1. 1) средний; орто температура средняя температура; орто оскуола средняя школа; орто арифметическай мат. среднее арифметическое; орто дойду миф. средний, срединный мир, земля; орто бааһынай середняк; орто тарбах средний палец; 2) посредственный; орто сыана посредственная оценка; 2. середина; тохсунньу ортото середина января; күн ортото полдень; хаба орто см. хаба III; хабайар хаба ортото см. хабайар; 3. в роли служебного имени: ортотугар среди; посреди; дьон ортотугар а) среди людей; б) публично; суол ортотугар среди, посреди дороги; ортотунан а) посредине, на середине; быа ортотунан быһынна ремень порвался посредине; хонууну ортотунан посредине поля; б) между, среди; дьону ортотунан среди людей; ортотуттан с середины; от середины; ортотуттан ыл = взять, брать с середины # сүрэҕим ортотунан по сердцу, по душе.

1) сосед || соседский; чугас ыал близкий сосед; ыал ынаҕа соседская корова; ыал буол = быть соседом; 2) семья, дом; ыал аҕата отец семьи; ыал ийэтэ мать семейства; ыал мааны оҕото любимец семьи; ыал соҕотох оҕото единственный ребёнок в семье; ыал буол = обзавестись семьёй; жениться; ыал ааттаах буоллахпыт семья есть семья; ыал аатын ыл = создать свою семью (и отделиться); ыал аатыттан аһар = разрушать семью (чужую); ыал киллэрбэт, ыт үрбэт (буолбут ) посл. его и в дом не пускают, и собака на него не лает (об окончательно опустившемся человеке); 3) перен. житель; куорат ыала житель города, горожанин # орто ыал середняк; ыал аайы баар обычный, ничем не отличающийся (букв. встречающийся в каждом доме); ыал аанын саппат (буолбут ) любитель шататься по чужим домам (несмотря на то, что его не ждут); ыал баранан неужели негде? (напр. переночевать, попросить что-л. и т. п.); ыал устун бар уст. нищенствовать, ходить по миру; ыал устун ыыт = сделать нищим, обездолить; пустить по миру; ыалы кэрийээччи уст. бродяга, странник; ыалы тэпсимэ не надоедай людям (своими частыми посещениями).

1. аат.
2. истор. Тыа үлэлээн иитиллээччитин кылааһа. ☉ Класс крестьян, крестьянство
   Коммунистическай баартыйа оробуочайдар уонна бааһынайдар бастакы судаарыстыбаларын тэрийээччитэ уонна салайааччыта буолар. ССКП
   Биһиги социалистическай судаарыстыбабыт төрүтүнэн оробуочайдар, бааһынайдар уонна интеллигенция тулхадыйбат союзтаһыылара буолара. ФММ ДьКС
   Өктөөбүрүскэй өрөбөлүүссүйэни нуучча оробуочай кылааһа, бааһынайа, Россия коммунистическай баартыйатын салалтатынан оҥорбутун ким барыта билэр. Суорун Омоллоон
3. Сир оҥоһуутунан, сүөһү иитиитинэн дьарыктанар тыа сирин олохтооҕо. ☉ Крестьянин
   Аултан сүүһүнэн бааһынай, хоргуйан өлөөрү гынан, оҕолорун-ойохторун быраҕа-быраҕа, атах-балай бараллар. Эрилик Эристиин
   Бурдук үүммэт буоллаҕына, бааһынай сүрэҕэ хараастар, санаата түһэр. П. Егоров
   Бааһынай эргэрбит суханан Сарсыарда тахсан сир хорутар, Сүүһүттэн көлөһүн таммалаан Төрөөбүт буорунуун булкуллар. И. Гоголев
4. истор. Саха сиригэр өрдөөҕүттэн олохсуйан бурдук үүннэриитин саҕалаабыт сахатыйбыт нуучча. ☉ Ассимилированные якутами русские старожилы, принесшие в Якутию хлебопашество
   Эмээхсиним, Катерина Иокимовна, бу дойду сахатыйбыт бааһынайын кыыһа, миигин сүрдээх имигэстик сахалыы мөҕөн сабыгыратар. Амма Аччыгыйа
   Бурдугу аан бастаан манна нуучча бааһынайдара аҕалбыттара. Суорун Омоллоон
   Миэхэ, бааһынай кыыһыгар, оҕуруотум эрэ баар буоллун. Н. Габышев
5. кэпс. Нууччалыы хааннаах, сахалыы тыллаах сиэнчэр (нуучча уонна саха холбоспуттарыттан төрөөбүт). ☉ Метис, внешне больше похожий на русского, обычно с родным якутским языком (от брака русских и якутов)
   Умнас бааһынайдара сахалыы ордук имигэстик саҥараллара. —Иккиһэ – Ньурба, Антоновка дэриэбинэтигэр олохтоох, сахатыйбыт нуучча бааһынайын уола – Александр Санников. Н. Якутскай
6. даҕ. суолт.
7. Бааһынайга сыһыаннаах, бааһынай киэнэ. ☉ Крестьянский
   Хайа түбэһиэх тус-туспа бааһынай таҥастаах дьон көхсүлэригэр ыстыыктар адаарыһан көстүбүттэрэ. Эрилик Эристиин
   Табаарыстарбыт бааһынай дэриэбинэтин аайы киирэн, хаалыахтара, биһиги тоҥустарга баран хаалыахпыт. Күндэ
8. кэпс. Нууччаҕа маарынныыр, нуучча курдук (тас көрүҥүнэн). ☉ Похожий на русского (внешностью)
   Биһигини кытта бииргэ Сарыал диэн сахалыы ааттаах бааһынай уола үөрэммитэ. Кустук
   ср. русск. устар. пашенный ‘крестьянин, земледелец’
   ◊ Дьадаҥы бааһынай истор. – дьиэуот, үп-ас өттүнэн кыаммат бааһынай. ☉ Бедный крестьянин, бедняк
   Өрөбөлүүссүйэ улахан биллэр-көстөр үлэһитэ буолан, кини үлэһиттэр уонна дьадаҥы бааһынайдар ортолоругар улахан аптарытыаты ылбыт. Эрилик Эристиин
   Бииктэр Сибииргэ батараактар, дьадаҥы бааһынайдар сирдэммиттэрин туһунан кэпсииригэр Кириллин хараҕын хамсаппакка истэн олордо. Л. Попов. Крепостной бааһынай истор. • помещик бас билиитигэр сылдьар бааһынай. ☉ Крепостной крестьянин (находящийся в крепостной зависимости от помещика)
   Манна поэт ыраахтааҕы Россиятын ыар, ынырык олоҕун нуучча крепостной бааһынайдарын муҥнаах-сордоох аналларын ойуулаабыта. Софр. Данилов
   Т.Г. Шевченко крепостной бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. «Кыым». Орто бааһынай истор. – бэйэтин күүһүнэн үлэлээн, сэниэтик кыанан олорор бааһынай. ☉ Середняк
   Ковальчук Петр Семенович орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Омуга – украинец, бэрт үчүгэйдик молдаванныы билэр. Н. Якутскай
   Батараактар, дьадаҥылар ортолоругар үлэни тупсарар туһунан орто бааһынайдарга сыһыаннаһыы уонна кулаактар тустарынан дакылааттар буоллулар. А. Бэрияк. Умнас бааһынайдара эргэр. – соҕурууттан кэлэр киин суол төрдүгэр, Өлүөнэ өрүс устун өрөбөлүүссүйэ иннигэр олоро сылдьыбыт дьаам сүүрдэр бааһынайдар. ☉ До революции: ассимилированные якутами ямские русские, проживавшие вдоль почтового тракта по реке Лена
   Баһыттан атаҕар диэри умнас бааһынайдара таҥнар таҥастарын булан таҥыннарар. Н. Якутскай
   Кини [Ширшиков] өр сыллар усталарыгар умнас бааһынайдарын оҕолорун билиигэ-көрүүгэ сирдээбитэ. «Кыым». Холкуостаах бааһынай истор. – сэбиэскэй былаас кэмигэр кэлэктиибинэй хаһаайыстыба чилиэнэ. ☉ При советской власти: член коллективного хозяйства, крестьянин-колхозник
   Хас холкуостаах бааһынай кыһанан үчүгэйдик үлэлиэхтээх. Амма Аччыгыйа
   Хас биирдии холкуостаах бааһынай Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ тугу биэрбитин хараҕынан көрөн, илиитинэн тутан, этигэр-хааныгар иҥэрэн биллэ. М. Доҕордуурап