буравчик; бураапчыгынан үүттээ = сверлить что-л. буравчиком.

туохт. Сэбирилиэгинэн үүттээ. ☉ Сверлить, буравить что-л. Истиэнэҕэ диэри сэбирилиэктээн үүттүөххэ, онтон тоһоҕону саайыахха наада. ДьХ

нареч. насквозь (протыкать, пробивать и т. п.); тобулу ас = проткнуть; тобулу баттаа = продавить; тобулу түс = провалиться; тобулу үүн = прорасти сквозь что-л. # тобулу көр = смотреть пристально, сверлить глазами.

I 1) сверлить, просверливать, прокалывать; долбить; хаптаһыны үүттээ = просверлить доску; 2) бурить.
II забеливать что-л. молоком; чэйи үүттээ = забелить чай молоком.

нареч. сквозь, насквозь; дьөлө ас = проткнуть насквозь, пронзить; дьөлө түс = проткнуть; дьөлө үүттээ = пробурить; дьөлө үүттээһин бурение; дьөлө үүттүүр массыыналар буровые машины #дьөлө көр = сверлить взглядом; смотреть пристально.

утары-батары көр — тонолуппакка тобулу көр. ☉ Сверлить глазами
[Күн Толомон Ньургустай] Уолун диэки Утары-батары көрбүтэ: Тоҕус уон бууттаах Доҕуобай мас торуоскатын Уҥа илиитигэр туппут, Икки атаҕын күлүүстүү ууруммут …… Кэтит киэптээх Киһи аҕай оҕото олорор эбит. ТТИГ КХКК. Утары-батары эт — толлубакка, хорсуннук утары саҥар. ☉ Говорить смело, дерзко, откровенно, возражая кому-л.
Кини биирдэ ол ыспыраабынньыгы утары-батары этэн турардаах. П. Филиппов

сыһ. Дьөлө, курдары тахсыар диэри. ☉ Пристально (напр., смотреть), насквозь (напр., сверлить)
Биһиги кыра сылдьан маска хараҕалыы ытыллыбыт охтор чороһон туралларын көрөр буолар этибит. Далан
Кини кырдьык куттанна. Тоҕо эрэ кыыла адьас чугастан кинини хааннаах хараҕынан хараҕалыы сытарга дылы буолан көһүннэ. А. Кривошапкин (тылб.)

тобулу диэнтэн күүһүр
ф. Тустаабыт сиринэн Тобулута тоҥсуйда Турута тыытта, Сиэн сэймэктээтэ. А. Софронов
Миша уруучукатынан Лииһин тобулута аспыта. В. Гаврильева
Ыраахтан туран тобулута ытыалаан кээспит. МНН
◊ Тобулута көрүтэлээ — дьону кэриччи дьөлө көр. ☉ соотв. сверлить глазами, взглядом кого-л.
Дириэктэр саҥата чиҥ-чаҥ, үтүөнү күүттэрбэт, биһигини тобулута көрүтэлиир. Далан
Тойон чыпчырынан баран «буруйдаахтар» [Маайалаах Бүөтүр] диэки тобулута көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин. Тобулута сыс (сынньылын) — кими, тугу эмэ күүскэ, оҕус, кырбаа (охсулун, кырбан). ☉ Бить, колотить кого-л., оставляя следы
Оҕолорум сордоохтор …… Тоттук оҕолортон Тобулута сынньыллан [сордоннохторо]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ынахтарын] сиһин тириитэ ононманан тобулута сынньыллыбыт. Күндэ
[Дьэбдьиэ:] Симиэт уола, сааһыҥ тухары миигин эрэ тобулута сынньаргар бэркин. Суорун Омоллоон

I
туохт. Тугу эмэ үүтүнэн тумалаа, үүттэ кутан биэр (хол., иһэр чэйи). ☉ Заправлять, забеливать что-л. молоком (напр., чай)
Ууга кирпииччэ чэйи кутаҥҥын, Халбыйбыт үүтүнэн үүттээҥҥит, Көмүрүө саахарынан саахардаан Дьаарыҥса бурдук лэппиэскэтинэн, Остолобуой арыгынан аһатыҥ. Саха фольк. Ээ, мин чэй хойуутун таптыыбын, сүөгэй чөчөгөйүнэн үүттээн иһээччибин. М. Доҕордуурап
II
туохт.
1. Тугу эмэ дьөлөн, дьөлө хаһан хайаҕаста оҥор. ☉ Делать дыру, отверстие в чём-л.
Саһааннаах чүүччүтүн ылан үүттээбитинэн барда. Эрилик Эристиин
Улахан маастарыстыбаны дьон тааһы чочуйууга ситиспиттэрэ: сэттэ тыһыынча кэриҥэ сыл анараа өттүгэр тааһы үүттүүргэ, кырыылыырга үөрэммиттэрэ. КФП БАаДИ
Остуолба бүтэйи бадарааннаах сиргэ балтыһах маһы үүттээн, онно туруораллар. ПАЕ ОС
2. Сири дьөлө хас (сир алын араҥаларыгар сиртэн хостонор туох туһалаах баай баарын билээри, булаары). ☉ Бурить землю вглубь (в поисках полезных ископаемых)
Бу диабаз таас хайаны бурильщиктар тобулу үүттээбиттэрин кэннэ, взрывниктар кэлэн үлтү сууһараллар эбит. Суорун Омоллоон
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин, Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хайаҕа коронкалар буруолуу-буруолуу дьилэй дэриэспэни дьөлө ытыйан үүттүүллэрэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Кими эмэ тобулу, дьөлө көр. ☉ Сверлить кого-л. взглядом
Биирдэ көрө түспүтэ эмээхсин сытыы харахтарынан уолу тобулу үүттээн олорор эбит. «ХС»

I
туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ муоскунан түс, муоскунан ас (сүөһү туһунан). ☉ Бодать кого-что-л., бодаться
Ынах кэйбит ынаҕын ынах кэйэр (өс хоһ.). «Оҕускун атыыр оҕус кэйбит!» — диэн хаһыы-ыһыы буолбутугар ыстанан тахсан көрбүтэ — оҕуһа …… ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Оҕус кэйээри күрдьүөттүүр. Баал Хабырыыс
2. Уһуктааҕынан тугу эмэ ас (дьөлө, батары, хайа). ☉ Наносить удар чем-л. острым, колоть, тыкать, втыкать
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Икки оҕонньору, үс эмээхсини, биир дьахтары, мустан турар дьоҥҥо көрдөрөн туран, ыстыыгынан кэйэн, саасканан быһыта кырбаан өлөртөөбүттэр. Эрилик Эристиин
Туотук бокуойа суох хаары дьөлүтэ кэйэрэ. И. Федосеев
3. Кими-тугу эмэ суулларар, охторор гына ас, үт. ☉ Свалить, опрокинуть, сбить с ног кого-л. толчком, тычком
Уолаттар …… ындыыларын ыҥыырдары иҥнэритэ кэйэн кэбиспиттэр. Саха фольк. Дэһээтинньик …… [Марисаны] сүрдээх атаҕастабыллаахтык умса кэйэн биэрдэ. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] алаас кэбиһиилээх отторун суулларыта кэйэн түһэрэн, күрүөлэри тула баайыллыбыт ыҥыырдаах аттарыгар тэлгэппитэрэ. ПНИ ДКК
4. көсп. Тиҥиргэччи күүскэ тэбиэлээ, анньыалаа (сүрэх, ыарыы туһунан). ☉ Стучать (напр., в висках, затылке), колоть (в сердце)
Кэтэхпин, чабырҕайбын чыбырҕаччы кэйэн ыарыытыан! Софр. Данилов
[Саллаат] тостубут уллугун Дьулаан күүс ыарыыта, Сытыы быһах курдук, Чыбырҕаччы кэйбитэ. Күннүк Уурастыырап. Орлосов сүрэҕэ биллигирэс, чэчэгэйэ кэйэр… Н. Габышев
♦ Муннугу-ханныгы кэй — хайдах гыныаххын билимэ, барыах-кэлиэх сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Бэйэм билэрбинэн үлүбээй муннугу-ханныгы кэйэрим, …… суолбун-ииспин булуммакка сотору умуллан да хааллахпына көҥүлүм буолуох курдуга. С. Руфов
Биирдэ кини муннугу-ханныгы кэйэ сатаан баран сельсовекка сүбэ-соргу көрдөһө барда. Агидель к. Идэни таба талбакка тууга киирбит балык курдук муннугу-ханныгы кэйэр, туох да сыала-соруга суох тэрилтэттэн тэрилтэни кэрийэр, үрэхтэн үрэҕи солбуйар дьон аҕыйаҕа суохтар. ЧКС ОДьКИи. Туох эрэ тэһэ кэйэн (кэйбитинии) кэпс. — бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн эмискэ, соһуччу (тугу эмэ гынар). ☉ Вдруг, неожиданно, по наитию (действовать)
Ону баара туох эрэ кинини тэһэ кэйэн буолумматаҕа. И. Гоголев
Уол оһоҕун иннигэр балачча нөрүйэн олорбохтоото, онтон туох эрэ эмискэ тэһэ кэйбитинии эрчимнээхтик ойон тураат …… түннүк аннынааҕы остуолугар дьулуруйда. «ЭК». Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр — туох эмэ искэр, санааҕар тута сылдьарыҥ баарын биллэрэр. ☉ Сверлить, мучить, не оставлять в покое (о мысли)
Бүргэс курдук дьөлүтэ кэйэр итинник санаа уһугун Мөрүөн хайдах даҕаны тоһутуон, мүлүрүтүөн булбат. Д. Таас
Кинини булчут имэҥэ тэһитэ кэйбитэ. И. Федосеев
Миигин, Иван Даниловичка харда ыыппыппар, кэлбит кытаанах сурук тэһитэ кэйбитэ. П. Аввакумов
II
туохт.
1. Хаан күүскэ саба биэриититтэн кытар, тэтэр (хол., киһи имин этэргэ). ☉ Покрываться румянцем
[Глафира] икки имин хаана кэйэн, иэдэстэрэ буспут дьэдьэннии тэтэркэйдэр. Л. Попов
Өтөрүнэн маннык тото-хана аһаабатах хоноһолор кубарыйбыт имнэрин хаана кэйдэ. И. Гоголев
Кыыс тыынара кылгаата, имэ кэйэн кэллэ. «ХС»
2. поэт. Чаҕылхай өҥүнэн дьэргэйэ көһүн, тэһэ көр. ☉ Бросаться в глаза своей яркостью, выделяться ярким цветом; светиться яркой точкой
Мөлүйүөнүнэн уоттар чаҕылыһа, дьэрэлиһэ кэйэллэр. А. Федоров. Уулаах отон кэйэ буспут, Тииҥ хараҕын курдук адьас. И. Гоголев
Сибэкки тыллан, онтон атан, онтон кэйэн дьон хараҕын сымнатар. Н. Павлов
Дьөлө кэйэн ый быкта, Түүнүн да күннүү тыкта. «ХС»
III
даҕ., фольк. Барыларыттан эрэ чыҥха, саамай. ☉ Самый, выделяющийся чем-л.
Аллара диэки өҥөс гына көрө түстэҕинэ — балык салыҥын курдук кип-килэккэй таас муосталаах кэй уорук буолла. Саха фольк. Мин этэр тылым иччитин икки тэргэн ый кулугута буолбут кэй чуор кулгааххынан истэн турууй эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Кэй хара былыт өрө өрүкүйэн тахсан, Күдээрийэ көтөн кэлэн, Охсуһуулаах дьон Оройдорун туһунан тоҕуоруйда. ТТИГ КХКК
♦ Кэй тотуо — кыраны да тулуйбат өһүргэс, ордуос, кыыһырымтаҕай. ☉ Раздражительный, злой (из-за пустяков)
Кэй тотуо майгыннанан, килбиэннээх ньуурга кирдиэлэнэн баран …… кыыһырбыккытын кый халлааҥҥа кыйдаан, кыыс оҕо курдук ньургуйуҥ. Эрилик Эристиин
Туох ааттаах кэй тотуо буоллуҥ? Киһи диэки хайыспат да буолбуккун дуу? П. Тобуруокап
[Байанай] булчуттар …… тылларыгар-өстөрүгэр туох да дэҥи, сыыһаны тулуйбат аһары кэй тотуо, хомойумтуо, ордуос майгылаах. Эрчимэн
◊ Кэй кыыл миф. — икки бастаах дьулаан улахан көтөр кыыл. ☉ Двуглавое крылатое чудовище
Киэҥ халлаан икки хос бастаах кэй кыыла буолан суллаабытынан тиит курдук сул маҕан аартыгы өрө көтөн тахсыбытым. ПЭК ОНЛЯ I
Суор хара аҥаспыт аппаларыттан икки хос дьүөкэл бастаах, киһи аймах көрбөтөх, күлүк курдук күлүкүччүһэ сүүрэр, ыар сыттаах кэй кыыллара быгыалаһан тахсаннар …… орулаһа хончоҥностулар. Д. Апросимов