муниципальнай сулууспаҕа дуоһунас

дьаһалта муниципальнай салаата

муниципальнай сулууспа тосхоло

муниципальнай тэриллии сиэктэрэ

муниципальнай дьаһалта сиэктэрэ

судаарыстыбаннай уонна муниципальнай бас билиини салайыы

муниципальнай тэрилтэ салаата

отдел муниципальнай администрации

муниципальный; муниципальнай тэрилтэлэр муниципальные учреждения.

муниципальная целевая программа

управление муниципальным имуществом

орган по управлению муниципальным имуществом

муниципальное унитарное предприятие

муниципальные бюджетные услуги

муниципальное право

муниципальная система правовых актов

система муниципальных правовых актов

муниципальный правовой акт

муниципальные выборы

муниципальная выборная должность

муниципальная политика

муниципальная должность

управление муниципальнай администрации

сектор муниципальнай администрации

муниципальный долг

муниципальная гарантия

муниципальные минимальные социальные стандарты

муниципальный район

муниципальный заказ

размещение заказа у единственного поставщика

муниципальная служба

принципы муниципальнай службы

должность муниципальнай службы

муниципальный служащий

муниципальные ценные бумаги

муниципальное образование

глава муниципального образования

бюджет муниципального образования (местный бюджет)

избирательная комиссия муниципального образования

административный центр муниципального образования

концепция развития муниципального образования

территория муниципального образования

сектор в муниципальнай организации

ассоциации и союзы муниципальных образований

принимаемые обязательства муниципального образования

фонд финансовой поддержки муниципальных образований

муниципальное предприятие

управление муниципальнай организации

управление муниципальными финансами

муниципальный финансовый контроль

муниципальные финансы

состав (сфера) муниципальных финансов

муниципальный бюджетный процесс

муниципальная казна

муниципальный контракт

субъект муниципального хозяйства

ведение муниципального хозяйства

муниципальное хозяйство

I 1. новый || новое; саҥа дьиэ новый дом; саҥа олох новая жизнь; Саҥа дьыл Новый год; саҥаны олохтоо = внедрять новое; 2. нареч. 1) вновь, снова; саҥа оҥор = делать что-л. вновь, снова; 2) только что; впервые; саҥа кэллим я пришёл только что; кини куораты саҥа көрдө он увидел город впервые # саҥа төрөөбүт оҕо новорождённый; ый саҥата см. ый .
II 1) голос || голосовой; дьон саҥалара иһиллэр слышны голоса людей; көтөр-сүүрэр саҥата голоса животных; 2) речь; киһи (саҥарар ) саҥата человеческая речь; саҥатыттан маппыт он лишился дара речи (от страха, болезни); саҥатын хоһооно иһиллибэт смысл его речи не понятен; 3) перен. болтовня, многословие; кини саҥатыттан салтым мне надоела его болтовня # саҥа аллайыы грам. междометие; саҥа гын = разг. укорять; осуждать; саҥа таһааран ытаа = рыдать; плакать навзрыд.

вновь образованные му-ниципааьные образования

управление государственной и муниципальнай собственностью

муниципальная система финансового контроля

закрытое административно-территориальное образование

1) голоса, гомон; 2) недовольство, осуждение # саҥа-иҥэ гыныма держи язык за зубами.

1) рождаться, порождаться чём-л.; происходить из-за чего-л.; бу барыта дьалаҕай быһыыттан үөскүүр всё это порождается халатностью; 2) плодиться, размножаться, разводиться; манна кутуйах үөскээбит здесь развелись мыши; 3) происходить от кого-л., откуда-л., быть родом откуда-л.; вырастать где-л.; биир өбүгэттэн үөскээбиттэр они произошли от одного предка; кыыс куоракка үөскээбит девушка выросла в городе; киһи да бөҕө үөскүүр эбит! ну и уродился же человек! (говорится в сердцах, с досадой).

a. new

n . speech; саҥа-иҥэ n. speech; саҥар= v. to speak

I
аат.
1. Киһи куолаһынан таһаарар дорҕооно, хаһыыта эбэтэр этэр тыллара. ☉ Голос человека, а также его крик или речь. Дьон саҥата иһиллэр. Саҥатын ис хоһооно иһиллибэт
□ Хаҥас диэки ыраах оҕолор саҥалара, күлсэллэрэ иһиллэр. А. Софронов
△ Кыылсүөһү, көтөр-сүүрэр куолаһынан таһаарар дорҕооно, ону тэҥэ сорох үөн-көйүүр (кумаар, сахсырҕа) саҥарар курдук көтөр тыаһа. ☉ Голоса зверей, птиц и насекомых. Чыычаах саҥата. Сахсырҕа саҥата сааҕынас. Кумаар саҥата утуппата
□ Ойуур иһиттэн ынаҕын ыҥыранар саҥата иһиллэр. Н. Якутскай
Били киһи тохтоон, …… үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
2. кэпс. Хайа эмэ киһи эбэтэр бөлөх дьон саҥаларын ураты быһыыта, майгына. ☉ Своеобразное произношение, особенности речи, говор. Халымалар саҥалара туспатык иһиллэр
3. кэпс. Ким эмэ тугу эмэ гыммытын буруйдаан кэпсэтии, тыл-өс таһаарыы. ☉ Разговоры, толки, пересуды, молва. Үүнэн турар маһы мээнэ алдьатымаҥ, саҥа буола сылдьыа
♦ Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV
Мин Ааныкам өлөн, бэйэм да испиттэн саҥам тахсыбат буола сылдьар. Эрилик Эристиин
Начаалыстыба мөхтөҕүнэ, буруйдаах буоллаххына, …… мэктиэтигэр, искиттэн саҥаҥ тахсыбат буолар. И. Никифоров. Саҥа ал- лай — эмискэ туох эмэ саҥата таһаар, тугу эмэ быстах саҥар. ☉ Непроизвольно сказать, воскликнуть
«Пахай!» — диэн Ньукуу улаханнык саҥа аллайда. «ХС»
«Һэ, доҕоор! Эһиги билсэр эбиккит дуу?» — Гаврил Иванович саҥа аллайда. С. Никифоров. Саҥа бөҕө кэпс. — ким эмэ туох эмэ туһугар кими эмэ улаханнык мөҕөр, сэмэлиир. ☉ Возмущение, негодование вслух кого-л. по какому-л. поводу
Бүтүн нэдиэлэ хонуга сырыыптанна диэн управляющайыҥ саҥа бөҕө үһү. «Кыым». Саҥата суох бар кэпс. — мөккүөргэ хотторон, утарсыбат киһиҥ буойбутуттан эбэтэр туохтан эмэ соһуйан, саҥара олорон саҥата суох буол, ханнан хаал. ☉ соотв. лишиться дара речи
Киһи эрэ буоллар уолуйан саҥата суох барда. Н. Неустроев. Саҥата суох ыыт кэпс. — киһини, тугу да булан салгыы саҥарбат, мөккүспэт курдук баһыйа эт. ☉ Не дать возможности ответить
Саха омук саамай бэттэрин саҥата суох ыытар сайаҕас-сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Үөрэ-көтө олорбут дьон курус гына түстүлэр. Бары саҥаларыттан маттылар. АДП КБ
◊ Ойоҕос саҥа көр ойоҕос
Ойоҕос саҥаҕа туора киһи саҥатын интонацията сүтэр. ЧМА СТСАКҮө. Саҥа аллайыы тыл үөр. — араас иэйиини уонна ис туругу биллэрэргэ туттуллар уларыйбат тыллары (хол., оо, тыый, ычча) үөрэтэр саҥа чааһа. ☉ Неизменяемое слово, служащее для выражения чувств и волевых побуждений, междометие
[Этиилэртэн] саҥа аллайыыны булан, туох суолталааҕын толкуйдааҥ. ННН СТ-7. Саҥа чаастара тыл үөр. — тыллар суолталарынан, грамматическай бэлиэлэринэн уонна этиигэ туттуллууларынан араарыллар бөлөхтөрө. ☉ Разряды слов, различаемые по лексическим значениям, морфологическим признакам и синтаксической функции, части речи
Көмө саҥа чаастарын хатылааҥ. ННН СТ-7. Сирэй саҥа тыл үөр. — этиигэ туора киһи саҥата уларытыыта суох хайдах этиллибитинэн бэриллибитэ. ☉ Чужая речь, переданная без изменений от лица говорящего
«Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин», — диэтэ Сөдүөччүйэ. Амма Аччыгыйа
Сирэй саҥаны куоласкытын уларытан, арааран этиҥ. ПНЕ СТ-5. Сирэй саҥаны уонна ааптар тылын миэстэлэрин атастаһыннарын, онуоха сөптөөх сурук бэлиэтин туруоруҥ. СНЭ СТДМ
ср. др.-тюрк. йаҥҕу ‘шум, шорох, эхо’
II
1. даҕ.
1. Эргэрэ, курсуйа, туттулла илик, чээл бэйэтинэн сылдьар; соторутааҕыта баар буолбут, оҥоһуллубут. ☉ Не утративший своей новизны, свежести, только что изготовленный, появившийся. Саҥа таҥас. Саҥа дьиэ
□ Икки сабыс-саҥа бинчиэстэр саа оһох аттыгар олорор киһи кэннинэн сиргэ сыталлар. Н. Якутскай
Сөрүүн түүн салгыныгар Саҥа бурдук сыта саба биэрэн ааһар. С. Васильев
2. Урут суох, биллэ илик, бу кэлин көстүбүт эбэтэр кэлбит, сонун. ☉ Ранее неизвестный, впервые изобретённый, найденный или возникший, появившийся. Үлэ саҥа ньымалара
□ Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Ынах ыамын элбэтэргэ саҥа суолу-ииһи көрдөөбүттэрэ. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Эн, кырдьык, саҥа киһигин, биһиги холкуоспут олоҕун ымпыгын-чымпыгын билэ илигиҥ буолуо. С. Ефремов
Норуот хонтуруоллааччылара саҥа күүһүнэн, саҥа тэтиминэн актыыбынайдык үлэлииллэригэр бары усулуобуйаны тэрийиэххэ. «Кыым»
3. Эргиллэр кэмигэр хат көстүбүт (күнү, ыйы этэргэ). ☉ Вновь появившийся, вновь начинающий период своего обращения (о солнце, луне). Саҥа ый тахсыбыт
□ Сарсын үөрэ көрдүн Сандал саҥа күммүт. Күннүк Уурастыырап
4. Кэлин хаттаан, уларытыллан оҥоһуллубут. ☉ Выполненный заново, новый. Үлэ саҥа суруллуута. Кинигэ саҥа тахсыыта
2. сыһ. суолт.
1. Уруккуттан буолбатах, субу саҕалаан, билигин эрэ; аан бастаан. ☉ Только начиная что-л., приступая к чему-л.; только, только что, впервые, в первый раз. Күн саҥа тахсан эрэр. Саҥа кэлбит дьон туспа олордулар
□ Дьэ бу буолан мин Бүлүүнү быйыл саҥа көрдүм. Суорун Омоллоон
Оҕотун саҥа киллэрбит чөркөөкү, от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
2. саҥалыы 2 диэн курдук. Дьиэбит муостатын ыһан, саҥа оҥорууһубут
□ Буор түҥэтиги быйыл саҥа ыытыаҕыҥ. М. Доҕордуурап
3. аат суолт.
1. Туох эмэ урут биллибэтэх, бу кэлин, билигин көстүбүт, үөдүйбүт. ☉ То, что появилось впервые, возникло только что, что-л. новое. Саҥаны ылыныы. Саҥаны арыйыы
□ Норуот тугу эрэ саҥаны, кини олоҕор туһалааҕы көһүтэр. Н. Якутскай
Онно да эрэсиэптэри саҥардан суруйтаран, дийиэтэни тутус диэнтэн ураты саҥаны тугу да эппэтэхтэрэ. Софр. Данилов
2. Ый, сыл, үйэ диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм саҕаланыытын, бастакы өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, үйэ ‘век’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на начало, начальный период называемого времени. Ый саҥата. Сыл саҥата
□ [Чаҕылҕан] «Чаҕылҕан уоттара» диэн маҥнайгы кинигэтэ уон аҕыс саастааҕар 1933 сыл саҥатыгар бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Алтынньы саҥата этэ. Күн сардаҥата хаартан тэйэн чаҕылыйа оонньуура. И. Федосеев
♦ Саҥа страницаны арый (суруй) калька. — туохха эмэ улахан уларыйыыны, саҥалыы саҕалааһыны киллэр (саҥаны оҥор). ☉ Открывать новую страницу чего-л., вписывать новую страницу во что-л. Саҥа сири булан Аҕа дойду наукатын байытар, Арктика историятыгар саҥа страницаны арыйар баҕа кинилэр сүрэхтэрин үүйэ тутара. «ХС». Саҥа (саҥалыы) хараҕынан көр (одуулас) калька. — тугу эмэ урукку үөрүйэххиттэн уларыйан атыннык өйдөө. ☉ Смотреть на что-л. по-новому (букв. смотреть новыми глазами)
Барытыгар Николай Соня аттыттан арахсыбат, букатын саҥа хараҕынан кинини одуулаһа сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Саҥаны айыы — хайа эмэ салааҕа үлэ бастаан иһэр саҥа ньымаларын булан киллэрии. ☉ Открытие и внедрение новых, прогрессивных методов работы в какой-л. области деятельности, новаторство. Күннүк Уурастыырап литератураҕа үтүө үгэс уонна саҥаны айыы бэйэ-бэйэлэригэр утарсыбаттарын …… тоһоҕолоон бэлиэтиир. «ХС»
Саҥа дьыл көр дьыл. Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх кыһыҥҥы сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
др.-тюрк. йаҥы, тюрк. яҥа, сене, чаҥа, янгы, жаҥа, монг. цаҥги, бур. шэнэ

саҥа I 1 диэн курдук
Үүйэ кэлииккэни аспыта, дьиэ аһаҕас аанынан саҥа-иҥэ, күлсүү бөҕө оргуйан олорор. Л. Попов
Сайылыкка да кыстыкка саҥа-иҥэ иһиллибэт. Баал Хабырыыс
Тулабар көтөр саҥата-иҥэтэ хойдон барда. Т. Сметанин
♦ Саҥа-иҥэ буол кэпс. — 1) ким эмэ тугу эмэ гыммытын буруйдаан тыл-өс ыыт, тарҕат. ☉ Пустить сплетни, толки о чём-л., судачить о чём-л., порицать кого-что-л.
Суоҕуна малын-салын тыытымаҥ, саҥа-иҥэ буола сылдьыа. НАГ ЯРФС II; 2) киһи кэпсэтэн аралдьыйарыгар доҕор, саатабыл буол (үксүн оҕону этиллэр). ☉ Развлекать кого-л. своим присутствием и разговорами (обычно о ребёнке)
Хата, оҕобун Сээчиги ыытаарыҥ. Саҥа-иҥэ, илии-атах буолуо этэ. «ХС»
Ыар санааҕа сылдьар ийэтигэр дьиэтигэр саҥа-иҥэ буолааччы, сааратааччы эмиэ ол кини. Ч. Айтматов (тылб.). Саҥата-иҥэтэ суох — ордук-хоһу тыла суох, ону-маны саҥарбакка, айдаана суох. ☉ Не рассуждая много, без лишних слов
Кыладыапсык маны саҥата-иҥэтэ суох биэриэ дуо? М. Доҕордуурап

туохт.
1. Ханнык эмэ сиргэ күн сирин көрөн, улаатан олохсуй, хантан эмэ төрүттээх буол (киһи туһунан). ☉ Родиться и вырасти в каком-л. месте, происходить откуда-л. (о человеке)
Хайдах итинник дьикти, эриэккэс, улахан поэт саха ханнык эрэ тыатын быыһыгар төрөөн-үөскээн ааспытын мин сөҕө саныыбын. Суорун Омоллоон
Кини мантан арахпат, манна төрүүр-үөскүүр, манна кырдьар — өскөтүн киниэхэ дьылҕата кырдьар сааһыгар тиэртэҕинэ! Н. Заболоцкай
2. Ханнык эмэ сиргэ төрүөхтэнэн тэний, ууһаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться, разводиться где-л. (о животных)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Куруҥ — куобах төрүүрүгэр-үөскүүрүгэр бэртээхэй миэстэ. Ас да баар, куотар-күрэнэр да сирэ үгүс. ПАЕ КБАТ
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ. ☉ Зарождаться, возникать, происходить из чего-л.
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһуута үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Билигин патриотизм диэн Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилээх буолуу тыына саамай төрүүр-үөскүүр, өссө күүрэр кэмэ, ону хас түгэн аайы өйүүр, сайыннарар буолуохха. И. Никифоров

тэрилин диэнтэн хай
аата. Былыргы саха инструменнарын Е. Ярославскай …… мусуой саҥа тэриллиитигэр улуустартан, атынан тахсан, бэрт элбэҕи тиэйэн киллэрбит. ЧАИ СБМИ
Мундира, шпоралара, хаалтыһа, баттаҕын тарааныыта — Борис киэнэ барыта муодунай, толору сиэринэн тэриллии. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Туохтан эмэ төрүөттэнэн баар буол. ☉ Появиться, возникнуть в результате чего-л., происходить от чего-л.
Мундууруйа, Солууруйа, Буһаарыйа, Собооруйа, Хоспооруйа, Кистээрийэ. Бу хоһоон чабырҕах ис хоһоонун кубулдьутан этииттэн үөскүүрүн көрдөрөр. Саха фольк. Ырыа туохтан үөскүүрүй? Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, Куулаттарыы муҥуттан. С. Данилов
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ. Туус собуота тутулунна. И. Данилов
Олоҥхо олох былыр үөскээбитэ. Өбүгэлэрбит урукку олорон ааспыт олохторун кэрэһитэ. Эрчимэн
2. Төрөө, ууһаа. ☉ Плодиться, размножаться
Ити дьыл куобах мэнээҕэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да бэрт этэ. Эрилик Эристиин
Быйыл тыа булда, ордук тииҥ, бэркэ үөскээбит. Софр. Данилов
Үлэһит муҥутаан Мойуор биир ынахтааҕар отун салаасканан таһан аһатара. Ынаҕа үөскээн син хас да сүөһүлэммиттэр. «ХС»
3. Кимтэн, хантан эрэ төрүттээх буол, ханна эмэ олорон улаат. ☉ Происходить от кого-л., быть родом откуда-л., расти, вырастать где-л. Дьэ, бу, биэбэкэйим, мин этэр тылбын өйдүөн истэн тур эрэ! Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрүөбүппүт этэ. Ньургун Боотур
Биһиги оҕо эрдэхпититтэн бииргэ үөскээбит кэриэтэ доҕордуу дьон быһыытынан, үөрэ-көтө көрүстүбүт. А. Бэрияк
Оҕолор ыраах үрэх баһыгар үөскээбиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. өс ‘расти’, тув. өскэлэ ‘расти’, хак. өскир ‘вырастить, прорастить’, монг. өсгөх ‘растить, размножать’

туохт. Төрөөнууһаан элбээ, тарҕан. ☉ Быстро увеличиваться в численности, нарождаться, расти-размножаться
Бэһиэлэйэптэр үөскээн-тэнийэн испиттэр. Амма Аччыгыйа
Төрөтөр оҕону төлкөлөөн, Иитэр сүөһүнү күрүөлээн, Үрэх, алаас аайытын Үөскээн-тэнийэн барбыппыт. А. Бэрияк
Ахсаана аҕыйаабакка, Төрүөҕэ төннүбэккэ, Үөскээн-тэнийэн истин, Үгүс үөр ханыыластын! И. Чаҕылҕан

төрөө-үөскээ диэн курдук
Киһи-хара буолан, үөскээн-үөдүйэн олоотто эбитэ үһү. Саха фольк. Тэҥнээҕин билбэккэ Тэнийэн тэлгэнэн Үөлээннээҕин көрбөккө, Үөскээнүөдүйэн …… Олохсуйбута эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Тула уйаара-кэйээрэ биллибэт, оччолорго киһи-сүөһү үөскээнүөдүйэн иччилии илик кэтит, киэҥ тайҕаҕа иҥиэттэн сыппыта. Н. Заболоцкай