көр сайыымка
Үрүҥнэрдиин көрсүһэн бастакы ытыалаһыы Чепалов сайыымпатын аттыгар, …… буолбута. СССБТ

көр намчы
[Оҕуһу] от саамай ньамчытынан, сэбирдэҕинэн аһаталлар. Амма Аччыгыйа
Тыа маһа ньамчы, иинэҕэс. Ол маннааҕы дьиэлэртэн даҕаны көстөр. Н. Заболоцкай
Чөркөөххө кырдал саҕатыгар, били арыы тыа истэтэ соҕус саҕатыгар бэрт ньамчы сиэдэрэй оҥоһуулаах сабыс-саҥа Маппыайабыс сайыымката күндээрэн турар. Бэс Дьарааһын

туохт.
1. Уйалаах буол, ханна эмэ ордууланан олор. ☉ Гнездиться, иметь своё гнездо (нору)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Аллараа, үрэх аппатыгар, охтон сытар мас анныгар сур бөрө уйаланар. Н. Якутскай
Мохсоҕоллор томтойбут, кураанах, чыыкыр кумах буордаах сири оҥхоччу тэпсэн уйаламмыттар. «Чолбон»
2. Ханнык эмэ сиргэ сөбүлээн, санааҥ кэлэн олор, олохсуй. ☉ Облюбовать какое-л. место (обитания), поселиться, обосноваться где-л. Сэттэ кылааһы эрэйинэн бүтэрбитим
Бу балыксыт ойоҕо буолан, хоту дойду уйаланнаҕым эбээт. Н. Габышев
Отучча сыл тухары уйаламмыт сириттэн кэлэн-кэлэн бу тымныыга (аата, ыччатын!) хайдах көһө охсуох бэйэтэй? Н. Заболоцкай
Онно баай Эверстов сайыымкатыгар отут биэс киһилээх бандьыыттар уйаланан сыппыттара. «ХС»
3. көсп. Сүрэххэ, санааҕа үөскээ эбэтэр олохсуй (ханнык эмэ иэйии, таптал, санаа туһунан). ☉ Найти пристанище, поселиться в душе, сердце кого-л. (о чувствах)
Сүрэхтэргэ уйаламмыт ырыа саҥа саҕахтары арыйыа. С. Данилов
Катюк, эн сүрэххэр, бу бүгүн түһэр хаар курдук сырдык, бэйэҕэр дьүөрэлии ыраас, күүстээх да таптал уйаламмыт эбит. Э. Соколов
Тулалыыр дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, кэрэни ыһа сылдьар киһиэхэ хаһан да куһаҕан санаа уйаламмат, хара дьай иҥмэт. НБФ-МУу СОБ

I
аат.
1. Киһи олорор сирэ (дьиэтэ, квартирата, хоһо, муннуга). ☉ Место жительства (частный дом, квартира, комната, угол), дом, жилье
Ким билбэтэ баарай дьиэ умайар диэн айдааны иһиттэргин эрэ, мин дьиэм умайара буолаарай диэн санаа өйгөр көтөн түһэрин, хаһан дьиэҕин көрүөххэр диэри куттанаргын, ыксыыргын. Н. Якутскай
Хайа эн былыр үйэҕэ дьиэҕэр кэлэ охсубут эбиккин дуу? Софр. Данилов
Эн кыра эрдэххинэ, баайдарга үлэлээн баран, түүн дьиэбэр кэлэрбэр, биир тойуу саахарга тиийэ кэһиилэнэрим. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Дьон олороругар эбэтэр үлэлииригэр аналлаах тутуу. ☉ Здание, строение, предназначенное для жилья, размещения различных организаций, дом
Дьиэм кэннин көрбөккө өллүм диэбиккэ дылы (өс ном.). [Уулусса икки өттүгэр] Араас бэйэлээх үчүгэй дьиэлэр таас түннүктэрэ туох эрэ кири-хаҕы сыһыарыа суох курдук килбэчиһэн тураллара көрүөххэ олус үчүгэй. А. Софронов
Сорох дьиэлэр түннүктэрэ лаампа уотунан сандаарбыттар. Софр. Данилов
Тохсунньу тымныытыттан хаайтарбакка үс саҥа дьиэ тутуллан истэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн. ☉ Семья, люди, живущие вместе, дом
Бүтүн дьиэнэн кэллилэр.  Биирдэ алта дьиэ тумат омуктар диэн дьон кэлэн үс түүннээх күн кырган кыайбыттара үһү. Саха сэһ. II
Бу, Ленаҕа бары дьиэнэн балыктыы киирбит маҥнайгы сайыммыт этэ. В. Иванов
4. көсп., кэпс. Кыыл арҕаҕа, хорооно, ордуута. ☉ Берлога, нора, логово (зверя)
Оһол туһунан ону-маны быһытаорута кэпсэппэхтээн баран, айдааннаах адьырҕа «кырдьаҕас» кыһыҥҥы дьиэтин чинчийэн көрөр өйү буллулар. Эрилик Эристиин
♦ Дьиэ бөҕө буол кэпс. - туохха да туһата, көмөтө суох, айах иитимньитэ буол. ☉ Стать иждивенцем, не приносящим никакой пользы (букв. стать домашним мусором)
Туох аанньа ыт дьиэ бөҕө буолан уокка сыралла мээрик буолуой. Р. Кулаковскай. Дьиэҕэ баппатах дьэллик фольк. - кими да кытта тапсан, сөбүлэһэн бииргэ олорор кыаҕа суох, ускул-тэскил сылдьар киһи. ☉ Бродяга, неугомонный, непоседливый человек, из-за скверного характера ни с кем долго не уживающийся
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай. Дьиэҕэ киллэримэ - кими эмэ сөбүлээбэккэ холдьох, сылдьыбат оҥор. ☉ соотв. не пускать на порог кого-л.. Кыыһырсан, холдьохсон кэргэнин дьиэтигэр да киллэрбэт оҥорбута. Дьиэни иччилээ - дьиэни, хаһаайыстыбаны баһылыыр, көрөр-истэр киһи буол. ☉ Стать хозяином (хозяйкой) в доме
Дьиэни иччилии, Сүөһүнү күрүөлүү, Оҕону уйалыы …… Кыыс оҕо кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһибин кытта холбоспутум …… сүүрбэ сыла туолла. Ол тухары ааппытын ааттатар …… дьиэбитин иччилиир …… оҕо-уруу диэн төрөөбөтө. П. Ойуунускай. Дьиэ эргиннээҕи кэпс. - чугас эргин эрэ биллэр, киэҥник аатырбатахсураҕырбатах. ☉ Известный только в узком кругу, не пользующийся популярностью
Үрэкиин Сүллүүкүнү …… дьиэ эргиннээҕи иичээн мэнэриккэ холуйара. Болот Боотур. Туспа дьиэ буол - кэргэннэн, туспа хаһаайыстыбанан олор. ☉ Жениться, жить своей семьей, отдельным хозяйством
Хайдах аан маҥнай ойох ылбытыттан, туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик сүрэхтэринэн-быардарынан санаһан олорбуттара. А. Софронов
◊ Аан дьиэ - салҕааһыннаах эбэтэр туспа хостоох дьиэҕэ таһыттан киирэри кытта хос. ☉ Прихожая (пристройка или отдельная комната)
Аҕата [кыыһын] мөҕөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап. Аан дьиэҕэ Огдооччуйа кэтэһэн олорор эбит
А. Федоров. Алаһа <бараан> дьиэ көр алаһа. Аан дойдубутун, Алаһа бараан дьиэбитин, Аал уоппутун, Аймах дьоммутун Бүрү бүтүннүүтүн Бүүрэ сотон, Күөх маҥан халлааҥҥа Күдэн оҥорон көтүтээри, Суобаһа суох түстэ, Сэрэппэккэ киирдэ [өстөөх]. Нор. ырыаһ. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан,- алаһа дьиэтин алдьатан, төрөтөр оҕолорун түҥнэрэн - өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат, санаам буолбат. П. Ойуунускай
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай. Ампаар дьиэ - охсуу эркиннэрдээх, түөрт муннук быһыылаах дьон олорор дьиэтэ. ☉ Жилой дом четырехугольной формы, сложенный из бревен
Мещеряков кэргэниниин Чурапчы тоҕус тумулларыттан биирдэстэригэр, соҕурууҥҥутугар, балаҕан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ олорбута. И. Федосеев
Кыһыл этэрээтин ыстааба Сайылык ампаар дьиэтэ. С. Ефремов
Бурхалейы сыарҕаттан туруору тардан ылан, илиитин кэдирги кэлгийбит быаларын сүөрбэккэ түҥ-таҥ соһон олбуор хаҥас муннугар олорор ампаар дьиэҕэ илдьэн киллэрдилэр. Эрилик Эристиин
Бабаарына дьиэ - бабаарына диэн курдук. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. М. Доҕордуурап
Бахтайга тумул үрдүгэр көстүүлээх сиргэ олорбут дассан бэйэтин тула өттүнээҕи аҕыстыы муннуктаах бабаарына дьиэлэриниин өрүтэ эккирэһэн көстөллөр. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ - бырааба диэн курдук. Ортотунан быыстаах бырааба дьиэ улахан хоһугар үгүс киһи мунньустубут. Амма Аччыгыйа
Илин томторго таҥара дьиэтин таһыгар сабыс-саҥа бырааба дьиэ турбут. Бэс Дьарааһын
Чөркөөх хоту тумул халдьаайытын күөх, көнө хонуутугар бырааба икки дьиэтин икки ардыгар улахан тырыбыына сабыс-саҥа оҥоһуллубут. «ХС». Дьиэ айаҕа - дьиэҕэ киирэр сир, аан; дьиэ аанын атта. ☉ Вход в дом, юрту, дверь; место возле двери
Дьиэ айаҕар тиийээт, Кылааннаах Кыыс Ньургун обургу «чинэс» гына түстэ. Ньургун Боотур
Бар дьон, оҕолорун көтөхпүтүнэн, дьиэлэрин айаҕар чөмөхтөһөн туран: «Аны албынныыргыт ааспыта», - дэһэн, элэктиирдии батыһыннары көрөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Мариса урут сүүрэн тиийэн дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин. Дьиэ акылаата - дьиэ истиэнэлэригэр, муостатыгар тирэх буолар олох. ☉ Фундамент (основание, служащее опорой для стен, пола здания)
Куһаҕан архитектура буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Софр. Данилов. Дьиэ баһылыга - ыал, кэргэн аҕата. ☉ Отец семейства, глава семьи, хозяин дома. Дьиэ баһылыга туох диирин көһүтэн олордубут. Дьиэ-дьиэ аайы - ыал ахсын. ☉ В каждом доме, в каждой семье
Буоста кэлбит киэһэтигэр дьиэ-дьиэ аайы буоста сонунун туһунан күө-дьаа сэһэн тарҕанара. А. Сыромятникова. Дьиэ дьиэлэригэр - хас биирдиилэрэ олорор сирдэригэр (бардылар). ☉ По своим домам (ушли, разошлись)
Славик, Кэнчээри бу кэнниттэн дьиэ дьиэлэригэр кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Онтон ууну [быһыт уутун] көрөн толору дуоһуйбут, санаалара туолбут дьон дьиэ дьиэлэригэр тарҕастылар. М. Доҕордуурап. Дьиэ дьиэнэн буол - дьон олороругар табыгастаах, онно сөп түбэһэр буол. ☉ Стать удобным жильем
Кыаһайдар уоттара тигинэччи умайан, хобордоох тыаһа сырылаан-сырдьыгынаан, арыы сыта аҥылыйан, дьиэ дьиэнэн буола түстэ. Эрилик Эристиин. Дьиэ дьон - биир дьиэ иһигэр олорор дьон. ☉ Люди, живущие в одном доме или находящиеся в данное время дома, домашние
Егор Толбооноп оҕонньор сөҥөдүйэн олорон дьиэ дьоҥҥо сэһэргээтэ. М. Доҕордуурап
«Дыгда маҥаны» [дьиэ иһигэр тутуллар ыты], төһө да «ночооттоох» диэтэллэр, дьиэ дьон бүттүүн таптыыллар. Р. Кулаковскай
Туох эрэ улахан суолталаах суол буолаары гыммытыттан дьиэ дьоно бары даҕаны дьулайа саныыр курдуктар. Л. Толстой (тылб.). Дьиэ ис үлэтэ - аһы бэлэмнээһин уонна дьиэни-уоту хомуйуу. ☉ Приготовление еды, уборка и т. д., работа по дому, домашняя работа
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров. Дьиэ иччитэ - былыргы итэҕэл быһыытынан дьиэҕэ олорор абааһы; чөчүөккэ. ☉ По суеверным представлениям якутов: нечистый дух, обитающий в доме, домовой
Дьиэ иччитигэр дылы. Дьиэ иччитин сөдүөккэ, чөчүөккэ диэн ааттыыллар.  «Ээй, бэйи, аны дьиэ иччитэ - чөчүөккэ батыһан дьээбэлиэ, үөттүрэҕи тута сылдьыахха баар», - диэн баран, Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
Дьиэ иччитэ Дьэрбэ Бахсы хатыны чиэстээтэ, Хотон иччитэ Хаҥха Ньаҥха хатыны аһатта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьиэ көҥдөйө - оҥоруллан, тутуллан, таһаарыллан бүппүт дьиэ истиэнэлэрэ эрэ. ☉ Сруб дома
Быйыл дьиэм көҥдөйүн тутан бүтэрдим.  Таҥара дьиэтин акылаатын түһэрдэхтэрин кыһын уонча мас ууһа таҥара дьиэтин көҥдөйүн туппуттара. Н. Якутскай
Онно-манна дьиэлэр көҥдөйдөрө туран эрэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.). Дьиэ көрөөччү - дьиэҕэ араас үлэни толорорго наймыламмыт дьахтар. ☉ Наемная работница, выполняющая различную работу по дому, домработница
Кэлин кини дьиэ көрөөччүнэн үлэлээбитэ.  «Мин, эн курдук доруобайым буоллар, дьиэ көрөөччүлэниэ да суох этим», - диэн эрдэҕинэ эдьиийэ өссө эбии күөдьүйдэ. М. Доҕордуурап. «Таҥараҕа махтал, - дии санаата кини, - дьиэ көрөөччү акаары да эбит, хата, мин кистэлэҥ төлөпүөммүн кутуйах сохсото диэтэҕэ!» Д. Родари (тылб.). Дьиэ көтөрө - дьон иитэр көтөрө. ☉ Домашняя птица
Сахалар, дьиэ көтөрдөрүттэн, кууруссаны иитэр буолбуттара. Туундараҕа дьиэ көтөрүн дэҥ кэриэтэ иитэллэр.  Оробуочайдар уонна сулууспалаахтар тус бэйэлэрин бас билиилэригэр сэттэ сүүс ынахтаахтар, үс сүүс ыал сибиинньэлээхтэр, түөрт сүүс ыал дьиэ көтөрдөөхтөр. ОТК. Дьиэ кэргэн - биир дьиэҕэ олорор чугас уруулуу дьон. ☉ Близкие родственники, живущие в одном доме, семья
Дьолго дьиэтин кэргэттэрэ бары доруобайдар этэ. Софр. Данилов
Дьиэ кэргэн бүттүүн олоҥхо иһиллээн иһийэн олорор. Болот Боотур
Дьиэ кэргэн били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Кылгас кэм иһигэр бүтүн дьиэ кэргэнтэн, тоҕус киһиттэн, убайбыныын иккиэйэҕин хаалбыппыт. В. Протодьяконов. Дьиэ мала - дьиэ иһигэр туох баара барыта. ☉ Домашняя утварь, вещи домашнего обихода
Дьиэ мала түҥ-таҥ ыһыллыбыт.  Мин эн өйгөр-мэйиигэр дьиэ малын курдук буоллум. Ол иһин дьиктиргиигин мин тыаны сөбүлүүрбүн. С. Ефремов
Дьиэ ис мала сэниэ ыал олоҕун көрдөрөр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэ маһа - дьиэни тутарга аналлаах бэрэбинэлэр. ☉ Бревна, предназначенные для постройки дома
Чохороонун сытыыланан Дьиэтин маһын кэрдинэр. С. Данилов
Аҕыйах хоноот, холкуостаахтар сэттэ уоннуу - аҕыс уоннуу көлөнөн дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэни бул - ыксаан, туохтан эмэ күрэнэн, тугу барытын быраҕан, дьиэҕэр арыычча тиий. ☉ Добраться до дома (наконец-то, кое-как, оставив все дела)
Дэлби тоҥнум, Дьиэбин буллум. Күннүк Уурастыырап. Дьиэни былдьас - туохтан эрэ куотар курдук ыксаан дьиэҕэр тиэтэй. ☉ Торопиться домой
Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай. Дьиэни дьиэлээ - хаһаайыстыбаны дьаһай, дьиэ иһинээҕи үлэни толор. ☉ Заниматься хозяйством, домашними делами
Оччугуйугар оҕорҕоон эрэ Уоскуйуо этибит, Ситтэҕинэ дьиэбитин эрэ Дьиэлиэ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көссүө Көөдөкүс дьиэни дьиэлии хаалан баран, оһох таһыгар тайах мүһэтин тиниктии олорор. Суорун Омоллоон
Уу баһан, саах күрдьэн, Кыыс дьиэтин дьиэлиир. Баал Хабырыыс. Дьиэни киллэр - дьиэни олорорго, үлэлииргэ бэлэм гына оҥор. ☉ Подготовить дом для проживания, вводить дом в эксплуатацию
Бөһүөлэккэ син хас да дьиэни киллэрдибит. М. Доҕордуурап. Дьиэтээҕи үлэ - үөрэнээччи үөрэх тас өттүгэр ааҕан, суруйан, бэйэтэ толороругар бэриллибит сорудах. ☉ Домашнее задание, домашняя работа (задание, даваемое ученику для выполнения на дом)
Уолбут, дьиэтээҕи үлэтин сиирэ-халты толороот, таһырдьа оонньуу ыстанна.  Гоша дьиэтээҕи үлэтин оҥорботох. Софр. Данилов
Сайылыкка уруок ааҕыыта, дьиэтээҕи үлэ эҥин диэн ончу суоҕа. Далан
Костя дьиэтээҕи үлэтин толорор. ДНД СТ. Дьиэ сүөһүтэ - этин, үүтүн, тириитин иһин эбэтэр хаһаайыстыбаҕа көмөлөһүннэрэргэ анаан дьон көрөн-харайан иитэр сүөһүтэ. ☉ Домашние животные, домашний скот
Дьиэ сүөһүтүттэн манна табаны эрэ иитэллэр. Сылгы, ынах - сахалар таптаан иитэр дьиэлэрин сүөһүлэрэ.  Дьиэ сүөһүлэрэ кыһын анал тутууларга кыстыыллар. МЛФ АҮө
Биирдэ миэхэ иитиим, буораҕым бүтэригэр айахпын хааччыйар наадаҕа дьиэ сүөһүтүн үөскэтэргэ өй киирэн ааспыттаах. Д. Дефо (тылб.). Дьиэ тастыы олор - кэккэлэһэ, ыаллыы, чугас-чугас олор. ☉ Жить рядом, близко, по соседству
Бары дьиэ тастыы олоробут. Арыт түүнү быһа биһиэхэ киирэн ону-маны кэпсэтэн тахсабыт. «ХС». Дьиэ таһа - 1) дьиэ уонна дьиэ аттынааҕы тутуулар икки ардыларынааҕы аһаҕас сир. ☉ Участок земли между домашними постройками
Дьиэ таһыттан уоллара, Уйбаанчык обургу, өрө бөтөрөҥнөөн киирдэ. П. Ойуунускай
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон, сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ. М. Доҕордуурап; 2) олорор дьиэттэн ырааҕа суох. ☉ Местность вокруг дома, недалеко от него, окрестность, округа
Дьөгүөрдээн үтүөрдэрүтүөрэн, дьиэ таһыгар кыраны, онуманы үлэлиир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор уон үстээх-түөртээх саастарыттан ыла бэйэлэрэ дьиэ таһыгар бултуур дьон буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 3) таһырдьа (дьиэ о. д. а. тутуулар тас өттүлэрэ бүтүннүүтэ). ☉ Улица, двор (пространство, место вне жилых помещений под открытым небом)
Дьиэ таһыгар дьыбар тахсан, киһи дьиэ таһыттан араҕыа суох курдук. Эрилик Эристиин. Дьиэ тэллэйэ - мас дьиэ үксүн акылаатыгар, муостатыгар үүнэр, олору түргэнник кэбирэтэр, эмэхситэр үрүҥ дьүһүннээх сыстыганнаах түүнүк тэллэйэ. ☉ Плесневый грибок, растущий обычно на фундаменте, половицах деревянного дома, разъедающий, разрушающий строение. Дьиэ тэллэйэ бөһүөлэккэ бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Дьиэ тээбиринэ (тэрилэ, сэбэ) - киһи олороругар, сытарыгар, аһыырыгар, үлэлииригэр уонна ону-маны уурарыгар туттуллар дьиэ иһинээҕи сэп-сэбиргэл (тэрил). ☉ Предметы домашнего обихода, мебель
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов
Дьиэ тэрилэ - комод, остуол, олоппостор - уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
Кыратык чорботтоххо, дьиэҥ тээбиринин булунаргар көмөлөһүөххэ да сөп. Р. Кулаковскай
Дьиэтин тээбиринин барытын бэйэтэ оҥостубут. Н. Габышев
Эдэр дьон дьиэлэрэ-уоттара ыпыраас, дьиэ тээбиринэ уурбут-туппут курдук ис киирбэх. ДФС КК. Дьиэ үлэтэ - 1) кэргэн дьону аһатар-таҥыннарар, иитэр, сынньатар туһугар оҥоһуллар үлэ. ☉ Домашняя работа (приготовление пищи, стирка, воспитание детей)
Гоша дьиэтин үлэтин барытын бэйэтэ үлэлиир, балыстарын көрөр. Софр. Данилов
Чахчыта даҕаны, дьахтарга дьиэ үлэтин үксүн сэлээннээһин - эргэ, батталлаах олох хаалынньаҥа буолбат дуо? Н. Габышев; 2) көр дьиэтээҕи үлэ
«Дьиэҕэ үлэтин ким оҥордо? Илиигитин уунуҥ» диэтэххэ, ким да ууммат. Дьиҥинэн үгүстэрэ оҥорбуттар. Софр. Данилов. Дьиэ үрдэ - 1) дьиэ ис өттүнээҕи үөһээҥҥи сабыыта. ☉ Потолок (верхнее внутреннее покрытие помещения)
Дьиэ үрдүгэр кэлтэҕэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Попов дьиэтин үрдүн одууласта. Амма Аччыгыйа
Саргылаана чыпчылыйбакка даҕаны дьиэ үрдүн диэки биир туочуканы тобулу көрөн сытта. Софр. Данилов
Дьиэ үрдүн хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин; 2) дьиэ тас, үрүт өттүнэн сабыыта. ☉ Верхнее наружное покрытие помещения. Дьиэ үрдүгэр тахсан, даҥын халыҥатан биэрдэ. Дьиэ үрдүгэр эрбэһин үүммүт. Дьиэ үүнээйитэ - дьиэ иһигэр үксүн киэргэл быһыытынан үүннэриллэр үүнээйилэр. ☉ Декоративные растения, выращиваемые в помещении. Түннүк аайы дьиэ үүнээйилэрэ силигилии үүммүттэр. Дьиэ хаһаайката - 1) дьиэни-уоту көрөр-харайар ыал ийэтэ. ☉ Мать семейства, хозяйка дома, домохозяйка
Дьиэ хаһаайкаларын ортолоругар кулинария, иис, дьиэни көрүү-истии куруһуоктара тэриллибиттэрэ. «Ленин с.». Үөрэнээччилэр, кырдьаҕастар, дьиэ хаһаайкалара икки сүүс биэс уон туона минеральнай брикеты оҥорон, икки сүүс алта уон үс сэнтиниэр ас тобоҕун хомуйан туттардылар. «Кыым»; 2) дьиэни бас билээччи дьахтар. ☉ Женщина - владелица квартиры, дома, домовладелица
Мин олорор дьиэм хаһаайката бэрт амарах санаалаах дьахтар эбит.  Атаас, эн алҕаһыыгын быһыылаах, мин манна дьиэлээх хаһаайкабын, эн кэтэспит кыыһыҥ ити тахсан кэллэ. Л. Попов. Дьиэ (дьиэлээх) хаһаайына (хаһаайын) - 1) ыал аҕата. ☉ Глава семьи
Дьиэ хаһаайына бэрт эйэҕэс киһи эбит, ыалдьыттары уруйдуу көрүстэ.  Дьиэлээх хаһаайын эһэлии сабырыйан тиийэн, хап-харанан көрбүт кыра уолчааны харбаан ылла. М. Доҕордуурап; 2) дьиэни бас билээччи. ☉ Владелец дома, хозяин дома
Дьиэ хаһаайынын кытта кэпсэтэн биһиги биир хоско ый устата олорорго сөбүлэстибит.  Дьиэ хаһаайына, маннааҕы сир төрүт олохтооҕо, бу дойду туундаратыгар үрүҥ эһэ кэлэ сылдьыталаабыт түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Н. Заболоцкай
Дьиэ чөкчөҥөтө көр чөкчөҥө III. Аан аттынааҕы мас наараҕа олорунан баран, оһох анныгар дьиэ чөкчөҥөтө чыыһыргыырын иһиллиибин. Агидель к. Аһыҥаларга, дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр, атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр органнар сайдыбыттар. ББЕ З. Дьиэ эргин (эргиннээҕи) - чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалекий от дома, имеющийся вокруг дома, в околотке
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай
[Поэт] Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы, дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан поэтическайдык таһаарар. Саха фольк. Дьэргэ, аһыы-аһыы, кимнээх хаарты оонньуу олороллорун одууласта. Барыта дьиэ эргиннээҕилэр. Болот Боотур
Иэримэ дьиэ көр иэримэ. Икки атахтаахха, Иннинэн сирэйдээххэ Иэримэ дьиэтин иччилии, Төрөтөр оҕотун төлкөлүү олор. П. Ойуунускай
Кини реальнай училищены бүтэрэн баран, үрдүк үөрэҕи ылан, бу саҥа иэримэ дьиэтигэр эргилиннэ. Л. Попов
Иэримэ дьиэни дьиэгинитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс. Култуура дьиэтэ - араас култуурунай-сырдатар, маассабай дьаһаллар ыытыллар (кэнсиэр, киинэ, лиэксийэ, миитин о. д. а.) дьиэлэрэ. ☉ Дом культуры
Кини култуура оройуоннааҕы дьиэтигэр барда. Софр. Данилов
Баайаҕа отделениетын киинигэр орто оскуола, култуура дьиэтэ, библиотека, буоста отделениета уо. д. а. тэрилтэлэр бааллар. Л. Попов
Култуура дьиэтигэр ыытыллар араас хайысхалаах иитэр, сынньатар үлэлэри биһиги маассабай үлэлэринэн ааҕабыт. «Кыым»
Отделение управляющайа символическай күлүүс тылын култуура дьиэтин дириэктэригэр туттарда. «Кыым». Кыстык дьиэ - кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ олорорго аналлаах, ичигэс гына оҥоһуулаах дьиэ. ☉ Зимний дом (дом, юрта, предназначенные для проживания в зимнее время)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Кыстык дьиэҕэ кэлэллэригэр күн арҕаалаан тииттэр төбөлөрүгэр түстэ. Т. Сметанин
Ыал сүөһүтэ сыл тахсарыгар сүүрбэччэ туона оттоммут буоллаҕына, дьиэлээх киһи кыстык дьиэттэн кэбиһиилээх отторугар диэри кырата аҕыс уон - тоҕус уон төгүл кырыныан наада. И. Аргунов. Норуот айымньытын дьиэтэ - норуот олоҥхотун, ырыатын-тойугун, остуоруйаларын уонна уран оҥоһуктарын бырапагаандалыыр тэрилтэ. ☉ Дом народного творчества
Быыстапканы тэрийбит Култуура министиэристибэтигэр, Норуот айымньытын дьиэтигэр, - норуот талааннааҕын оҥоһуктарын сир аайы бырапагаандалыырга көрөөччүлэр баҕа санааларын биллэрэллэр. «Кыым». Нуучча дьиэтэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары уурталаан оҥоһуллубут түөрт муннуктаах дьиэ (туруору эркиннээх саха балаҕаныттан ураты дьиэ). ☉ Четырехугольный дом из горизонтально сложенных бревен (в отличие от якутской юрты, стены которой ставятся из вертикально сложенных бревен с наклоном; букв. дом русского)
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Алаас халдьаайытыгар үгүс сэргэлэрдээх, иннигэр тилиһэ тутуллубут үс ампаардаах улахан нуучча дьиэтэ турар. Амма Аччыгыйа
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө - бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон, ону кытта дуоһунастаах тойон-хотун өттө түһүтэлиир эбит. В. Чиряев. Олорор дьиэ - тэрилтэ уонна общественнай дьиэлэртэн ураты, дьон олохсуйар дьиэлэрэ. ☉ Жилой дом
Былыргы гостиницалар тоҕо эрэ олорор дьиэлэртэн ураты архитектуралаахтар. Н. Якутскай
Аҥардас олорор дьиэлэр тутууларыгар 10 550 тыһыынча солкуобай ороскуоттанна, ол түмүгэр 19 236 кыбадыраатынай миэтэрэ иэннээх олорор дьиэ тутулунна. ПДИ КК. Ородобуой дьиэ истор. - аҕа ууһун салалтата үлэлиир, мунньахтыыр дьиэтэ. ☉ Родовая управа
Төҥүлү күөл соботун курдук, мараччы уойбут, улахан төрөл оҕонньор нэһилиэк ородобуой дьиэтигэр кэтэҕэриин диэки көмүс иилэҕэстээх тайаҕынан сири анньа-анньа, кимтэн да толлубакка ыҕарыйа олордо. Бэс Дьарааһын
Сураҕы ылаат, кини сонно тута үтүөрэ охсубута уонна иһэр тойону ородобуой дьиэҕэ тоһуйа барар буолбута. Н. Заболоцкай
Бочуоттаах академик Э.К. Пекарскай дьиэтэ. Бу дьиэ бастаан сибииккэлээх ородобуой дьиэ эбит. «ХС». Отор дьиэ эргэр.- күһүн сылаас кэмҥэ олорор дьиэ (бу кэмҥэ оттоммотох сиргэ ынахтары мэччитэллэр). ☉ Дом (юрта) для временного проживания осенью (в это время рогатый скот пасется на нескошенных местах)
Хоспохтооҕор, сарайдааҕар буолуох сайын тахсан сайылыыр, наада буоллаҕына, күһүн, саас даҕаны олорор отор дьиэлэри кытары оҥостор кыахтаахтар. Күннүк Уурастыырап. Охсуу дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары ууран, оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Дом, построенный из горизонтально сложенных бревен. Куоракка сэттэ уонча ыал баар үһү. Наар охсуу дьиэни туппуттар. Саха сэһ
1977
Сити икки ардыгар Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
Бу хонуу бөһүөлэгэр сэрии кэннигэр аҕай отучча сыллааҕыта бэрт аҕыйах охсуу дьиэ баара. АНТ ДьҮС. Сайылык дьиэ - сайынын олорор дьиэ, даача. ☉ Летний дом, дача
Үчүгэй сайылык дьиэлээҕин кэргэнэ ол Дьөгүөр Дьэргиэйэпкэ босхону эрэ үрдүнэн атыылаан кэбиһэн баран, былырыын күһүн өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһиэҥкэ тулалаах сайылык дьиэ көстөр. Софр. Данилов
Биир сарайа суох сайылык дьиэ кэннинээҕи солооһуҥҥа уончалаах уол оҕо дьиэтигэр кэлэн истэҕинэ, айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ. Сайыымка дьиэ эргэр. - бөһүөлэктэн тэйиччи турар, быстах кэмҥэ олорорго аналлаах дьиэ (балаҕан, үүтээн). ☉ Заимка
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы биир бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах, эргэ сайыымка дьиэни көрөн хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын
Саха дьиэтэ (балаҕана) көр балаҕан. Саха дьиэтэ, аргыый көмүлүөк уота умайар, ип-итии, муус түннүк тиритэн ньалҕарыйар. Н. Заболоцкай
Сааскы күммүт тахсыыта Саха дьиэтин үрдүнэн Көмүс куолас көтөрбүт Көтөн дьырыбынаата. А. Абаҕыыныскай. Сынньанар дьиэ - күүһү-уоҕу, доруобуйаны тупсарар туһугар анал путевканан сынньанар, сытар тэрилтэ. ☉ Дом отдыха
Учууталлар сынньанар дьиэлэригэр тахсыбытым аҕыйах хонно. Н. Заболоцкай
Иккистээн сылдьыыбар Сергоҕа Ургучан минеральнай источнигар сынньанар дьиэни тутуу туһунан кэпсээбитим. ОТК. Туруорбах дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри туруору кэккэлэтэн оҥоһуллубут истиэнэлээх балаҕан дьиэ. ☉ Юрта в форме усеченной пирамиды из вертикально сложенных бревен
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ип-ичигэс. Күндэ
Хотонтон чугас саах сыбахтаах, муус түннүктээх туруорбах дьиэ көстөр. И. Никифоров
Оол, үөлэс кыымынан кытыастар быһах угун саҕа харбалыы охсуллубут туруорбах дьиэни аҕам уонча сыллааҕыта бултуу сылдьан туттубута. «ХС». Туруу бараан дьиэ фольк. - норуот уус-уран айымньытыгар олорор дьиэни ытыктаан хоһуйан этии. ☉ В устном народном творчестве: почтительно-церемонное описание жилого дома
Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев. Тэрилтэ дьиэтэ - дьон олорор дьиэлэриттэн арааран, дьон мустан үлэлиир дьиэлэрин ааттыыллар. ☉ Здание какого-л. учреждения, организации. Тэрилтэлэр дьиэлэрин ааныгар биллэриилэр ыйаналлар. И. Бочкарев. Уҥа (үрүҥ) дьиэ эргэр. - дьиэ мааны, ыраас өттө (манна дьиэ хаһаайыттара олороллор, ыалдьыттары көрсөллөр). ☉ Большая, светлая, уютная половина дома, где живут хозяева
Үрүҥ дьиэ түннүгүн уурбуттара хайдах эрэ киһи хаамтаҕын аайы хараарыҥнаан, долгуннанан көстөр. Амма Аччыгыйа
Маладьыас, киһи да киһи! - уҥа дьиэҕэ куолаһа бааҕыныыр. А. Сыромятникова
Эдьиийэ эппитин курдук ыраас, саҥа таҥаһын таҥнан, бытааннык хааман үрүҥ дьиэҕэ киирдэ. А. Сыромятникова. Уопсай дьиэ - устудьуоннар эбэтэр ханнык эмэ тэрилтэ үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрэ. ☉ Общежитие
Хас сарсыарда аайы кини курсааннар уопсай дьиэлэригэр мин хоспун хомуйа киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактив уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ дьиэ полит. - Вашингтоҥҥа АХШ президенин резинденцията. ☉ Белый дом (резиденция президента США в Вашингтоне). Үрүҥ дьиэ атын норуоттары баһылыыр-көһүлүүр бэлиитикэни ыыта сатыыр. Уһанар дьиэ - уһанарга аналлаах, онно сөптөөх тэриллэрдээх дьиэ. ☉ Мастерская
Мин, эн курдук уус буолларбын, төһө да үүрдүннэр, уһанар дьиэбиттэн тахсыам суоҕа этэ. С. Ефремов
Үүтээн дьиэ көр үүтээн. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
Оо, ийэ барахсан! Бу кэмҥэ олус муударай, олус да истиҥ-иһирэх киһи сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС». Хаҥас (хара) дьиэ эргэр. - салҕааһыннаах дьиэҕэ ас астыыр, былыр хамначчыттар олорор дьиэлэрэ. ☉ Пристройка или меньшая часть дома, служащая кухней, а в старину - помещение для прислуги
Биһиги булпутун хаҥас дьиэҕэ таспыттара, онно көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Далан
Хара дьиэҕэ Хамначчыттары кытта Хаартылыыр буолла. А. Софронов
Оруос Баай айгырас алтан тайаҕынан сири тоҥсуйбутугар, икки эдэр сорук-боллур уоллаах кыыс хаҥас хара дьиэттэн тахсаннар сиргэ тиийэ сүгүрүс гыналлар. П. Ойуунускай
Тукаам, Хабырыыс, хара дьиэҕэ тахсан, Ылдьаанаҕа эт эрэ, булуустан сыһыгы таһаардын. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. йэв 'юрта'
II
саҥа алл. Норуот ырыатыгар дэгэт тыл. ☉ Междометие, употребляемое в якутских народных песнях
Омурпатаххытына уолуккутунан кутуом! Дьиэ!.. Дьиэ!!. Дьиэ!.. Мэйиим эргийдэ, Хааным хамсаата, Куттаҕым курулуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат.
1. Тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кураанах сир. ☉ Остров
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Өрүс эһиннэ. Муус халҕаһата арыыны соҕотохто саба халыйда. Т. Сметанин
Арыыга олус нүөл сиргэ, уу ылар сиригэр «Якутянка» сэлиэһинэйи ыспыттар. С. Ефремов
2. Тулалаан турары кытта биир кэлим көстүү кыайан буолбат, тугунан эрэ уратылаһар (хол., ортото охсуллубакка хаалбыт ходуһа, ортото хорутуллубакка хаалбыт бааһына). ☉ Участок, выделяющийся чем-л. среди остальной местности (напр., недоскошенный участок покосного угодия, недовспаханный участок пашни). Арыыгын охсон кэбис. Арыыгын хорутан кэбиһээр
□ Киһини курданарынан буолбут мята от ала-чуо арыы буолан үүнэн турар. Ч. Айтматов (тылб.)
◊ Арыы баһа — өрүс арыытын үөһээ өттө, саҕаланыыта. ☉ Начало речного острова. Мотуордаах оҥочо арыы баһын эргийэ барда. Арыы бэс — хонуу ортотугар эбэтэр ойдом турар бэс ойуур. ☉ Растущий посреди поляны или отдельно стоящий сосновый лесок
Түүн утуйдаҕына хойуу арыы бэһи булан, хаары хаһан, тула өттүн тула булгунньах курдук өрө кутан утуйар буолбут. П. Ойуунускай
Суол уһугар кыра арыы бэс көстөрө. М. Доҕордуурап. Арыы кумах — өрүскэ, үрэххэ тумул арыы буолан үтэн киирбит кумах сир. ☉ Песчаный полуостров на реке, речке
Дьону кыһытан талахха Үөр мороду моргуйар, Эбэтэр арыы кумахха Хаас саҥата лыгыйар. С. Данилов. Арыы кутуруга — өрүс арыытын аллараа өттө, бүтүүтэ. ☉ Конец, окончание речного острова
Онтон арыы кутуругун эргийэн, өрүтэ түллэҥнии сытар үөскэ киирэн кэллилэр. Эрилик Эристиин. Арыы ойуур — хонууга ойдом үүнэн турар ойуур. ☉ Отдельно растущий лесок посреди поляны
Сылбыакайы хамандыыр оҥоробун, сүүрбэ киһини ол арыы ойуурга сытыарабын. С. Ефремов
Сүөдэрдээх Маайа арыы ойуур аттыгар кэлэн тохтоотулар. Н. Якутскай
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы эргэ сайыымка дьиэни көрөн, хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын. Арыы талах — хонууга, ууга ойдом үүммүт бөлкөй талах. ☉ Небольшой отдельно растущий тальниковый лесок на поляне, воде
Онон-манан арыы талахтар хоннохторугар кэбиһиилээх оттор көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Ааттаах алаас ньууругар, Арыы талаҕын анныгар Арҕаа таалар түбэтигэр Уһун уһуойах туругунан Уйгу-силик тоҕооспут эбит. С. Зверев
Ортоку арыы талаҕы үрдүнэн тыылаах дьон тыйааран сылдьаллара көстөр. Эрилик Эристиин. Арыы тиит — хонууга ойдом үүнэн турар тиит ойуур. ☉ Растущий островком лиственничный лесок на поляне
Суола диэн үрэх оччоҕо, барыта тэҥ мэндээркэй хонуу эбитэ үһү, арыы талах, арыы тииттэр суохтара үһү. Саха сэһ. I
Арыы тиитим курдук дуу Араалланан сылдьаммыт, Аныгылыы олоҕу Арыйыаҕыҥ атастар! Саха нар. ыр. III
Онуоха көрдөҕүнэ — арыы тиит туспан кутаа уоту оттон кэбиспит, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук киһи олорор эбит. Ньургун Боотур. Арыы тумул — уһулуччу ойдом киирэн турар туох эмэ тумула. ☉ Резко выступающий мыс чего-л.
Арыы тумул күөнүгэр, «Атах көлүйэ» үрдүгэр Барыҥый түүнү сырдатар Барабыык үлэтэ тутуллан — Тиҥилэх кытта доргуйбут. С. Васильев
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов. Арыы тыа — туспа, ойдом турар халыҥ ойуур. ☉ Отдельно растущий густой лес
Арыы тыа иһигэр кыһыл саһыл сытар үһү (тааб.: тыл). Арыы тыа кэннигэр кини [массыына] үлэлээн кирбийэр хотоойулаах хорсун тыаһа иһиллэр. Амма Аччыгыйа
Уолаттар маайканан эрэ сылдьан, арыы тыаны кэрдэн кибиргэттилэр. А. Федоров. Сыһыы ортотунааҕы арыы тыа аттыгар роза сибэккилэр үүнэн тэтэрбиттэр. И. Данилов. Арыы хатыҥ — ойдом үүнэн турар хатыҥ ойуур. ☉ Островком растущий березовый лесок
Илин-кэлин кэбиһэрдээх, Бэдэр саҕынньахтаах, Буобура бууктаах сонноох дьахталлар Үҥкүүлээн иһэллэрин курдук, Арыы хатыҥ чараҥнардаах эбит. Саха фольк. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
Билигин бу курдук түннүгүнэн, арыы хатыҥ айгырастаах симэҕэ тэлибириирин эһиги бэйэҕит көрөҕүт. М. Доҕордуурап. Арыы хахыйах — ойдом үүнэн турар бөлкөй хахыйах. ☉ Небольшой отдельно стоящий лесок из молодых берез
Арыы хахыйах курдук, Араллааннаан олороҥҥут, — Этигэн илбис тыллаах Эйэҕэстэй идэбин, — Эгэлгэлээх хоһооммун Истэ сэҥээриҥ эрэ. Нор. ырыаһ. [Уйбаан Дууһа] атын ындыытын түһэрэн, баайан, сыгынньахтаан баран, арыы хахыйах күлүгэр мустан олорор дьоҥҥо кэллэ. Эрилик Эристиин. Арыы чаллах эргэр. — ойдомнук үүммүт хойуу. ☉ Растущий островком густой лесок
Аҕыс арыы чаллах тыа саҕа Араҕас чэчир анньыллыбыт, Чөҥөрө чүөмпэ саҕа Дириҥ далай түһүлгэ турбут [үтүө дойдута эбит]. П. Ойуунускай
Айгыр силик лабаалаах, Арыы чаллах хатыҥнаах Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит, Атас, дьүөгэ аҕастар! Нор. ырыаһ. Арыы чараҥ — хонууга ойдом турар хатыҥ ойуур. ☉ Особняком растущий березняк на поляне
Толоон ортотугар, арыы чараҥҥа, күөрэгэй чыычаах ыллаан, кэрэнаҕыл куолаһа салгыҥҥа кутуллар, тохтор. Амма Аччыгыйа
Эмиэ арыы чараҥар Ылластылар чыычаахтар. Эмиэ хатыҥ анныгар Биэ эмиийэ уһуктар. С. Данилов. Кумах арыы — тула өттө барыта уунан төгүрүтүллүбүт кумах сир. ☉ Песчаный остров
Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай. Күөл арыыта — күөл ортотугар баар арыы. ☉ Остров на середине озера
Сотору төннүөхпүт дии санаан, илиммин күөл арыытыгар куур-да ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа. Мас арыы — ойдом турар ойуур. ☉ Отдельно стоящий лесок
Тумул диэбитэ — уҥуоргу кытыылыы турар мас арыы эбит. Амма Аччыгыйа. Өрүс арыыта — өрүс сүнньүгэр сытар арыы сир. ☉ Остров, находящийся в русле реки
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс арыытын кутуругунан тыы иһэрэ көстүбүтэ. Н. Якутскай
Кыһынын өрүс арыыларыгар олорор пиэрмэлэр үлэһиттэрэ олохторун-дьаһахтарын көннөрбөтөҕүттэн, тупсарбатаҕыттан хомойор. Н. Габышев. Таас арыы — аҥаардас таастан турар, таас хайалаах арыы. ☉ Каменный остров
Күөл ортотугар уһулу ойон тахсыбыт таас арыы баар. И. Федосеев
Анныттан аһаммын, өрүтэ силэйэн, Оргуйар таас арыы үөлэспин оҥостон Үрүҥ күн анныгар буруобун унаарпыт Уот төлөн булкаанай мин бэйэм буолабын! П. Тобуруокап. Талах арыы — талаҕынан саба үүммүт арыы сир. ☉ Тальниковый остров
Ыраах-ырааҕынан өрүтэ үтэн тахсыбыт, талах арыылары аахсыбатахха, киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймааран барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа. Тиит арыы — тиит мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах тииттээх өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из одной лиственницы или на котором растет небольшое количество редких деревьев. Ыраахтан тиит арыы харааран көһүннэ. Тумул арыы — ууга (өрүскэ, күөлгэ) иһирдьэ быһа анньан киирбит кураанах сир. ☉ Полуостров
Хотугу Муустаах муора кытыла. Кини илин Чукотскай тумул арыы быстар тумсуттан арҕаа Мурманскай куорат анараа өттүгэр тиийэн бүтэр. Н. Якутскай
Эмиэ тумул арыыларга, Сыттаах оттоох сыһыыларга Сэргэстэһэ сиэттиһиэхпит! Дьуон Дьаҥылы. Үрэх арыыта — үрэх хочотугар баар арыы сир. ☉ Остров в долине реки
Ким билэр ол биһиэхэ үрэх арыытыгар биэриэхтэрэ суоҕа эбээт. Күндэ. Харыйа арыы — барыта харыйа мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах харыйалаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной ели или на котором растет небольшое количество редких елей
Харыйа арыы кэтэҕэр Ала бургунаспытын хомуйан Күн курдук Күөгэйэ-көрүлүү оонньуурбут баара, Көмүс доҕорум, күндү үөлээннээҕим. С. Зверев. Хатыҥ арыы — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах өрүс арыыта. ☉ Речной остров, состоящий из сплошной березы или на котором растет весьма небольшое количество берез
Ол курдук аҕыйах сыллааҕыта, кинини Чаҕаан кинээс тутан, Хатыҥ арыыга баар богадельняҕа ыытаары гыммытын иһин, бэркэ хоргутар буолара. Эрилик Эристиин
Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова
ср. тюрк. арыг ‘остров’
II
аат.
1. Сүөгэйи ытыйан уонна иирдэн оҥорор үрүҥ ас. ☉ Сливочное масло
Арыы үрдүгэр уу дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат (өс хоһ.). Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
«Ити арыыга таба да муоҕун булкуйан сиэхпит», — диир Иван Васильевич. Амма Аччыгыйа
Киирэн, баахыла, арыы, үрүмэ, саахар аҕалбытын былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
2. эргэр. Былыр туттуллар арыы кээмэйэ: биир киилэ кэриҥэ. ☉ Старинная мера веса масла, равная примерно одному килограмму
Ол кини кэриэһинэн сылдьыбыта мээнэ хаалбат этэ, — ыйаахтаах курдук, буруолаахтан биирдии арыы хомуллар күһүн аайы. А. Софронов
Дьиҥ чопчу өйдөөмүнэ турабын. Биир арыы кэриҥин биэртим буолуо. Н. Неустроев
Билигин иккилии сэбирдэх табах биирдии арыы буолан турар. М. Доҕордуурап
♦ Арыы саһыл хааннаах — тэтэркэй имнээх, сырдык, ыраас сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый, с ярким румянцем во всю щеку
[Манчаары] уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах, «эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук» хап-харанан эриличчи көрбүт харахтаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Кини ийэтигэр Ылдьаанаҕа маарынныыр, арыы саһыл ыраас хааннаах, кэҥэс соҕус чэмэлкэй харахтаах, нарын бэйэлээх кыыс. Н. Якутскай
Лоокуут этиргэн бэйэлээх, мэлтэгэр сирэйдээх, кэтит сүүстээх, арыы саһыл хааннаах, кытыгырас уол этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Арыы-сыа иҥмит киһитэ — уойбут-топпут, эмис киһи. ☉ Жирный, упитанный человек (букв. маслом-жиром пропитанный человек)
«Сарсын муостабытын тэлгэтэн бүтэрээ инибит», — кырдьа барбыт, арыы-сыа иҥмит, суон, дөрөл киһи аргыый хардарда. Софр. Данилов. Арыы-сыа курдук тут — олус харыстаан, наһаа күндүтүк тут. ☉ Держать что-л. очень осторожно, бережно (букв. держать как масло-жир)
Оҕолоро барахсаттар сүүрбүт-көппүт алаастарын тураҥ буоруттан ийэ, арыысыа курдук тутан, ыаҕайатыгар кутта. «ХС». Арыы-сыа таммалыыр — 1) олус уойбут, эмис. ☉ Очень жирный, упитанный (букв. масло-жир с него капает)
Ыһаарыламмыт быарынан, искэҕинэн, арыыта-сыата таммалыы сылдьар эмис дьуухаланан күндүлээтэ. С. Курилов (тылб.); 2) поэт. уйгу-быйаҥ тосхойор. ☉ Дающий изобилие, достаток. Ол көрөн турдахпына — Анды куһум Аҥаарыйа көтөн сиппэт, Арыысыа таҥнары таммалыы турар Алаастардаах эбит. Саха фольк.
ср. тюрк. сары йаҕ, сарйу, саруу ‘желтый жир’
◊ Арыы саһыл поэт. — саһархайдыҥы кытархай. ☉ Желтовато-красный
Атахпытын дьүөрэлээн, Арыы саһыл кырдалтан, Аалай хампа кырсыттан Айаар-чаҕаар ырыаны, Айан, дайан биэриэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэарыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай. Арыы собуота — арыыны оҥорор собуот. ☉ Маслозавод. Массыына арыы собуотугар туораата. Арыы уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥоһуллуутугар ыгыллан тахсыбыт үүттүҥү уу. ☉ Пахта (букв. вода масла). Тымныы арыы уутун иһэммин абыранным. Балык арыыта — балык сыатыттан оҥоһуллубут, эмп буолар хараҥа араҕастыҥы өҥнөөх убаҕас арыы. ☉ Рыбий жир. Балык арыыта оҕоҕо олус туһалаах. Буспут арыы көр дьэҥкир арыы. Буут арыы — уон алта киилэ кэриҥэ арыы. ☉ Старинная мера веса (в берестяное лукошко вмещалось примерно шестнадцать килограммов масла)
Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
Хаппыраал буола сылдьан, миэхэ икки буут арыыны түһэрбиттэрин ыларыгар ыган-түрдэрэн тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
Күн тойонуом, бу миэнэ эрим балтараа буут арыытын кытта ынахтаах аккын хаартылаан кэбистэ. Күндэ. Дьэҥкир арыы — ынах ууллубут арыыта. ☉ Топленое коровье масло
Хара күүһүнэн сыҥалаан туран, дьонугар буспут сылгы сыатын сиэтэр, ууллубут дьэҥкир арыыны иһэрдэр. Күннүк Уурастыырап
Кылы, сиэли, мээккэ бурдугу, дьэҥкир арыыны кэнникинэн төрүт да аҕалбаттар. Болот Боотур
Дьэҥкир арыы хобордоох-хо долгуһуйда. С. Васильев. Мас (сиэмэ) арыыта — үүнээйиттэн ылыллар убаҕас арыы. ☉ Растительное масло
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуҥ, онтон мас арыытынан оҕунуохтааҥ уонна үчүгэйдик сотуҥ. «Кыым». От арыыта эргэр. — ынах арыыта. ☉ Коровье масло. Тэҥн. сиикэй арыы. Сиикэй арыы көр арыы II
1.
Ону баран өҥөйөн көрбүтүм — сиикэй арыыга үрүмэни дэлби симпит эбит. Н. Неустроев. Утар. дьэҥкир арыы, буспут арыы. Сүөгэй арыы — сибиэһэй сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. ☉ Сливочное масло, изготовленное из свежих сливок. Сыа арыыта — сүөһү ис сыатын уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Жировое масло
Аттар таныыларыттан бурҕаҥнаан тахсыбыт туман, тымныыттан сыа арыытын сылаас хобордооххо соппут курдук «сыр-сыр» гынан иһиллэр. Эрилик Эристиин
«Бу баар», — Миитээски ороҥҥо кытаран сытар холу, дьэҥкир арыыны уонна сыа арыытын ыйда. Болот Боотур. Уҥуох арыыта эргэр. — сүөһү уҥуоҕун оргутан, уулларан оҥоһуллубут арыы. ☉ Сало, топленное из костей животного
Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда, куолутунан мичээрдээбитэ буолла. М. Доҕордуурап. Уоһах арыы — саҥардыы төрөөбүт ынах арыыта. ☉ Масло, изготовленное из молока недавно отелившейся коровы
Ой силик курдуулаах, Отут томторҕолоох, Уоһах арыы умунуохтаах Уйгу чороон иһитин Тула чохчолоон кэбиспиттэр. С. Зверев
Оокколоруом, уоһах арыытынан оҥоһуллубут саламааты сиэхпит. М. Доҕордуурап. Хайах арыыта эргэр. — хайаҕы (көбүөрү) оҥорорго туттуллар арыы. ☉ Сливочное масло, употребляемое для получения хайаха — якутского молочного продукта. Ол көрөн турдахпына — Аҕыс үөстэнэн араалланан, айманан, аатыран-айгыстан, Хайах арыыта буолан Асхарыйан айаан барар эбиттэр [үрэхтэр]. Саха фольк. Хаһаас арыы — кэлин сииргэ, туттарга ууруллубут арыы. ☉ Масло, откладываемое про запас, запасенное масло
— Оттон хаһаас арыыҥ ханна баартай? — Биэбэккээм, хаһаас арыыны ким бугуллаан көрбүтэ баарай? М. Доҕордуурап
Кэбиһиилээх оттордуун, Кэнчээрилээх толоонунуун, Уруу-хаһаас арыытыныын, эһиил эмиэ эргиллиэҕэ Илгэ күһүн, айма-нымаҥ! Күндэ. Ынах арыыта — ынах үүтүттэн оҥоһуллар арыы. ☉ Масло, изготавливаемое из коровьего молока, сливочное масло
Аҕам ынах арыыта Амтанньыйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
Араҕас ньургуһун атыыта Арҕаа фроҥҥа эһиги Ынаххыт арыытын миэхэ Ахтан атаарар буолаарыҥ! П. Тулааһынап
III
аат. Күүскэ кытардыллыбыт тимир сойдоҕуна үөскүүр, хоҥнумтуо, күөх өҥнөөх чараас тас араҥа. ☉ Пленка на металле, образующаяся после того, как его сильно накалили на огне.
ср. тюрк. йарык ‘трещина’