сүрэҕим сэлибириир у меня лёгкое сердцебиение.

1) взвихриться (о пыли, снеге); 2) вздыматься, развеваться (напр. о густой гриве лошади); 3) перен. сильно возбуждаться, волноваться; үөрэн өрүкүй = быть в радостном возбуждении # сүрэҕим өрүкүйэр у меня сильный жар; у меня сердцебиение; меня тошнит (букв. у меня сердце трепещет).

1) всплывать (на поверхность), плавать (на поверхности); өлбүт балык көбөр мёртвая рыба всплывает; 2) перен. возникать; обнаруживаться; иирээн көптө возникла ссора; урукку дьыалата көптө обнаружились его прежние проделки # сүрэҕим көптө у меня забилось сердце, у меня сердцебиение; тыҥата көптө он запыхался, он тяжело дышит; көбө сүүр = бежать до одышки, до сердцебиения.

1) сердце || сердечный; сүрэх тэбиитэ биение сердца; сүрэх ыарыыта болезнь сердца; сүрэх ыарыылаах страдающий болезнью сердца; сүрэҕим хамсыыр у меня сердцебиение (от болезни, волнения); сүрэҕэ хайдыбыт инфаркт; сүрэх тымыра артерия (букв. сосуд сердца); сүрэх клапаннара сердечные клапаны; 2) перен. сердце, душа; амарах сүрэх сердобольный; доброе сердце; сүрэҕэ кыланар крик души; сүрэх төлөнө пламя сердца (воодушевление,, вдохновение); сүрэҕэ киниэхэ чугас он любит его (букв. его сердце близко к нему); ис сүрэҕиттэн от всего сердца, от чистого сердца; сүрэҕэ тэбэн кэбистэ от полноты сердца, от полноты души; сүрэҕэ сөбүлүүрүнэн по велению сердца; сүрэҕим тэппэт мне не хочется (делать что-л.), у меня душа не лежит (к какому-л. делу); сүрэҕэ таайар сердцем чувствует; сүрэххэ ыттар= ощущать беспокойство от предчувствия чего-л. недоброго, неприятного; сүрэҕим айахпар таҕыста у меня душа в пятки ушла (букв. сердце подскочило ко рту); сүрэҕим бар гынна сердце у меня ёкнуло; сүрэҕим мөҥөр у меня сердце щемит; сүрэҕим быллыгырыыр а) у меня сердце трепещет (от страха); б) у меня сердцебиение с тошнотой; сүрэҕим ылбат я чувствую отвращение (букв. моё сердце не принимает); сүрэҕэ ууллар у него сердце тает (говорится о слишком сердобольном человеке); сүрэҕэ ытырыктатар у него сердце не на месте; сүрэҕэ ытырбахтыыр а) у него сердце заныло; б) он чувствует острую жалость к кому-л.; сүрэҕин быата уһун он слишком спокоен, равнодушен; сүрэҕин хайыт = сильно напугать кого-л.; сүрэҕин ырбаахыта чараас разг. ирон. а) слишком сердобольный; б) пугливый; сүрэх аалыыта буол = лечь камнем на сердце; сүрэх баастаах со старой раной в сердце, с осевшим в душе горем; сүрэх үөрэр сердце радуется; сүрэҕим хаанынан ытыыр у меня сердце кровью обливается (от жалости, от какого-л. душевного страдания); сүрэхпиттэн быстыам дуо ? разве я отрежу кусок от своего сердца? (т. е. лишусь родного, любимого); сүрэх сүрэххэ дылы погов. сердце похоже на сердце (о любви к ближнему); сүрэххэ быһахтаммыкка дылы погов. как ножом по сердцу; эһэ тыҥыраҕынан , эр сүрэҕинэн погов. медведь силён своими когтями, добрый молодец — смелым сердцем; 3) перен. энергия, старание, жажда деятельности; сүрэҕэ бэрт деятельный, трудолюбивый; сүрэҕэ батарбат (или тулуппат) он не усидит на месте (без дела); сүрэҕин баҕатынан по желанию, охотно; сүрэх баҕарар да, сүһүөх уйбат погов. сердцу хочется действовать, да сил не хватает (соотв. видит око, да зуб неймёт); сүрэҕинэн сылдьар а) он старательный, добросовестный; б) он ходит, делает что-л. через силу; күөх сүрэх презр. бездельник, лентяй; сүрэҕэ көҕөрбүт (или сытыйбыт , көппөйбүт ) разг. презр. он совершенно обленился; 4) перен. сердце, центр; Москва — биһиги дойдубут (тэбэр ) сүрэҕэ Москва — сердце нашей страны; туу сүрэҕэ внутренняя воронка у верши; хаппыыста сүрэҕэ капустная кочерыжка; 5) уст. нательный крест, крестик # кус сурэх трус; сүрэҕим өлөхсүйэр (или чаалыйар ) меня тошнит, мутит; сүрэҕим умайар (или өрүкүйэр ) я чувствую тошноту; сүрэҕим ытарҕата ласк. сердце моё, жизнь моя (букв. серёжки моего сердца — обычно о единственном ребёнке); сүрэҕэ бүөлээбит разг. у него одышка от ожирения; сүрэҕэ ылбат или сүрэҕин көрбүтүнэн киирэр он испытывает отвращение (к какой-л. еде); сүрэх-пэр киирэр разг. я не могу есть жирного (букв. к сердцу подступает); сүрэх уруу кровный родственник; сүрэххин баттат = а) освежаться (выпив, съев чего-л. холодного); б) страдать от сильного похмелья; тарбах сүрэҕэ подушечки пальцев.

аат., анат.
1. Синньигэс туруупкаҕа маарынныыр тыынар тыыннаах этигэр хаан эргийэр уоргана. ☉ Кровеносный сосуд, артерия, вена
Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи (өс ном.). Эһэтин тэһии хаана сиэнин тымырыгар тыгыалыыра онно биллэн ааспыта. И. Гоголев
Хаан сүүрэр систиэмэтэ хаан тымырдарыттан — синньигэс туруупкалартан — үөскүүр, олор устун кыһыл өҥнөөх убаҕас — хаан сүүрэр. ББЕ З
2. Сүүрүктээх кыра уу, үрүччэ. ☉ Ручей, ручеёк
Улуу үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Сыккырыыр салааларгыт …… бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Улуу быйаҥ уолбат улуу тымыра мөлүйүөнтэн мөлүйүөн тыынар тыыннааҕы утаҕын ханнара, өлбөт мэҥэ уутун кэриэтэ тыын уга, уһаты түһэн сытаахтыыр. Суорун Омоллоон
Кыракый аппаларынан, синньигэс силээннэринэн, бэл дулҕалаах сүлбэлэринэн уу тыккырас тымырдара тыгыаластылар. И. Сосин
3. Үүнээйилэр сэбирдэхтэригэр баар синньигэс дьураалар. ☉ Прожилки на листьях растений
Соҕотох хатыҥ да сэбирдэҕин ылан көр: ортотунан дьураа тымырдара сап-саһархай өҥнөөхтөр, ортото күп-күөх, эрбии тииһин курдук сарбынньахтара ап-араҕас лааҕынан сотуллубут. Н. Якутскай
[Уҥуохтаах отон] сэбирдэхтэрэ халыҥнар, тириитиҥилэр, килэкийдэр, төрдүлэрин диэки суптуйан киирбит быһыылаахтар, көбүс-көнө бүүрүктээхтэр, тымырдара көстө сылдьаллар. МАА ССКОЭҮү
Сэбирдэх устун тымырдар бараллар, онно көҥдөй тымырдар уонна сиидэ курдук туруупкалар бааллар. ҮСАКИ
5. 4. көсп., поэт. Олох үлүскэннээх үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие жизни
Олох тымырын боппуттара, Оҕо хаанын тохпуттара. Т. Сметанин
[Суруйааччы] бүгүҥҥү кэм тыгыалас тымырын таба тайаннаҕына, атыттары үтүктүбэккэ бэйэтэ сонун суолун тобулуннаҕына — оччоҕо кини кириитиктэр үтүө баҕарыыларын …… кэтэһиэн сөптөөх. «ХС»
Дьиҥэр, даҕаны олох сүрүн тымыра итиннэ [үлэҕэ] сытар. «Кыым»
♦ Тымырын баттаа, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа) — кими эмэ өлөр. ☉ Убивать кого-л.
Харыһыктаах хаанын тохпуккун, Сип-сибилигин сиһиҥ үөһүн Силбиктээх илиибинэн быһа харбааммын Тымыргын баттыаҕым, Тыыҥҥын иһиллиэҕим. П. Ойуунускай
Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
[Кылыһы] Тыҥырахтаах аймаҕын Тыынын иһиллииргэ, Тымырын баттыырга Наада буолуо диэн, Нарылааннамчылаан, Тыһы кыл курдук Тыргылсытыы кылааннаабытым. С. Васильев
◊ Сир тымыра — дьүүктэ. ☉ Ключ, родник, источник
Аһара суһаллык аһыйбатын диэн сир тымырын тымныы уутун кымыска холбуу куталлара. ЩМФ ККЭБС
Сир аннынааҕы уу сир үрдүгэр тахсар сирин дьүүктэ эбэтэр сир тымыра диэн ааттыыллар. МЛФ АҮө
[Нехлюдов] ып-ыраас тымныы сир тымырын уутун аҕала охсон биэрэн баран, бааһынайдар мунньустан эрэллэрин биллэрдэ. Л. Толстой (тылб.). Тымыр тэбиитэ — сүрэх тэбиититтэн тымыр эркиннэрэ биир тэҥник хамсыыллара (бэгэччэк үөһэ өттүнэн бигээтэххэ биллэр). ☉ Сердцебиение, пульс
[Быраас] киһи аайы тохтоон, тымырдарын тэбиитин бэрэбиэркэлиир, туруктарын ыйыталаһар. Н. Лугинов
Тымырыҥ тэбиитэ түргэн. Окко сытан уоскуйа түһэн ыл. КИ АДББ
Тымырдар эркиннэрэ түллэҥнээн кумуллар, ол тымыр тэбиитэ (пульс) диэн ааттанар. СИиТ. Үөс тымыр — 1) ыраас хааны эккэ-хааҥҥа тарҕатар сүрүн тымыр. ☉ Аорта
Икки ыта абааһы уолун икки атаҕын үөс тымырын быһыта тыытан, көхсүн хаанын көҥү сүөкээн кыайаллар-хотоллор. Саха ост. I
Хабарҕабын да, үөс тымырбын да, хата, таарыйбата. Күрүлгэн; 2) туох эмэ саамай үөһэ, киинэ. ☉ Сердцевина, средоточие чего-л.
Ок-сиэ, туос ала — Туус кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? БАИ Х
Бааннар, биллэрин курдук, билиҥҥи хаһаайыстыбаннай олох кииннэрэ, норуот хаһаайыстыбатын — капиталистическай систиэмэтин бүтүннүүтүн үөс тымырдара. В. Ленин (тылб.). Хорук тымыр — 1) сүрэхтэн хааны атын уорганнарга тарҕатар тымыр. ☉ Сонная артерия
Хорук тымыр хаана Хоройо тэппитин курдук, [буруо] Хоройо үүммүт эбит. П. Ойуунускай
[Луохтуур (Куола илиитин хорук тымырын баттаан баран):] Хаһан утуйбутай? А. Софронов
Киит иһин устун барар хорук тымырын хаана аҕыс-тоҕус туонаҕа чуга-һыыр. ДьДьДь; 2) саамай үөс, киин сиргэ сытар (хол., суол, өрүс). ☉ Что-л., находящееся в центре, пролегающее по самому центру какой-л. страны, местности (напр., дорога)
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
Москва хорук тымыра Буолуоҕун буолбут уулусса, Эппэҥнии, тыына-тыбыыра Турар түүнү, күнү көрсө. И. Эртюков
Дойдум хорук тымыра Москва өрүс эбит, Кылбаһыйар ыраас уута Күн сылааһын иҥэрбит. И. Артамонов
ср. др.-тюрк., тюрк. тамар, тамыр, тамур, томур ‘кровеносный сосуд’