дьүһ. туохт.
1. Сарбаҕар быһыылаах гынан баран сиртэн эрэ быган көстөр курдук кыра буол (лабаалардаах оту-маһы этэргэ). ☉ Едва показываться из-под земли, быть малорослым (о низкорослом растении, разросшемся густыми ветвями)
Бу дойдуга сэрбэйэ үүнэн турар талаҕы, оту-маһы көрүөҥ суоҕа. «ХС»
Манна [Тиксиигэ] хатыҥ эмиэ сиргэ сыстан үүнэр, ол иһин сэрбэйэ үүнэн бытыгыраабыт оттон даҕаны өгдөйөн көстүбэт. «ХС»
Мин иннибэр сиртэн саҥа сэрбэйэн эрэр бэстэр-бэрдьигэстэр тураллар. «ХС»
2. Сааһынан үчүгэйдик сыппатах, ыһыллыбыт-бураллыбыт дьүһүннээх буол (хол., убаҕас, лэппэллибит кыыс оҕо баттаҕа). ☉ Быть, казаться растрёпанным (о коротко подстриженных, торчащих в разные стороны волосах маленькой девочки)
Сорох икки ардыгар, хомулуок болтуотун сыыһын бүрүнэн баран, кэлэр суолбар тоһуйан сэрбэйэн турар идэлэннэ. Амма Аччыгыйа
Баттахчаана сэрбэйэн, Харахчаана чоҕулуйан Далластаатаҕыан! П. Ламутскай (тылб.)
♦ Сиртэн сэрбэйиэҕиттэн — олох кыратыттан. ☉ С малых лет
Онон Саша сиртэн сэрбэйиэҕиттэн ыла эһэтин көрүүтүнэн-истиитинэн улааппыта. М. Доҕордуурап
Хайа хайабытын сиртэн сэрбэйиэхпититтэн билсиһэрбит. М. Доҕордуурап
Букатын сатаммат, сиртэн ситэ сэрбэйэ иликтэриттэн таптаһаллара. И. Сысолятин
ср. телеут. сэрбэй ‘растопыриться, разветвиться’, тув. сирбеер ‘щетиниться; топорщиться’, монг. сэрвийх ‘выступать вверх, торчать’

I
1. аат. Ханнык эмэ кыыл (үксүгэр таба, тайах) өлүгүн атаҕыттан сүлүллүбүт тирии. ☉ Шкурка с нижней части ног животных (обычно оленя, лося), лапки, камус
Куһаҕан харахтаах, хатыҥыр, кыра эмээхсин хаҥас диэки боруҥуй муннукка күөдэллэммит нэк ортотугар киэбэ эрэ боруйан олорон, куобах тыһын-кулгааҕын имитэ-имитэ, кэрэтик кэпсээн унаарыйар. Амма Аччыгыйа
Ата үрэх уутугар киирбэтэҕин Мэник Мэнигийээн: «Бу атым этэрбэспин уһул диэхтиир ээ, быһыыта», — диэн, түһэ эккирээн, атын түөрт тыһын быһа тардан саралаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Ийэлэрэ, хараҕа суох Өрүүнэ, …… тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн …… тыһын булан сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Тыстан тигиллибит. ☉ Сшитый из лапок какого-л. животного, из камуса (обычно оленя, лося)
[Кыыс] атаҕар уран тарбахтарынан оҥоһуллубут сахалыы оҕуруо оһуордаах дьоҕус тыс этэрбэстээх. Н. Лугинов
Тыс этэрбэстээх, суптугур тугут бэргэһэлээх, саар-тэгил эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
♦ Тыһа тиийбэтэ (кылгаан биэр- дэ) — ким эмэ тугу эмэ оҥороругар кыаҕа тиийбэтэ, тугу эмэ кыайан оҥорбото. ☉ соотв. пороху не хватило у кого-л.; кишка тонка у кого-л. (букв. не хватило камуса)
Ханна эмит ыраах баран, уунан үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
— Мин санаабар, Боруохтуур Буулуура хотуо эбээт. — Эс, бу оҕонньор түөһэйбитин. Ол баҕайы тыһа тиийбэт ини. «ХС»
«Төһө да баай буоллар, мин туспар тыһа кылгаан биэрбитэ», — Куочай сымыйа-кырдьык аҥаардаах кэпсээнин түмүгэр туустаан-тумалаан биэрбитэ. «Чолбон». Тэҥн. тыһа кылгаата. Тыһа кылгаһын көрүмэ — кими эмэ тас көрүҥүттэн көрөн сэнээмэ. ☉ Не суди о ком-л. по внешнему виду (букв. не смотри, что лапки коротки)
Оттон убайа, Силип, киниэхэ тэҥнээтэххэ, букатын киһи саарбата киһи. Тыһа кылгаһын көрүмэҥ. В. Иванов
Кып-кыра кыбыгыр харахтаах Сиэгэн кыыл биир тутум атахтаах... Ол тыһа кылгаһын көрүмэ — Хара тыа бэрт бэлиэ сиэмэҕэ. «ХС». Тыһыгар диэри ньыламан маҥан сиилээн. — дьүһүнүнэн үчүгэй, ол эрээри чэпчэки майгылаах дьахтары, кыыһы хомуруйан этии. ☉ Порицание красивой женщины лёгкого поведения (букв. до лапок бела необыкновенно)
Хабаҕар диэри батыр маҕан, тыһыгар диэри ньыламан маҕан, туйаҕар диэри тэмэлдьи маҕан (өс хоһ.). Тыһын саҕатыгар диэри ньыламан маҥан. Амма Аччыгыйа
◊ Тыстаах-баттахтаах — 1) тыстары, баттахтары сүлүллүбүт (тирии). ☉ Снятый вместе с лапками и шерстью головы (о шкуре какого-л. животного)
Сэргэ төрдүттэн дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэппит, тыстаах-баттахтаах маҥан сылгы тириитин бастыҥ оронугар тэлгээбит. Саха фольк. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Тыстаах-баттахтаах эһэ тириитин Тырыта сынньан барар Тыал тыалыран барда. П. Ойуунускай
Сарыы тордохтор саамай ортокуларыгар тыстаахбаттахтаах хара эһэ даппытын үрдүгэр сытан, Ньырбачаан утуйан биэрбэтэҕэ. Далан; 2) нор. поэз. онон-манан сараадыйбыт, сарбаҕар (былыты этэргэ). ☉ Раздавшийся, с остро торчащими косматыми краями (об облаке)
Тырыта тыыппыт курдук Тыстаах-баттахтаах Лэбийэ хара былыттар Лэглээрбитинэн бардылар. П. Ойуунускай
[Чыычаах] Тыыны-быары ыгар Тыҥаабыт-хаҥаабыт Тыстаах-баттахтаах Тыйыс хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн [көппүтэ]. Суорун Омоллоон
Тыстаах-баттахтаах тыһы эһэ тириитин курдук най хара былыттар халлаан оройугар өрө сырсан тахсыбыттара. Г. Колесов
ср. коми кыс ‘шкура с ног животного’
II
тыаһы үт. т. Кыратык тыһырҕаан тыаһыыр тыас (хол., мутук тостор тыаһа). ☉ Подражание громкому звуку ломающегося тонкого сухого сука, треск
«Тыс» гына тыаһаабытынан, уоттаах чохтор хаарга түһээт, хараарбытынан бараллар. Амма Аччыгыйа
Онтон икки кулгааҕа, мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла, бүрүтэ ылбахтаан хам туттумахтаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
«Тыс» диэн тыл мутук тостон тыс гынарын үтүктэр, «бар» диэн тыл туох эрэ ууга бар гына түспүтүн үтүктэр. Күндэ
ср. казах. тыс ‘подражание шипению, шороху и др.’, тысыр ‘шорох, шелест’