байбалдьый диэнтэн холб. туһ. Кэтит сэбирдэхтэринэн баттаталаан ылбыт курдук байбалдьыһа хаампыттар да бааллар, сараччы туппут кынаттарынан хаары сабыта сабаан дайбыттар да бааллар. Амма Аччыгыйа

аппай диэнтэн көстө түһүү. Үс күннээх түүнү мэлдьи таһыйдаххына — Саар булгунньах саҕа Сараччы үллэн тахсан Айаҕын аппах гынан Аһан биэриэҕэ. П. Ойуунускай
Убайдара пинцетинэн үөнү-көйүүрү кэҕэ оҕотугар ылан биэрэн иһэрэ, анарааҥҥыта айаҕын аппах гыннара-гыннара, ыйыстан иһэрэ. И. Федосеев

сыһ. Улаатан, үллэн көстөр гына, дараччы, сараччы. ☉ Так, чтобы что-л. показалось увеличенным в объеме, размере
Илиитин көхсө багдаччы иһэн, тарбахтара субу хабырыта барыахха айылаах нүөлүйэн ыалдьаллара. «Кыым»
Ол да иһин маннык бэйэлээх Баламат күүстээх, бардам иҥиирдээх Баараҕай массыына [өрүс тааһын] багдаччы тиэйэн Баһыгыраччы тардан иһэр. Саха нар. ыр. III
Тыҥырах диэн сааһыра барбыт киһи эргэ куулга тугу эрэ багдаччы сүкпүтүн көрүстүм. Софр. Данилов

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник, бүтэҥитик кур-кур тыаһаа (хол., ис тыаһыырын туһунан). ☉ Урчать, бурчать (в животе)
Арай иһэ курдьугунуур этэ, киэһэнэн сараччы үллэн барбыта. И. Гоголев
2. Айаҕы аспакка эрэ көҕүс иһигэр киҥинэйэн саҥар (куоска туһунан). ☉ Урчать, мурлыкать
Эриэн куоска …… икки ардыларыгар тахсан кыбыллан олорон, олоҥхолоон курдьугунаата. М. Доҕордуурап
Кугас куоска аккаастаан, Курдьугунаан кэбиспит. Т. Сметанин

сыһ. Лабаа-лабаа ыраах уунуталаан, уһаан көстөр гына. ☉ Наречие от тараадый
Оҕустара кутуругун субуччу быраҕан, иһэ сараччы үллэн, түөрт атаҕын тараадыччы тэбэн баран өлөөрү бөтүөхтүү сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Күн маҥнайгы сардаҥаларын тараадыччы уунан Аан ийэ дойдуну айхаллыыр. Амма Аччыгыйа
Хабыс-хараҥа түүн самналлыбыт саха балаҕанын кыһыл сулус уота үөһэттэн тараадыччы тыган сырдатар. Н. Заболоцкай

сыһ. Тэйтэйэр курдук, өрө соҕус (ас, тут — хол., кутуруккун). ☉ Вверх, кверху, торчком (поднять что-л. мягкое, небольшое — напр., хвост)
Сорохтор таптал эрэйэн кутуруктарын тэйтэччи тутан, төбөлөрүн сургуччу анньан биэрэллэр. М. Доҕордуурап
[Чыычаах Кулун Куллустууру] Утары көрөн олорон, Кынатын сараччы тутта, Кутуругун тэйтэччи тутта. ТТИГ КХКК

I 1) идти, двигаться (в определённом направлении); куорат диэки иһэбин я иду в сторону города; ким иһэр? кто идёт?; айаннаан ис = быть, находиться в дороге; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает продолжительность или постоянство действия: баран ис = продолжать идти, идти и идти; ыйытан ис = спрашивать каждый раз или каждого; көрөн иһиэхпит увидим; кэпсэтэн иһиэхпит поговорим # буолан истэхпит час от часу не легче.
II 1) пить; 2) употреблять спиртные напитки; пьянствовать; 3) есть, принимать жидкую пищу; миннэ ис= есть суп; эми ис = принимать лекарство (обычно в растворе или с водой).
III пухнуть, опухать; кини илиитэ испит у него опухла рука; дыгдаччы ис = распухнуть; сараччы ис = распухнуть (о руке, ноге).

1. көр диэнтэн дьаһ. туһ. Поликлиникаҕа көрдөрбүтүн, саһарардаабыккын диэн, дьиэтигэр ыыппакка, быһа балыыһаҕа илдьибиттэрэ. Софр. Данилов
   Хаста даҕаны олохтоохторго лиэксийэ аахтыбыт, кэнсиэр көрдөрдүбүт. Н. Лугинов
   Массыыналарга олордон куорат кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрдөрдүлэр. С. Никифоров
2. Туох буоларын биллэр, көстөр гын. ☉ Обнаруживать, выявлять, показывать, делать явными, видимыми предстоящие события
   Олох бэйэтэ ону көрдөрөн иһиэҕэ. Н. Якутскай
   [Варвара:] Күн-дьыл көрдөрөн иһээ ини. Туох-туох буолар. Бары даҕаны таҥара илиитин иһигэр сырыттахпыт. С. Ефремов
   Чаһы стрелката уон аҥаары көрдөрбүтэ. Н. Заболоцкай
3. Туох буолбутун кэпсээн биэр, туоһулаа, кэрэһэлээ. ☉ Свидетельствовать, утверждать, показывать, излагать факты происшедшего
   Степанов көрдөрөрүнэн, үһүөн аһыы олордохторуна Сидоров кэлэн арыгы көрдөөбүтүн биэрбэтэхтэригэр мастарынан сырайданан саһан кэлэн саба түспүт. Н. Лугинов
   ♦ Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах
   Аны миэхэ кэрэдэктээн абыраама! Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон. Бэйэҕин көрдөр — дьиҥнээх кыаххын (үчүгэйгин эбэтэр куһаҕаҥҥын) биллэр. ☉ Показать себя (свои способности, таланты, возможности)
   Барыта орун оннугар буолуоҕа, наукаҕа да бэйэбин көрдөрүөм, алҕастарбыттан да ыраастаныам диэн ыраланара. Е. Неймохов
   Орджоникидзе гражданскай сэрии бары фроннарыгар баартыйа бэриниилээх уолун, талааннаах политическай салайааччытын быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ. ОТК. Иһин эриэнин көрдөрдө — куһаҕан кэмэлдьитин, майгытын дьоҥҥо биллэрдэ, таһыгар таһаарда. ☉ Показать свои дурные наклонности, проявить свои наихудшие качества
   Иркутскайга кэлээт иһин эриэнин эрдэ көрдөрбүтүнэн барбыта, солуута суох дьаһалымсык, ымсыы, кэдирги кэмэлдьилээх тойон буолара үгүстүк биллэн испитэ. П. Филиппов. Көрдөрөн (көрдөрбүтүнэн) туран — ким эмэ көрөн турдаҕына, ким эмэ баарыгар. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л.
   Көрдөрөн туран ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
   Көр эрэ, бу көрдөрбүтүнэн туран балыйан эрдэҕэ кыһыытын. Суорун Омоллоон. Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх, туттаран туран балыырдаах — көстөн турарын үрдүнэн, балыһар, мэлдьэһэр; наһаа балыырдаах. ☉ Нахал, мошенник, отпирающийся от очевидного, будучи уличенным; врет в глаза
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уурдарбыт кини буолла... П. Ойуунускай
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов. Көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ фольк. — саамай харыстыыр, таптыыр оҕото. ☉ Мое сокровище, мой ненаглядный (о детях)
   [Мэхээс оҕонньор:] Бу Баай Байбал баайыгар иирэммин, соҕотох оҕобуттан, көтүрдэр тииһим миилэтиттэн, көрдөр хараҕым дьүккэтиттэн мата сыстым дии. П. Ойуунускай
   Ол тахсан көөртөрө: Көрдөр харахтарын дьүккэтэ, Көтүрдэр тиистэрин миилэтэ, Көмүс чыычаахтара Илэ бэйэтинэн Бу кэлэн турар эбит. С. Васильев
   Күнү көрдөр көр күн. Ийээ, мин кырдьа бардарбын даҕаны, Син биир эйигин ахтабын, Күнү көрдөрбүт ийэм барахсаны Күнтэн күндүтүк саныыбын. Эллэй
   Өйдүүбүн, бааспын нуучча Эмээхсинэ эмтээн, Өлөртөн өрүһүйэн, Күммүн көрдөрбүтэ. Эллэй
   Кырдьаҕаспыт Өксөкүлээх кинигэтин убай омукпут тылыгар дьэ күнү көрдөрбүт. СДТА
   Кэннигин көрдөр — көхсүгүн көрдөр диэн курдук (көр көҕүс II). Ньиэмэстэр тулуйбатахтара, кэннилэрин көрдөрбүттэрэ, сорохторо билиэн бэриммиттэрэ. И. Сосин
   Сөбүн көрдөр көр көр I. [Байбал:] Бэйи, тыыннаах ыт, тыынан эр, сөпкүн көрдөрүөм. А. Софронов
   [Дмитриев:] Бу оҕонньору эмиэ кэлгийиҥ! Бассабыыгы кистээбит оҕонньору сөбүн көрдөрүөхпүт. С. Ефремов. Тииһин-тыҥыраҕын көрдөрдө — куһаҕан майгытын биллэрдэ. ☉ Проявлять свой дурной нрав, показывать свой возмутительный характер
   Кийиит хара маҥнайгы күнүттэн бадьатыгар тииһин-тыҥыраҕын көрдөрбүтүнэн барбатаҕа, уопсайынан ыллахха саҥас сирэйэ-хараҕа ыраас, тыла-өһө минньигэс этэ. Агидель к. Тиҥилэҕин көрдөрдө көр тиҥилэх
   Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөх-тэрэ. ИИФ УоУоО
   Тос мааһын (мааскатын) биэр (көрдөр) көр тос II. Аттаахтан кымньыытын ылаҥҥыт, Алыс байаҥҥыт, ахчаччы уойбуккутун, Сатыыттан тайаҕын ылаҥҥыт Сараччы үллүбүккүтүн, Тосту топпуккутун Тос мааскытын көрдөрөрүм буолуо. П. Ойуунускай
   Күүһүлээри гыммыты ньачаас тос мааскатын көрдөрүөх этилэр. П. Ойуунускай
   Уот диэки көрдөрдө көр уот. Бэрэбиэркэлиир дьыктааҥҥа Михаил Пантелеймонович чыпчырынан-чыпчырынан баран Сеняҕа ортону туруоран уот диэки көрдөрдө. Н. Босиков. Утары көрдөрбөт — аҥаардастыы күөнтүүр, кими даҕаны утарылаһыннарбат, мөккүһүннэрбэт. ☉ Любящий властвовать единолично, совершенно не терпящий чужого мнения
   Улуус кулубата икки кыһыл көмүс мэтээллээх, сааһыгар кими да утары көрдөрбөтөх, улуу тойон Протодьяконов …… Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрүмэ — 1) самнары баттаа, атаҕастаа. ☉ Подавлять, притеснять, безжалостно угнетать кого-л. «Байар имэҥэр кэрээн сүтэр
   Кыра дьону үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөттөр», — диэтэ Александр, Сөдүөччүйэ диэки супту көрөн олорон. М. Доҕордуурап
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов; 2) адьас мөккүһүннэримэ, утарылаһыннарыма, саҥардыма. ☉ Не давать даже пикнуть, быть абсолютно нетерпимым, не допускать никаких возражений, пререканий
   Сааспар туруулаһан мөккүспүтү үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх урааҥхайбын. Эрилик Эристиин
   Абааһы, айыы аатын билбэккит, үөрү-сүүрүгү сатаан үөппэккит, тойуккут-силиккит мөкү диэн, Чээбий үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө сирэн, сэмэлээн бүтэрбит дьоно ойууттар буолаллара. «ХС»
   ◊ Көрдөрөн аҕытаассыйа — араас ойуулар, табылыыссалар, былакааттар көмөлөрүнэн аҕытаассыйа. ☉ Наглядная агитация
   Физкультураны уонна успуорду киэҥник пропагандалыыр сыалтан, манна көрдөрөн аҕытаассыйа күүскэ тэрилиннэ. «Кыым». Көрдөрөн аҕытаассыйаны тэнитиигэ көмөлөр оҥоһуллубуттара. «Ленин с.»

туохт.
1. Уокка сиэнилин; уокка сиэниллэн суох буол. ☉ Сгорать; быть уничтоженным огнём
Ол улахан дьиэ умайбыта. Н. Габышев
Туос умайбыт сыта хайа да киһи муннугар ураты минньигэстик сайа охсон киирэр. С. Маисов
Сүүрбэччэ сыл устата сыымайдаммыт суруктар умайдахтара... Т. Находкина
2. Сырдыгы биэр, сырдат. ☉ Излучать свет, гореть (об источнике света)
Таҥара дьиэтин чүмэчилэрэ чипчилиҥнэһэ умайаллар. М. Доҕордуурап
Ононманан ыйаммыт лаампалар борук-сорук умайдылар. А. Никифорова
3. Оттулун (оһоҕу этэргэ). ☉ Быть растопленным, топиться (о печи)
Били нуучча тойон Туллайдаах дьыалаларын уоран ылан, умайа турар оһоххо анньан кэбиспит. Н. Павлов
Көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайдаҕына, соҕотохсуйбут, сылайбыт-элэйбит айанньыты көнньүөрдэр. «ХС»
[Түүлгэ] оһох үчүгэйдик, суостаахтык умайара — имэҥнээх, уохтаах тапталы түстүүр. БРИ ТТ
4. көсп. Күлүмүрдүү сандаар, чаҕылыйа тык (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Ярко светиться, сиять (напр., о солнце)
Дьүкээбил уота араас өҥнөөх сарбынньах уотунан умайар. Суорун Омоллоон
Иһэр суолбут устунан Ирим-дьирим кутуллан, Күммүт уота умайар. П. Тобуруокап
Кыһыҥҥы түүн. Дьыбардаах тымныы... Сулустар умайаллар. Баал Хабырыыс
5. көсп. Уоттаах курдук буол, кылабачый (хараҕы этэргэ). ☉ Сверкать, блестеть, гореть (о глазах)
Ойоору гыммыт бэдэр хараҕын курдук суостаах харахтар дьирибинэһэ умайан ылбыттара. И. Гоголев
Арай эрилкэй чох хара харахтара өһөстүк, сытыытык умайаллар. Н. Габышев
Дьикти уоттарынан умайбыт харахтар Александры көрөллөр. М. Доҕордуурап
6. көсп. Кураантан иинэн, кууран хат, күн уотугар кубарыйа сиэнилин (үүнүү туһунан). ☉ Сгорать на солнце, быть уничтоженным засухой (об урожае). Бурдук умайда
□ Индияҕа ыам ыйыгар ханна нүөлсүтүү суох сиригэр үүнээйи умайар. МНА ФГ
7. көсп. Итийэн көөймөһүн эбэтэр сытый (от, бурдук туһунан). ☉ Преть или гнить, прогреваясь изнутри (о сене, пшенице). Кэбиһиилээх от умайбыт
□ Саһыл Уйалаахха куппут маҥхааһайдаах бурдукпут умайан эрэр. В. Яковлев
Кыладыапсык Охонооһой бурдуга биирдэ да сытыйбыта, умайбыта, сыыстааҕа иһиллибэт этэ. ХБИДК
8. көсп. Итий, кытар (сирэй, иэдэс туһунан). ☉ Краснеть от прилива крови, гореть (о лице)
Хаһан этэй, Ханна этэй Умайар кыһыл иэдэһин Уоспунан алҕас таарыйбытым? С. Васильев
Наташалаах Николай сирэйдэрэ умайар, олус аччыктаабыттар уонна олус сэргэхсийбиттэр. Л. Толстой (тылб.)
9. көсп. Уот салыырын курдук күүскэ, күлүмэхтик, итийэн-кутуйан ыарый. ☉ Быть в воспалённом состоянии, гореть (об органах человека)
«Илиим уотунан умайар... Өлөөрү гынным», — диэхтиидиэхтии ытыыра. Н. Якутскай
Кинээс көхсүн иһэ итии болгуолуу сирэлийэн умайарга дылы буолла. М. Доҕордуурап
Лаврентий Николаевич иһэ аһыйталыыр, умайар. Н. Габышев
10. көсп. Умайар уот курдук кытара кыыс (кыһыл өҥнөөх туох эмэ, хол., былаах туһунан). ☉ Иметь огненный, ярко-красный цвет, алеть, пламенеть (напр., о флаге)
Умайар кыһыл хаалтыстаах Пионердар иһэллэр. С. Данилов
Кыһыл былаах үрдүк мачтаҕа тэтэрэ умайбытынан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кэлэр кэрэ ыччатым Кэлэр суолугар Кремль кириэппэс Умайар уот сулуһа Күнүн аайы Түөскэр тыктын! С. Зверев
11. көсп. Туох баар күүскүн-кыаххын биэрэн, улаханнык ылларан, үлүһүйэн туран тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Отдаваться полностью какому-л. делу, отдавать все силы на что-л., гореть (напр., на работе)
Үлэтигэр наар умайа сылдьар, аны күһүн-саас кыратык иллэҥсийдэр эрэ булт диэбитинэн сылдьар. Е. Неймохов
Ол иһин үөрэххэ тууһуран, Утатан, умайан турбутум, Билиигэ, сайдыыга дьулуһан, Биир бигэ тосхолу булбутум. Күннүк Уурастыырап
[Эн бэлэхтээбит] Уруучукаҕын туттарбын эрэ …… Аптаах курдук уларыйабын, Айар уотунан умайабын. Ф. Софронов
12. көсп. Олус өрүкүйэн, эмискэ улаханнык түргэниик саҥар, айдаара түс. ☉ Заговорить возбуждённо, взволнованно, быстро и громко
Оҕолор чуор куоластара умайа түстэ. Амма Аччыгыйа
«Ол эйиэхэ [кулубаҕа] бу күөлү ким анаан айбытай? Уопсастыба күөлэ, уопсастыба үлэлээн ылбыт балыга», — диэн Петрушкин саҥата умайа түстэ. М. Доҕордуурап
«Уйбаан, «биһиги, ыччаттар» дии-дии хабарҕаҥ муҥунан куолулуургун сөҕөбүн», — аны Таня умайан туран кэллэ. Э. Соколов
13. көсп., поэт. Күүскэ тэп, мөҕүс (сүрэх туһунан). ☉ Биться, стучать (о сердце)
Күүрэн, тэбэн бардамнаан, Сүрэх, уоттуу умайыый. Күннүк Уурастыырап
Туойан иһэммин ах гына Тохтоон, сүтэн хааллахпына, Оччоҕо этиҥ: сүрэҕэ Дьэ умайан бүттэҕэ. С. Данилов
Эн [сүрэҕим] миэхэ доҕорум буолларгын Умайыый, оргуйууй күн ахсын. И. Гоголев
14. көсп., кэпс. Сотору-сотору тыаһаа (төлөпүөн тыаһын туһунан). ☉ Звенеть беспрерывно (о телефонном звонке)
Уйбааннаах дьиэлэригэр түүннэри-күннэри төлөпүөн умайан олорор. А-ИНА ДьБО
15. көсп., кэпс. Сүлүһүннээх эттиктэн (үксүгэр арыгыттан) этиҥ-хааныҥ сүһүр. ☉ Отравиться чем-л., сгореть (напр., от алкоголя)
[Испирдиэн] Элбэхтик истэҕинэ ииримтийэр, Соппуойдаатаҕына умайар. А. Софронов
Эйиэхэ [арыгыга] умайбыт дьон хаанныын Хараара өлөллөр мэлдьитин. И. Гоголев
Оок-сиэ, бу тугуй? Арааһа, били арыгыттан умайаллара диэн бу буоллаҕа дуу? Э. Соколов
Итирдэр утахтары олус элбэхтик иһэн, умайан өлөллөр. «Кыым»
16. көсп., кэпс. Кими эмэ аһара күүскэ таптаа. ☉ Испытывать какое-л. сильное чувство к кому-л., пылать (напр., любовью)
Кирилл икки сыл устата аҥаардас таптал уотугар умайбыта. Н. Габышев
Эйигин биир кыыс таптаан умайара эрэ хаалбыт. М. Попов
Биһиги эһэҕинээн икки өттүттэн сөбүлэһэн ыал буолбуппут да, олус таптал уотунан умайбыппытын өйдөөбөппүн. Т. Находкина
17. көсп., калька. Мөлтөө-ахсаа, сымсаан биэр, кыайыыга дьулуургун сүтэр (хол., спорка). ☉ Перегорать, ослабевать, утрачивать способность вести борьбу за победу (напр., в спорте)
Кэмниэ-кэнэҕэс Пашаевтыын тустарыгар Саша «умайбакка» тиийбититтэн …… биһиги олус үөрбүппүт. ПП ОА
Уолаттары кытта аҕыйах көрдөөх тылынан бырахсан кэпсэтэбит, билигин өйү-санааны буолаары турар хабараан хапсыһыыларга түмэр эрдэ — «умайан» хаалыахтарын сөп. ПП ОА
♦ Бытыга умайбыт көр бытык
Уурай диибин! Эбэтэр хайыы-үйэ бытыгыҥ умайда дуу? «ХС». Умайар уот тыллаах — сытыы тыллаах-өстөөх, хотоойу саҥалаах-иҥэлээх. ☉ Острый на язык, языкастый, с бойкой речью
Ийэтигэр олох майгыннаабат, умайар уот тыллаах, олус чобуо кыысчаан. И. Гоголев
Уотунан умайар көр уот II. «Ынаҕы хостоһоҕун дуу?!» — диэн Лука саҥата уотунан умайбыта. Д. Таас
Саҥараниҥэрэн, уотунан умайан, ордоотоон киирбитэ буруйдана кэлэ сытар киһи истиэҕэр, кырдьык, дьулаана сүрдээх этэ. Н. Заболоцкай
Хаана умайар көр хаан I. Үөһээ да дойдуга аанньал эрэ барыта уоран ааҕа-ааҕа сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайан үөһэ тыыналлар үһү диэн сурах-садьык тарҕаммыта бэрт өр буолла... П. Ойуунускай. Этэ умайар — ыалдьан тэмпэрэтиирэтэ үрдүүр, этэ-сиинэ итийэр. ☉ соотв. у него тело горит
Арай иһэ курдьугунуур этэ, киэһээҥҥинэн сараччы үллэн барбыта, төбөтө ыалдьыбыта, этэ умайбыта. И. Гоголев
Түүн аны кыайан утуйбата. Суорҕанын сабыннаҕына итииргиир, этэ умайар. Н. Лугинов
Мичил ыалдьан уһуктубута, этэ уоттуу умайар, тамаҕа кууран хаалбыт. И. Федосеев
◊ Умайар гаас — сир анныттан ылыллар оттук, уматык, айылҕа гааһа. ☉ Природный газ
Бүлүү төрдүгэр Таас Тумуска уонна Соһо Хайаҕа [сирдэр ааттара] бараммат саппаастаах умайар гаас көһүннэ. И. Данилов
Умайар гаас дэлэйдик үөскээн сытар сирдэрэ бааллар. СПН СЧГ. Умайбат дьааһык көр дьааһык I. Сааны аналлаах умайбат дьааһыкка уган харайаллар

аат.
1. Харамайдар (көтөрдөр, үөннэр-көйүүрдэр уонна сорох үүтүнэн иитээччилэр, хол., сарыы кынаттар) көтөр лабаалара, сапсыырдара. ☉ Крыло, крылья
Кыната суох да көтөр, уоһа суох да үрэр, көстүбэтэр да күүстээх баар үһү (тааб.: тыал). Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Кураан буолан аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Кэрэчээн дьэрэкээн лыах, миэхэ кынатта да булан биэрбэккин ээ, бииргэ көтө-оонньуох этибит. Н. Якутскай
2. Көтөр аал, аппараат салгыҥҥа көтөҕүллэр, уйдарар хаптаҕай чааһа. ☉ Несущая плоскость летательного или другого движущегося аппарата, крыло
Онтон икки хос кыната улам улаата даллайан, дыыгынас тыаһа улам хойдо күүгүнээн, көтөр аал Күөх хонууга кэлэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыптыыйдыы кыырайбытынан кыната кылбачыйан Кыйааран таҕыста «ТУ» халлаан үөһүгэр. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Муҥха ийэтин икки өттүнээҕи балык күөйэр-хаайар илим курдук көрүҥнээх уһун чаастара. ☉ Часть невода по обе стороны мотни, похожая на длинную сеть, служащая преграждением для рыбы
Үөс кынат. Кытыы кынат.  Даарыйа муҥхатын иккис кынатын түһэрэн кэчигирэтэн барда. Н. Габышев
Оттон кинилэр иннилэригэр, муус анныгар муҥха ийэтэ икки өттүнэн сүүһүнэн миэтэрэ усталаах кынатын быластаан сытар. И. Данилов
Оҕонньор биригэдьиирдиин таастыганы баайдылар, биһиги кинилэр ыйан-кэрдэн биэриилэринэн, кынаты абырахтаатыбыт. Ыҥырар ыл.
4. Ханнык эмэ тутуу ойоҕоһугар сыһыары тутуу, салҕааһын эбэтэр уһун тутуу көрүдүөрүн уҥа биитэр хаҥас өттө. ☉ Боковая пристройка к какому-л. сооружению, правая или левая часть какой-л. удлиненной постройки
Саҥа хотон биир кынатын кинилэргэ [хомсомуоларга] сыһыарыахха наада. Э. Соколов
Хараал бэтэрээ кынатыгар анаан оҥоһуллубут кыараҕас хаарчахха уонча табаны үөртэн быһан киллэрэн, чып гына хатаан кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Мин оҕо эрдэхпинэ дьоммун кытта бииргэ кини кынат дьиэтигэр олоро сылдьыбытым, тиэргэн үлэтин барытын толорорум. СБТТ
5. Байыаннай чаас кэккэтин эбэтэр сэриилэһэргэ бэлэмнэммит бэрээдэгин уҥа эбэтэр хаҥас өттө. ☉ Правое или левое крыло строя, боевого порядка, оперативного построения войск
Бартыһааннар сыаптарын икки кыната суол икки өттүнэн тыаҕа тиирэ тардыллан, хойуу мастардаах үрдүк халдьаайы үрдүгэр өҥөйө кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Биһиги, хайа үрдүгэр баар рота, өстөөҕү өмүтүннэрэн, соһутан үөһэттэн кимэн киириэхтээхпит. Онон икки кынакка баар сүрүн күүстэрбит кимэн киирэллэригэр көмөнү, чэпчэтиини оҥоруохтаахпыт. ВА
Хамандыыр этэрээт биир кынатыттан иккиһигэр төттөрү-таары сүүрдэрэ көстөр. «ХС»
♦ Көтөр кыната, сүүрэр атаҕа — кимиэхэ эмэ сорук-боллур буолар, кини этиитин толорор эрэллээх хоһуун киһи. ☉ Человек на побегушках, энергичный, исполнительный, верный до конца своему хозяину
[Бакыыһа кинээс:] Нохоо! Дьэрбэҥээ! Кэл, бу тойонуҥ, кырдьаҕаһыҥ, арыгы бэрдэрэр. [Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар. Эрилик Эристиин
Эйигин, биһиги эрдээх, хорсун разведчикпытын, сибээскэ сылдьар көтөр кынаппытын Ийэ дойду наҕараадалыыр. КА КПЭ. Көтүөн (көтүөҕэр, көтүөр) кыната эрэ суох — тугу эмэ кыайанхотон, ситиһэн санаата көтөҕүллүбүт, туох эрэ үчүгэйтэн олус көнньүөрбүт. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, испытывать душевный подъем
Үрдүк хайалардаах сиргэ салгын олус ыраастыйар, чэбдигирэр, онон киһи ис-иһиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ чэпчээн, көтүөҕэр кыната эрэ суох курдук буолар. Болот Боотур
Айыҥах төһө да ыарыйдар, көтүөр кыната эрэ суох. Н. Босиков. Кынаккын куурт — ханна эмэ бараары оҥоһун, аттанарга, айанныырга бэлэмнэн. ☉ Готовиться к отъезду куда-л. (букв. высушить свои крылья)
Ийэм мин тылбыттан тахсыбат. Онон миигин туох да туппат, кынаппын куурдубутум ыраатта. М. Доҕордуурап
Сергей соторутааҕыта эксээмэннэри туттаран бүтэн, сыбааркаһытынан көһөөрү кынатын куурда, сөптөөх түгэн түбэһэрин күүтэ сылдьар. В. Яковлев
Ыһыах сураҕын истэн, уонча хонук инниттэн, таҥаһын-сабын ыраастанан, кынатын куурдуна сырытта. С. Никифоров. Кыната суох көтөр кэриэтэ — тугу эмэ оҥоруон кыаҕа тиийбэт. ☉ Не иметь, лишиться возможности что-л. делать (букв. словно птица без крыла)
Итиэннэ ол мин, ийэ эрэйдээх, кыната суох көтөр кэриэтэ буоллаҕым дии. Софр. Данилов. Кынат-куорсун ас — ким эмэ инники сайдыытыгар тирэх, төрүт буол. ☉ Дать толчок, быть опорой для дальнейшего развития, становления кого-л.
А.С. Шадрин дириэктэрдиир сылларыгар ССРС успуордун аҕыс уон маастардара, сүүс түөрт уон маастарга кандидаттар иитилиннилэр. Мантан аатырбыт бөҕөстөр …… иитиллэн, кынаткуорсун анньынан таҕыстылар. «Кыым»
Отучча сыллаах педагогическай үлэҥ устатыгар төһөлөөх ыччаты иитэнүөрэтэн кынат-куорсун анньан олох суолугар үктэннэрбиккин хантан ситэн ааҕыамый? «ХС». Кынат үүммүккэ дылы (үүммүт курдук) буолла — санаата көтөҕүлүннэ, көнньүөрдэ. ☉ У него поднялось настроение, он ощутил прилив сил (букв. он почувствовал, что у него словно выросли крылья)
Кыыс хараҕа сырдаабыта, киниэхэ кынат үүммүккэ дылы буолбута. Суорун Омоллоон. Кынат үүннэр — санааҕын (санаатын) көтөх. ☉ Поднимать настроение, придавать силы (букв. растить крылья)
Өрөбөлүссүйүөннэй охсуһуу төлөнө кинилэргэ кынат үүннэрэрэ. Суорун Омоллоон
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кыайыы күнэ Үөрүү күрүс долгуна, Халыс гынаат, миигин Өрө анньан таһаарда, Миэхэ кынат үүннэрдэ. Л. Попов. Кынатын сарбый — күүһүн-кыаҕын толору туһанарыгар кыаҕы биэримэ. ☉ Лишать возможности проявить, использовать все свои силы, способности (букв. подрезать крылья)
Сэмэн кыыс илиитин бобута туппахтаата. Киниэхэ, бу кыната сарбыллан сытар кэмигэр, Шура кэлэн олороро олус күндү. Н. Якутскай
Кэһэттин. Сыһыттын. Хата, кыната сарбыллыа, киһиэхэ өрөлөспөт буолуо. «ХС»
[Уучаҕыам] Эн экчи билэҕин: …… Кырдьыы ыар кырыыһа Кынаккын сарбыйан Кылыыгын кэтиирин. В. Лебедев (тылб.). Орулуос кус кынатын тыаһын курдук — олус күүстээх куһугурас. ☉ Сильный, гулкий, с присвистом (о звуке — букв. как гул от крыльев утки — гоголя-нырка)
Ол көттөҕүнэ — сирэйэ сытыы талаҕынан быһыта биэрбит курдук сырылаан истэ, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Ньургун Боотур. Омуннаах киһи быһыытынан атын үрдүгэр олоро түстэ, тус хоту диэки салайа баттаата, …… ат сылгы …… суостаахтык-суодаллаахтык айаннаата, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Саха фольк.
◊ Икки кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, киэҥник тарҕаммыт, инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үчүгэйдик сайдыбыт харамайдар. ☉ Двукрылые (отряд насекомых)
Икки кынаттаахтар сорох көрүҥнэрэ киһиэхэ (сахсырҕалар, бырдахтар), дьиэ сүөһүлэригэр (күлүмэннэр, бүгүйэхтэр) ыарыыны тарҕаталлар, оттон сорох көрүҥнэрэ үүнээйини куоппаһырдар, сири көбүтэр буоланнар туһалаахтар. ББЕ З. Илии кынаттаахтар зоол. — инники лабаалара кынакка кубулуйбут, көтөр кыахтаах, үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэригэр киирсэр кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ тропикка уонна субтропикка бааллар, түүҥҥү олохтоохтор). ☉ Рукокрылые (отряд млекопитающих)
Илии кынаттаахтар бэрэстэбиитэллэрэ (хол., көтөр кутуйахтар) көтөргө үчүгэйдик ньыматыйбыттар, ол эрээри кынаттарын оҥоһуута көтөр киэниттэн атын. ББЕ З. Көнө кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр элбэх көрүҥнээх харамайдар (инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үксүгэр синньигэс, уһун уонна көнө буолаллар). Көнө кынаттаахтары кылгас бытыктаахтар (хол., саранчалар) уонна уһун бытыктаахтар (хол., аһыҥалар) диэннэргэ араараллар. ☉ Прямокрылые (отряд насекомых)
Айанныыр саранча биэс-алта сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кылгас бытыктардаах, уһун синньигэс хоччорхой көнө (этэрээт көнө кынаттаахтар дэммитэ — онтон) илин кынаттардаах. ББЕ З. Көтөр кынаттаах кэпс. — көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Общее название птиц, пернатые
Көтөр кынаттаахтан оҕонон төрүүр баар үһү (тааб.: нэтээги). Оҕонньор Уйбааскыга булт-алт алтыһыытын, сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах сырыытын …… кэпсиир. Л. Попов
Көтөр кынаттаах Көччөҕүн көтүтэн, Көһөрүн көһүтэн, Көлүйэ күөллэргэ Көрүлээн көччүйбүт. А. Софронов. Куоппастаах кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр лыахтар. ☉ Чешуекрылые (бабочки из отряда насекомых)
Лыахтар кынаттарын дьүһүнэ кинилэри бүрүйэр кырпа куоппастар өҥнөрүттэн тутулуктаах. Лыахтар «куоппастаах кынаттаахтар» диэн ааттаммыттара. ББЕ З. Кынаттаах бакыат эргэр. — аадырыһыгар суһаллык тиэрдиллиэхтээх улахан суолталаах сурук (былыр, үөрэхтээх аҕыйах эрдэҕинэ, итинник бакыакка көтөр куорсунун сыһыараллара эбэтэр ойуулууллара). ☉ Срочный важный пакет, пакет срочной доставки (букв. пакет с крылом)
В старину, когда было мало грамотных, на такие пакеты приклеивали или рисовали на них перо птицы, обозначая таким образом срочность доставки и важность дела. Ортотунан сургуустаах, икки куорсун сараччы ойууламмыт, үс муннуктаах кынаттаах бакыаты Дьөгүөрдээн ылан эргим-ургум тутта. Амма Аччыгыйа. Кынаттаах кутуйах зоол. — илин, кэлин атахтарын уонна кутуругун төбөлөрүн тилийэ сарыы курдук кынаттаах, үөнүнэнкөйүүрүнэн аһылыктанар, күнүһүн бүччүм сиргэ төбөтүнэн таҥнары утуйан тахсар, түүҥҥү олохтоох, илии кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр быыкаайык көтөр кутуйах. ☉ Летучая мышь (водяная ночница, кожан, ушан)
Эрдэ туран үлэлээри Дьон бары утуйар, Арай көтөн элээрэр Кынаттаах кутуйах. Баал Хабырыыс
Кынаттаах кутуйах арааһа элбэх, ол да иһин буолуор сөп — сахалыы элбэх ааттааҕа: сарыы (тирии) кынат, абааһы үрүмэччитэ (лыаҕа), кынаттаах (көтөр) кутуйах, лэкэттэ оҕото, сарыкынай, тыҥы, тэлиэс. ББЕ З. Кынаттаах тыллар — киэҥник тарҕаммыт, олус бэргэнник этиллибит, тута өйдөнүмтүө сытыы тыллар бөлөхтөрө. ☉ Крылатые слова
Гораций «өскө өлүөр эрдэххинэ сүүрүөххүн баҕарбат буоллаххына, ыарыйдаххына сүүрүөҥ» диэн эппит кынаттаах тыллара үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэллэр. АН БЭХСКТ
Бу ирдэбиллээх сала-йааччы «учуутал үөрэнэрин тухары учуутал» диэн кынаттаах тыллары бигэтик тутуһар. «Кыым». Тэҥн. ох тыл. Кынаттаах устуруус — икки киһи утарыта олорон тардарыгар аналлаах икки тутаахтаах улахан устуруус. ☉ Медведка (большой рубанок с двумя ручками, к-рым работают два человека). Аҕалаах уол кынаттаах устурууһунан муоста маһын тарда олороллор. Кынат тулаайаҕа зоол. — көтөр кынатын төбөтүнээҕи муҥур уҥуохтара. ☉ Крайняя кистевая кость у крыльев птиц
Ол ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ
Бултуу сыл-дьаммын, кынатын тулаайаҕа тостубут хотойу булан, үүтээним кэннигэр оҕолообутум. «ББ». Кытаанах кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр кылаастарыгар киирсэр хомурдуостар. ☉ Твердокрылые (жуки из отряда насекомых). Кытаанах кынаттаахтарга таҥара ынаҕа, кии хомурдуоһа кытары киирсэллэр. Сарыы кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, иккилии паара дьэҥкир сарыы кынаттардаах, көмүскэнэргэ уонна саба түһэргэ аналлаах тигэр иннэлээх, кыттыгас олохтоох кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ мүөтү биэрэр, үүнээйини куоппаһырдар. ☉ Перепончатокрылые (отряд насекомых)
Сарыы кынаттаахтарга тигээйилэр, кымырдаҕастар эмиэ киирсэллэр.  Тойон ыҥырыалар — бөдөҥ (отут миллимиэтир тиийэр уһуннаах), түүлээх уонна арылхай ойуулаах сарыы кынаттаахтар. ББЕ З
Сарыы кынаттаахтар ортолоругар атын үөннэргэ-көйүүрдэргэ паразиттыыр личииҥкэлээх үгүс көрүҥнэр бааллара биллэр. ББЕ З
тюрк. канат