I ж. (сабля) шашка.

сабля || сабельный; сытыы саабыла острая сабля; саабыла суола сабельный рубец.

прил. казактыы, казак; казацкая сабля казак саабылата.

I I) нож (вид старинного холодного боевого оружия); 2) сабля.
II бот. 1) осока; 2) ость; бурдук куолаһын кылыһа ость хлебного колоса.

аат. Быһа охсорго уонна тобулу анньарга аналлаах, аҥаар өттүнэн биилээх мэтэгэр тимирдээх сэрии сэбэ. ☉ Сабля
Саллааттар саабылаларын кыыннарыттан ылан кылбаппытынан санныларыгар тутан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Өттүктэригэр саабыла иилинэн сылдьаллара. Эрилик Эристиин
◊ Саабыла балык — алыһардыҥыларга киирсэр муора бөдөҥ балыга. ☉ Крупная морская рыба из отряда окунёвых, рыба-сабля
Ыраастаан сууйан баран саабыла балыгы бысталыыллар, суухараҕа төкүнүтэллэр уонна соркуойдууллар. ФВН ЭХК

сов., нацеплять несов. что 1. (навесить) ыйаа, иил; 2. разг. (надеть, прикрепляя) кэт, иилин; нацепить саблю саа-быланы иилин.

сов. 1. кэрдэн киир, солоон киир; врубиться в тайгу тыаны солоон киир; 2. (рубя саблями, ворваться) быһыта кэрдэн киир, хайа солоон киир; 3. горн, (сделать вруб) дьөлө хаһан киир.

сов. 1. кого-что арый, хастаа, сыгынньахтаа; обнажить голову төбөҕүн сыгынньахтаа; 2. что суйдаа, хастаа; ветер обнажил деревья тыал мастары суйдаабыт; 3. что, перен. (обнаружить) саралаа; 4. что (вынуть из ножен) кыыныттан ыл, таһаар; обнажить саблю саабылаҕын кыыныттан ыл.

несов. 1. кого-что (рубить) быһыта кэрт_; кырбаа, кыралаа; сечь капусту хаппыыстаны кырбаа; сечь саблей саабыланан быһа кэрт; 2. что (обтёсывать, высекать) быс, быһан оҥор; 3. кого (бить) таһый, кырбаа; он сек меня розгами кини миигин чыпчархайынан таһыйда; 4. (о дожде, снеге и т. п.) быһыта оҕус, быһыта сыс; ветер сек лицо тыал киһи сирэйин быһыта охсоро.

I
1. аат., эргэр. Быһа охсорго, дьөлө кэйэргэ аналлаах быһах курдук эрээри уһун тимирдээх, уктаах былыргы саха сэриитин сэбиргэлэ. ☉ Старинное якутское холодное оружие с односторонней заточкой, похожее на нож, но большее по размеру, разновидность палаша
Онно Бэрт Хараны кэнниттэн ситэн кэлэн ат күөнүнэн түҥнэри астаран, баһын кылыһынан быһа охсон өлөрүөхтээх эбитэ үһү. Саха фольк. Аҕатын тэллэҕин анныттан сытыы кылыһы сулбу тардан ылан, икки бухатыыры бастарын быһыта кэрдэттиир. Саха ост. II
Былыргы саха саабыла курдук кылыс диэн бэрт сытыы быһахтаах буолара үһү. НСА ПШЯП
2. даҕ. суолт.
1. Эт-сиин өттүнэн сайдыылаах, тэтиэнэх, сытыы. ☉ Физически развитый, сильный, ловкий
Кылыыһыт бэрдэ Кылыс дыгый оҕо миэхэ баар. П. Ойуунускай
Вася уон алталаах дьороччу улаатан эрэр бэрт сытыы, кылыс уол буолла. Д. Токоосоп
Эрэ, наһаа кылыс киһи, бултуу сылдьан, бааһырбыт лөкөй тайах муоһуттан өлбүтэ. Н. Түгүнүүрэп
△ Кимтэн-туохтан да чаҕыйбат чобуо, сытыы-хотуу. ☉ Весьма бойкий, шустрый, не робеющий ни перед кем-чем-л.
Бүгэн сыппыт бүтэй Бүлүү Кындыа, кылыс кыргыттарын кыталыкка тэҥнээн өрүү Соҕуруубун умнабын. В. Сивцев
Кылыс кыыс кылыкын Күлүүтэ, саҥата… Омун уол ордоотун Дуорааннаах сатата. В. Миронов
2. көсп. Сытыытык, бэргэнник этиллибит (тыл туһунан). ☉ Острый, остроумный (о слове)
[Даарыйа эмээхсин] сытыы кылыс өс хоһооннорунан, тыл дэгэттэринэн икки атахтаах араас дьиэктэрин курбуулаталыыр. Амма Аччыгыйа
[Күн Дьирибинэ] мэнээк өрө күүркэйбэккэ эрэ тугу эмэ сөбүлүү истибэтэҕинэ биир эмэ кылыс тылынан саба охсон кэбиһэрэ. «ХС»
Болгар омуктар, көрдөххө син дьон курдук дьон эрээри, сытыы кылыс тыллара, элэктэрэ-хаадьылара аан дойдуга туохха да холооно суох диэн буолар. «ХС»
3. көсп. Сытыы, олус күүстээх (үксүн тыал туһунан). ☉ Резкий, пронзительный (обычно о ветре)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыра. В. Чиряев
Кылыс тыал уот буруотун эрийэн сирэйбин саба үрэр. Нэртэ. Тымныы кылыс тыал [саллааттар] саҕаларыгар, ырбаахыларыгар хаары симэр. С. Алексеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. кылыч ‘однолезвийный меч, палаш’, тюрк. ‘сабля’
II
аат., бот.
1. Бурдук куолаһыгар сиэмэ аайыттан киистэ кылын курдук тахсар хатыы; бурдук кыла. ☉ Ость
Куоластаммыт дьэһимиэни кылыстары сиэтэҕинэ сүөһү айаҕа бааһырар. САБСБ
Баһыкка хаҥас ытыһын хаптаҕайынан куоластар өрө дьөрбөлөспүт кылыстарын имэрийэн эрэрдии таарыйан, үүммүт бурдугу ойоҕолоон истэ. «ХС»
◊ Кылыс ас — үүнэн сит, кылыстан (үксүн туораахтаах культуралар тустарынан). ☉ Поспевать, созревать, прорастать (об ости злаковых растений)
Дьара хочотугар киһи чугас эргининэн көрбөтөх үчүгэй бурдуга тахсан, саҥа кылыс анньан эрэрэ. Н. Якутскай
Хартыына түгэх өттүгэр …… кылыс аспыт сэлиэһинэй бурдук бааһынатын сорҕото уонна хотон таһыгар бөдөҥ эбириэн ынахтар көстөллөр. А. Фадеев (тылб.). Кылыс от бот. — биир умнастан уһуктаах төбөлөөх сытыы кырыылардаах уһун хаптаҕай сулумах сэбирдэхтэрдээх, бадарааҥҥа, сииктээх сиргэ үүнэр, сүөһү аһылыга буолар от. ☉ Осока
[Сылгылар] аһылыктара манна [туундараҕа] саамай үүнүүлээх бэрдьигэс диэн уу ото уонна салаата суох, хаптаҕай, икки өттө биилээх кылыс от. Н. Заболоцкай
Ити эн кыыллыыр Омоон ийэтин ууһун дьадаҥылара соппоҥ, кылыс оттоох Харыйа үрэҕэр үүрүллүбүттэрэ. Күндэ
Кумах сиргэ үөскээбит күөллэр оннуларыгар куурбут алаастарга үксүн сөкү, кылыс оттор үүнэллэр, сирэ дулҕаланар. ПАЕ ОС. Кылыс түү — үүтүнэн иитээччилэр уһун дороххой уонна бөҕө түүлэрэ. ☉ Длинный и жесткий волос в шерсти млекопитающих
Дороххой уонна бөҕө кылыс түү кырпа түүнү уонна тириини харыстыыр. ББЕ З. Кылыс хараҥаччы зоол. — Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирсэр хараҥаччы биир көрүҥэ (атыннык «дэриэбинэ хараҥаччыта» диэн ааттыыллар). ☉ Касатка (редко встречающийся в Якутии вид ласточки из семейства воробьиных). Кылыс хараҥаччы куолаҕар уонна түөһүгэр туора харатыҥы дьураалаах буолар