I
туохт.
1. Туохха эмэ куһаҕаннык, дьон сирэрин курдук быһыыланаҥҥын олус кыбыһын, улаханнык кэлэнэ-кэмсинэ, буруйдана санаа. ☉ Испытывать чувство стыда от неблаговидности своего поступка, стыдиться
[Сайсары:] Киэбирбэтин, …… билигин бэйэтэ саатыа маннык көрүҥнээх киһини куоракка тиэйэн иһэриттэн. Суорун Омоллоон
Ыалдьыты кытта төһө да истэҕинэ холуочуйбат, кэпсэлэ киирэр уонна тоҕо эрэ дьэ бэйэтин кэпсэнэр, дьиэтинэн эҥин өҥнөр. Онтуттан саатан сарсыарда тоҥуйа-тоҥкурууна киирэн соһутар. Н. Габышев
Кылааһын бүтэрбэтэх кыбыстыылаах сонунун ийэтигэр киирэн этиэн саатта. Т. Сметанин
2. кэпс. Тугу эмэ оҥоруоххун кимтэн эмэ толун, кыбыһын. ☉ Стесняться, смущаться, робеть перед кем-чем-л.
Саха сааппат, ыт харбат (өс хоһ.). Хомсомуолланан дьэ хайдах буолуой, тугу оҥоруой? Биир тылы саҥарарыттан саатан өлөөрү гынар. Болот Боотур
«Хайа да түһүлгэҕэ сааппакка ыллыах киһи эбиккин, мин эрэйдээх тосту хаалбыт эбиппин», — диэтэ Маппый. Эрилик Эристиин
3. Улахан сырдыгы утары кыайан көрүмэ, көрбөт буолан хаал (киһи эбэтэр харамай хараҕын этэргэ). ☉ Не выносить яркого света, быть ослеплённым им (о глазах человека, животных)
Күн туундараҕа дьиктитик чаҕылыччы тыкпыт сырдыгар киһи хараҕа саатар. Н. Заболоцкай
Хараҕа саатан, быһыта симмэхтээтэ. М. Попов
Күн диэки көрдөхпүнэ, хараҕым саатар, кыайан көрбөппүн. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Кэлэр кэмҥэ уонна сэрэтэр киэпкэ, атын туохтуур буолбат форматын кытта ситимнэһэн, «ону баҕас кыайан оҥоруоҥ суоҕа» диэн үөхсүү өйдөбүлүгэр туттуллар. ☉ В форме будущего времени и возможного наклонения в сочетании с отрицательной формой другого глагола употребляется в значении: «вам не удастся это сделать»
Хайа, булан таһаарымына саатаайаҕын. Н. Неустроев
Чэ, бачча дууһаны барытын кырган барбатаххына саатыаҥ! Амма Аччыгыйа
♦ Саатар сирэйэ суох (сирэйэ сааппат, сирэйдээх буолан сааппат) — сааты-сууту саныыр кэрээнэ, суобаһа суох. ☉ Бесстыдный, наглый; ни стыда, ни совести. Саатар сирэйэ суох киһи
□ Ити курдук майгыгыттан-быһыыгыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо?! А. Софронов
Сирэйиҥ сааппат эн, сатана уола! Амма Аччыгыйа
◊ Саатар эт (сэп) кэпс. — эр киһи эбэтэр дьахтар ууһатар уоргана. ☉ Половой орган мужчины или женщины.
ср. др.-тюрк. йачан, с.-юг. йоат ‘стыдиться’
II
аат. Туох эмэ куһаҕаны, дьон сирэрин, сиргэнэрин оҥорортон улаханнык кыбыстыы; кыбыстар санаа. ☉ Чувство стыда, стыд; позор
Дьахтар саата улахан (өс ном.). Бар дьоҥҥо саат диэн аахсыллыбат буолбут быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Дьон айатыгар өлбүт куобаҕы тыытаҥҥын сааты оҥороойоҥуй. Амма Аччыгыйа
Омукөһүк дьоҥҥо ыҥырыллан ыһыахха барарыгар суос-сатыы барара эмиэ саат, дьэ ол иһин айаҕалыы сатаан тиҥэһэ аты тутан баайда. Эрилик Эристиин
♦ Саакка киир (бар) — бэйэҕэр сааты, сааттааҕы оҥоһун, саакка түбэс. ☉ Совершить что-л. постыдное, осрамиться, опозориться
[Дьүһүнүнэн үчүгэй уол төрөөтөҕүнэ] Сардаҥалаах сырайдаах, …… Самалдьыгас майгылаах Саҥас урууларын Саатабыла буолан, Саҥа ыччат дьоҥҥо Саакка барыаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туох буолан туора дьон балааккатыгар сыбыытыыгыный? Саакка киирэн хаалаайаҕыный! П. Ламутскай (тылб.). Саакка киллэр (ыыт) — киһи саакка киирэрин оҥортор, саакка түбэһиннэр. ☉ Выставлять кого-л. на позор, навлекать на кого-л. позор, дискредитировать кого-л.
Тыһы кырынаас курдук ньыламан маҥан сирэйигэр ымсыырдан, үс улуус үтүөлэрин оҕолорун барыларын саакка киллэртээтэ. Н. Якутскай. Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан… В. Гаврильева. Сааккыттан таҕыс — кэрээҥҥиттэн тахсан сааты санаабат буол. ☉ Наглеть, терять чувство стыда, становиться бесстыдным
Ыстаарыста букатын саатыттан тахсыбыт киһи. А. Чехов (тылб.). Саатта куттар эргэр. — онно суоҕунан саакка киллэрбитин, холуннарбытын иһин киһиттэн үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ ирдээн ыл. ☉ Брать плату, компенсацию с кого-л. за моральный ущерб, оскорбление чести и достоинства
[Хотуна эмээхсин] халыымын иэстиир, өссө ордугун саат куттарар, ыстарааптатар дуу үһү. А. Сыромятникова
Эн, Чомчоор, миигиттэн биир ийэ таба уон удьуорунан саат куттаран ылан байаары ол-бу буолан кубулуна тураҕын буолбат дуо?! П. Ламутскай (тылб.). Саатта кутун эргэр. — киһини холуннарбытыҥ, онно суоҕунан саакка киллэрбитиҥ иһин үбүнэн-аһынан төлөбүрдэ төлөө. ☉ Платить кому-л. за оскорбление, причинение морального ущерба
Саат куттаммын, биир кур оҕустаахпын бэрик биэрэн, [кинээһи] нэһиилэ ыыттым. М. Доҕордуурап
ср. тодж. йат, тув. ыйат ‘стыд’