буол (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Быть взъерошенным, растрёпанным, лохматым (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна, кыыдаа маҥан сахсайбыт баттахтаах төбө быкта. А. Фёдоров
   [Чыычаах] күнү быһа сылайыар диэри ас таһара. Тиһэҕэр ыран түүтэ эрэ сахсайан хаалбыта. И. Сосин
   Бэрт былыр куобах эмиэ ити билиҥҥи тииҥ курдук улахан сахсайбыт кутуруктааҕа үһү. Саха ост. I
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — ким эмэ үлаатымсыйбытын, киэбирбитин кэһэт, көрдөөбүтүн биэр. ☉ Сбить спесь с кого-л. — Чэ, бэйэ, куоракка эрэ киирдэрбин хаһыаттаан киэбирбиккин сахсайбыккын саайарым буолуо, — диир Миитэрэй
   Хаһыат сураҕын истэн баран Баабылап киһитин буукса кыһытан биэрдэ. «Кыым». Сарсын сахсайбыттарын саайыахпыт! В. Маяковский (тылб.)
   кирг. сахсай, ср. монг. сагсайх ‘взъерошиться; возгордиться от успехов’, бур. гахсаха ‘рассохнуться’

аат.
1. Бас (төбө) кэлин өттө; бас уҥуоҕун кэлин өттө. ☉ Затылок
Илин диэки эргитэ көрдөххө — киис кыыл кэтэҕин түүтүн кэдэриччи туппут курдук, кэҥкил хара тыалаах эбит. Ньургун Боотур
Арамаан ытаан кэтэҕэ титирээн ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Силипиэн ытын кэтэҕиттэн таптайбахтаата. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ кэлин өттө; туох эмэ уҥуоргу өттө. ☉ Задняя сторона когочего-л.; противоположная сторона чего-л.
Онно иэҕэйбит титиик кэтэҕэр Кэҕэ кэлэн кэпсээннээн кэҕийэр. Эллэй
Күммүт былыт кэтэҕэр көрбүтүнэн тимирдэ. И. Эртюков
Биһиги чаастарбыт соҕотохто өстөөх кэтэҕэр баар буола түһэллэр. Т. Сметанин
△ Атах таҥаһын кэлин өттө. ☉ Задник (обуви)
Киниэхэ биир муннукка кэтэхтэрэ көтүллүбүт, хобулуктара элэйбит …… саппыкылар, бачыыҥкалар, түүппүлэлэр олус бэрээдэктээхтик ууруллан тураллар. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ улаҕа көстүбэт өттө, киһиэхэ омос биллибэт өттө. ☉ Задняя, невидимая сторона чего-л. [Поляков] бырыһыаннар, сыыппаралар кэтэхтэригэр тыыннаах дьоннору кинилэр үлэлэрин, кинилэр ситиһиилэрин уонна итэҕэстэрин араҥалаан көрө сатыыр. Софр. Данилов
Ол тыллар кэтэхтэригэр туох баарын таайа сатаан, төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Туман буолбут хонуктар Тумулларын кэтэҕэр кыһыл буурҕа аттаахтар Ньиргиэрдэрэ иһиллэр. Эллэй
4. көсп., кэпс. Ким, туох эрэ күлүгэ, кэннэ (куттамсах, чиэһинэйэ суох саһар хаххата диэн өйдөнөр). ☉ Чья-л. спина (за которой прячется трус, перекладывая на кого-л. ответственность или свои обязанности)
Туора санаалаахтан торуттан, Доҕоруҥ кэтэҕэр саһыма. Л. Попов
5. Ким эмэ тус бэйэтин киэнэ. ☉ Принадлежащий кому-л. лично, личный
Захар Титович кэтэҕэр кэтэҕэ хамныыр, уопсайга хамнаабат. А. Федоров. [Солко:] Кэтэххэ оттонноххо, тутан ылбаттар этэ дуо? С. Ефремов
Кини кэтэҕэр үс ынахтаах. «ХС»
6. Уоттаах сэрии барбат сирэ, тыыл. ☉ Тыл (территория позади фронта)
Хабыыча Далбаайап сулууспалыыр батальона аҕыйах хонукка сынньаныыга, толорунууга кэтэххэ таһаарыллыбыта. В. Протодьяконов
Өстөөх кэтэҕэр буола түстүлэр да, ньиэмэстэри кэтэхтэриттэн кэрдибитинэн бардылар. Т. Сметанин
7. эргэр. Былыргы дьахтар бэргэһэтин кэлин өттө. ☉ Задняя часть старинной якутской женской шапки
Хара саарба харгымын түүтэ Кэтэхтэнэн тигиллибит [бэргэһэ]. Саха нар. ыр. II
Кийиит дьахталлар Кэтэх гынан кэҕийэр Киистэригэр тэҥнээтэҕэ диэн, Киҥнэнэ истииһи [Кыраһыабай кыыс]. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Иттэнэ түстэххэ кэтэхтэн өйүө (умса түстэххэ сүүстэн өйүө) — хаһан баҕарар өлөр да түгэҥҥэ, эрэллээх киһи буолуо (чугас доҕор, төрөппүт оҕо туһунан). ☉ Всегда будет преданным другом, надежным и в критический момент (букв. если упасть навзничь, то поддержит с затылка, если упасть лицом вниз — подопрет со лба)
Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, иттэнэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт… ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын, баар буол! Ньургун Боотур. Кэлэри кэтэҕиттэн туппут (барары баһыттан туппут) — тугу барытын бопсо, хаайса сылдьар. ☉ Тот, кто постоянно возражает, мешает, чинит препятствия всему, запрещает все. Кэтэҕин аһа киргиллэммит — кырдьыбыт (кэтэҕин баттаҕа маҥхайбыт). ☉ Постарел, состарился (волосы на загривке стали седоватыми)
Чанчыгым аһа саалырсыйан, Кэтэҕим аһа киргиллэнэн, Көҕүлүм аһа күрэҥсийэн [барбыппар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэбис сэгээр, кырдьар кэллэ, Хайҕаама! — диэтэ киһим, — Кэтэх аһа киргиллэннэ, Хамсаан эрэр илин тииһим. Күннүк Уурастыырап
Иэ-татай оҕолор, Илэ илиэһэй сиир күнэ буолбут ээ. Кэтэҕим аһа киргиллэммит, кырдьыбыт киһини тулутуо дуо. ТТИГ КХКК. Кэтэҕин имитэн биэр — кырбаан, кэһэтэн биэр. ☉ Побить, проучить
Киэр буол диэн кимиэхэ эппиппиний?! Биитэр кэтэххин имитэн биэрэллэрин көһүтэҕин дуу?! ОЛ ПА. Кэтэҕин (кэтэҕиттэн) имэрий — көҕүлээ, биһирээ, эйэҕэстик, амарахтык сыһыаннас, таптаа. ☉ Поощрять кого-л., относиться к кому-л. благосклонно, ласково
Чүөчээски, күлэ-күлэ, бырастыы гынар быһыынан, Түргэнин кэтэҕиттэн имэрийдэ. Суорун Омоллоон
Биһигини да кэтэхпитин имэрийбэттэр, кэпсэтэр наадата кэллэ. А. Сыромятникова
Сымнаҕас түү курдук ытыһынан Ньургууна кэтэҕин имэрийтэлээтэ. «ХС». Кэтэҕин көрдөрдө — тэскилээтэ, куотта. ☉ Он ушел восвояси, недовольный (букв. показал кому-л. свой затылок)
Көлдьүн тылы утаран Көхсүтүн көрдөрдө, Кэпсэтииттэн кэлэйэн Кэтэҕин көрдөрдө. С. Тимофеев. Кэтэҕин кэрдэр (кэрбиир, кэбийэр) — биллэрбэккэ, кистээн, саһан сылдьан кимиэхэ эрэ буортуну оҥорор. ☉ Вредить кому-л. исподтишка
Көҕүлүн илбийэр, кэтэҕин кэрдэр (өс ном.). [Егор Егорович:] Саһа сылдьан биһиги кэтэхпитин кэрбээччилэр кимнээхтэрий? С. Ефремов
Сирэйгэр үчүгэй курдук буолтарын иһин, кэтэххин кэбийэ сылдьыахтара. Э. Соколов
Ыы муруҥҥа, сүүс-сүүскэ киирсибэт, кистээн, кэтэхтэн кэрбиир күтүр илиитигэр киирэн биэрдим. Н. Габышев. Кэтэҕин тарбанар — саарыыр, мунаахсыйар, толкуйга түһэр, олуйтарар, мух-мах буолар. ☉ Быть в нерешительности, колебаться, быть озадаченным, раздумывать
Ээ, ким билэр, мин онно хаһан сылдьыбытым баарай, — Кириһээн кэтэҕин тарбанна. Амма Аччыгыйа
Барыта сөпкө дылы. Сеня кэтэҕин тарбана-тарбана туохха сыыһыан сөбүн көрдөөн кыайан булбата. Н. Лугинов
Оҕонньор, саараан, кэтэҕин тарбанан ылла. С. Никифоров. Кэтэҕинэн (кэтэҕиттэн) быалаах фольк. — өһөс, куруубай; куһаҕан санаалаах. ☉ Упрямый, несговорчивый, грубый (букв. имеющий веревку на затылке)
Тоҕус туорайдаах, Сэттэ биттэхтээх, Кэтэҕиттэн быалаах Тэгэлийэн тахсар тэргэн иэрэгэй ыйдаах [Орто дойду сирэ]. П. Ойуунускай
Былаас маҥнайгы сылларыгар, Баһым уҥуоҕа чычааһыгар, кэтэхпиттэн быаламмытым. С. Васильев
Кэтэх өттүбүттэн кэтээбит кэтэҕинэн быалаах Кэтэ бараан улууһа. ТТИГ КХКК. Кэтэҕинэн оонньуур — туохха да кыһаллыбат. ☉ Чувствует себя вольготно, свободно, независимо (напр., имея поддержку своих близких, родных)
Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс ном.). Үлэ ыараханын, тымныы кытаанаҕын, куйааска буһууну барытын амсайдым ини доҕоор! Ол барыта утарынан ааста да, эмиэ кыырай буолан, кэтэххинэн оонньоон бараҕын. Н. Лугинов. Кэтэҕинэн тиэйэр — тугу да ылыммат, аккаастанар. ☉ Не соглашается никак, упорно отказывается
Аркадий аккаастаныан кэрэйдэ. Кырдьык да, биирдэ көрдөспүт киһиэхэ кэтэҕинэн тиэйиэҕин сүөргү. У. Нуолур
[Сэллээйэп курдук дьон] холкуоска киир диэтэххэ, кээлээни курдук кэтэхтэринэн тиэйэ сытар этилэр. Н. Апросимов. Кэтэҕиттэн ыл — кимиэхэ эмэ сорунуулаах, кытаанах ирдэбили туруор. ☉ Выставить, предъявить кому-л. решительные и суровые требования
Төһө өр итинник туҥуй торбуйах буолан сылдьыам эбитэ буолла, өскөтө ол биир сарсыарда миигин эмискэ кэтэхпиттэн ылбатахтара буоллар. Н. Габышев. Кэтэҕэ тулунна — 1) (ким-эмэ) кэтэх, хос санаатын быраҕан, көнө чиэһинэй, үтүө суолга киирдэ. ☉ Забросив свои хитрые расчеты, вступить на прямой, честный, открытый путь
Кириилэ кэтэх санаата, дьэ, тулунна. Кини курдук ким кэтэх санаатын тууран холкуоска киирэр баарый, илиигитин уунуҥ! Онтон бэттэх актыыба суох дьонтон уһугуннахтарына, «О, Кириилэ кэтэҕэ, дьэ, тулунна» диэн өс хоһооно буолта. Суорун Омоллоон; 2) киһи өлүөн, баһа быстыан курдук (алдьархайдаах, кутталлаах) буол. ☉ Быть в критическом положении
Киһиргээн кэтэх тулларын кэрэйбэт (өс ном.). Шарапов соһуйан кэтэҕин эрэ туура түспэт. Н. Якутскай
Аркадий Яковлевич кини [Маратик] туһунан киһи кэтэҕэ тулларын этэр дии. Дьулайабын. А. Сыромятникова. Кэтэҕэ (кэтэх) тыаһыыр — 1) кэтэххэ охсуллар (мэник оҕо туһунан). ☉ Получать подзатыльники (о детях)
Мэнигилээн кэтэхтэрэ тыаһыыр, муннулара туллар. Бэс Дьарааһын; 2) айаас көлөттөн бырахтарар. ☉ Падать с необъезженной лошади (быть сброшенным ею)
Халыан «атым» туора ойон, Хаста тыаһыыр кэтэҕим? Болот Боотур. Кэтэҕэ чонойбут — киһиргээбит, улахамсыйбыт. ☉ Принял заносчивый, горделивый вид
Киирэр хаана киирэн, Киил мас курдук Кэдэччи тартарда, Кэтэҕэ чонойдо. П. Ойуунускай
Киһиргээн кэлтэччи арбаммыт кэтэҕэ чонойбут бөтүүкпүт. В. Алданскай
Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ (кэтэҕим көһүйүөр диэри кэтэстим) — көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) диэн курдук (көр көһүй). Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Тохтобулга кэлэн, оптуобуһу кэтэҕэ көһүйүөр диэри кэтэстэ. П. Аввакумов
Кэтэх кэбис түөлбэ., көр кэтэх түс. [Дьаакып кинээс:] Хайа, Кууһума, эмиэ тоҕо кэтэх кэбистиҥ? [Кууһума:] Тугум да суох буолан кэтэмэҕэйдээн олоробун. А. Софронов
Кэтэх өйдөөх көр кэтэх санаа (санаалаах). Кэтэх өйдөөх Никитин Кэтэһэрин бырахпыт: Өһүөннэһэр киһитин Өрүү хаһар, арахпат. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх санаа (санаалаах) — оҕуруктаах кистэлэҥ хос санаа; киһини кытта аһаҕастык кэпсэппэт, көнөтүнэн өйдөөбөт, оҕуруктаах, ньуолбар (киһи). ☉ Задняя мысль; непрямой, неоткрытый человек, себе на уме
Кини доҕотторо көнө сүрэхтээх дьэллэм майгылаах дьон, кинилэргэ кэтэх санаа ньоҕоҕо ханан да сыстыбатах. А. Федоров. [Хонойоохоп] кинини кытары аһаҕастык кэпсэппэт, сүрдээх кэтэх санаалаах ньуолбар киһи. С. Никифоров
Кэтэх санаата суох сылдьартан ордук күн үрдүгэр үчүгэй баар үһүө. Н. Босиков. Кэтэх түс — хом түс, сөбүлээбэт, астыммат буол. ☉ Быть недовольным, чувствовать обиду, неудовлетворенность
«Уой, Гриша, арыт тоҕо наһаа кэтэх түһэр идэлээххиний?» — Ларьяна күүппэтэҕин истэн, курус гынна. «ХС»
«Үчүгэй сонуннаах кэлэн бараҥҥын, тоҕо кэтэх түһэ олороҕун?» — диэтэ Завилишин. К. Симонов (тылб.)
◊ Кэтэх аан — тутуу кэлин өттүгэр баар саппаас аан. ☉ Запасный вход в дом, заднее крыльцо
Улаанчык олбуор кэтэх аанын мүччү көтөн тахсан, Наҕыл аартыгын диэки быыппаста турда. Амма Аччыгыйа
Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов. Кэтэх аанынан — кистии-саба табаары хоро тас, билсиилээхтэргэ атыылаа. ☉ С черного хода, через заднее крыльцо (напр., продавать товары)
[Баишев:] Мин көрдөхпүнэ кэтэх аанынан билсиилээхтэригэр биэрэ турар, оттон уочаракка турбут дьоҥҥо «суох» диир. Суорун Омоллоон
«Кэтэх аанынан хоро таһыллан [унтуу], борохуолка баһаарыгар буолунай үгүс үһү», — Бурдаачай Боскуо ситэрэн-хоторон эттэ. В. Протодьяконов. Кэтэх аһа — киһи баһын кэлин өттүгэр үүнэр баттах (урут сахаларга уһун буолара). ☉ Волосы, растущие на задней части головы (раньше не только у женщин, но и у мужчин волосы были длинные)
[Сэмэн:] Кэтэҕиҥ аһыттан ылан баран, ийэҥаҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ! А. Софронов
Хобуоччу Маҥаачай-Агаасаны кэтэҕин аһыттан ылан илби таһыйан баран куотуллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Сыгынахха көхсүнэн буолан, ньохойон олорор эһэ оҕотун кэтэҕин аһыттан харбаан ылар. М. Чооруоһап. Кэтэх олоҕо — кэтэх төрдө, моойдуун силбэһэр сирэ. ☉ Основание затылка, место соединения затылка с шеей
Кэтэҕим олоҕуттан чыбырҕаччы кэйэн, ыарыйдаҕа тугун кытаанаҕай. Эрилик Эристиин
Аты ураанньыгын үөһээ өттүнэн, туоһахтатын хаба ортотунан түһэрэн, кэтэҕин олоҕунан мүччү көтүтэн …… таһаарда. Эрилик Эристиин. Кэтэх өттө — 1) туох эмэ нөҥүө өттө, төттөрү өттө. ☉ Оборотная сторона чего-л.
Эдэрчи дьахтар тахсан, оһох кэтэҕин диэки ааһан, сылабаарга уу кутан элэҥнээтэ. Н. Габышев; 2) кистэлэҥ, хос, тута биллибэт-көстүбэт өттө. ☉ Скрытая сторона чего-л.
Кэтэх Кирилэ Натальялаах Мүчүгү холбооттуур идиэйэтэ, дьиҥэр, кэтэх өттүлээҕэ. Р. Баҕатаайыскай. Кэтэх сүгэтэ — кэтэх чочоҕоро. ☉ Небольшая возвышенность на черепе, затылочный бугорок
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн, Сири сэттэ бэчээтинэй Тоҕо дайбаан таһаарда. «ХС». Кэтэх (кэтэхтэн кэтэҕиттэн) тардыстан — икки илиилэрин тарбахтарынан хатыйан баран, тиэрэ кэтэхтэригэр сыттаналлар (көҥүллүк, холкутук, онуманы эргитэ саныы-саныы сынньана сытар эр дьоннор үгэстэрэ). ☉ Лежать на спине, сцепив руки замком на затылке (поза безмятежно отдыхающих и размышляющих мужчин)
Сылаанньыйан, ытык сэргэ төрдүгэр кэтэх тардыстан сытан эрэн, халлааны одуулуубун. Н. Лугинов
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. Н. Лугинов
Охойоо, балаакка иһигэр тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытан, бэйэтин ытын хайгыыр. А. Кривошапкин (тылб.). Кэтэх тардыһыы — быанан сосуһан оонньуур оонньуу (быаны кэтэҕиттэн мүччү тартарбыт эбэтэр соһуллан сурааһыны нөҥүө тахсыбыт кыайтарбытынан ааҕыллар). ☉ Якутская национальная игра: два игрока в упоре лежа, находясь по разные стороны проведенной по земле черты, тянут друг друга на свою сторону надетым на шею ремнем. У кого ремень слетит или кого перетащили за центральную линию, тот считается побежденным. Кэтэх тыа — балаҕан кэлин өттүнээҕи тыа. ☉ Лес, находящийся за задней стороной юрты
Кэрэ куолас Кэҕэ көтөр Кэтэх тыаҕа Кэлэн түстэ. Күннүк Уурастыырап
Кэтэх тыаҕа чоргуйар кэҕэ куолаһын кытта оһуохай дуораһыйда. А. Сыромятникова
Киэҥ аларга-күөрэгэйдэр, Кэтэх тыаҕа кэҕэлэр Кукууктууллар, күөрэйэллэр. И. Эртюков. Кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола — үлэлиир ыччат үөрэнэр оскуолата. ☉ Заочная вечерняя школа
Оройуон киинигэр кэтэхтэн киэһээҥҥи оскуола тоҕус учуутала тыа сирдэринээҕи консульпууннарга сыһыарыллан кыраапык быһыытынан тахсан көмөлөһөллөр. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэн — сиэссийэҕэ бэйэҥ бэлэмнэнэн үөрэн. ☉ Учиться заочно
Семен Романович, үлэлээбит бастакы үс сылыгар кэтэхтэн үөрэнэн, улаханнык эрэйдэнэн университетын бүтэрбитэ. Н. Лугинов
Афанасий дойдутугар тахсан аҕыйах сыл учууталлыыр, реальнай училищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрэр. Софр. Данилов. Кэтэхтэн үөрэнии — лиэксийэлэргэ сылдьыбакка, бэйэ дьарыктанан үөрэниитэ. ☉ Заочное обучение. Кэтэхтэн үөрэнээччи — кэтэхтэн үөрэнэн дьарыктанар киһи. ☉ Учащийся заочной формы обучения
Ааҕар саалаҕа оскуола үөрэнээччитин, пропагандиһы, сопхуос специалиһын, үрдүк үөрэххэ кэтэхтэн үөрэнээччини, мэхэнисээтэри, булчуту уо. д. а. идэлээх киһини түбэһэ түһэн көрсүөххүн сөп. «Кыым». Кэтэхтэн үөрэхтээһин — кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕи тэрийии, кэтэхтэн үөрэнэр үөрэҕинэн ыччаты хабыы. ☉ Организация сети заочного обучения, охват заочным обучением молодежи
Бу күннэргэ биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр киэһээҥҥи уонна кэтэхтэн үөрэхтээһин оскуолата тэриллибитэ түөрт уон сылын туолла. «Кыым». Кэтэх уолаҕаһа — кэтэх чочоҕорун аннынааҕы хотостугаһа. ☉ Углубление в затылке
Кэтэҕин уолаҕаһыгар түмүктээх суһуохтаах. Д. Говоров
Тимир Саппыкы …… сүгэ өнчөҕүнэн Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Ыт кэтэҕэ түөлбэ. — хаамарга эрэйдээх, оҥхойдоох, оллороот-боллороот сир. ☉ Труднопроходимое, ухабистое, бугристое место, буерак
Мин лирика куруҥар биирдэ эмэ киирдэхпинэ, Лааҥкыга, ыт кэтэҕэр умса төннө түстэхпинэ, Абараммын, Алдьанаммын, Ону саҥараммын, суруйаары гыннахпына, Кэтэхпэр — мин истэбин — Кимнээх эрэ тыыналларын. С. Тарасов
Тула өттө кураан сайын түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах, ыарҕалаах, кураайы толооннор. Г. Нынныров
Ыт кэтэхтэрэ хаар анныгар хагдарыйбыт бөлкөй-бөлкөй от быыһыгар чочоруһан олороллорун көрүөххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. кет ‘конец, зад’, др.- тюрк. кед ‘конец, задняя часть’, тув. кэдэ ‘задняя сторона’, эвен. кэдэкэн ‘затылок’