и. д. от симис = II;харах симсии игра в жмурки.

сов. разг. симис, симилин; в комнату набилось много народу хоско дьон бөҕө симиллибит.

сов. 1. (собраться в кучу) чөмех-тес, чөмөҕөлөһө муһун; 2. (разместиться в тесноте) симис.

сов. 1. (столпиться) ыга симис, муһун; 2. бобулун; стеснилось дыхание тыыным бобуллар; 3. перен. (о сердце, груди) кымыстаа, хам тут.

туохт., кэпс. Быыһа суох ыга симис. ☉ Скучиваться, сбиваться в кучу очень плотно, тесно, набиваться битком
Доруоптаах, субуйааҥкылаах, бэрдээҥкэлээх дьоннор …… дьиэҕэ батыспакка үтүрүһэ-үтүрүһэ киирэн лыыктас тылар. И. Никифоров

кэпс. Олус хойуутук муһун, лыык курдук симис. ☉ Скучиваться в одном месте, быть, находиться в большой тесноте
Биһигини интэринээккэ олохтоотулар. Туспа дьиэҕэ лыыбалаһан сытабыт. К. Уткин
Элбэх дьон кыараҕас дьиэҕэ лыыбалаһан олорор буоллаҕына, …… ыалдьар дьонтон ыарыы доруобай дьон хараҕар хайаан да сыстар. ТСА ХЫа
Билигин онно [хараалга] хаайыллыбыт табалар муҥхаҕа хаайтарбыт балык курдук лыыбалаһаллар. А. Кривошапкин (тылб.)

симис I диэнтэн хай
аата. [Максим] оптуобуска симсии бөҕөнөн бэрт нэһиилэ кыбыллан, пуортан Үрүҥ Хайа бөһүөлэгэр тахсыбыта. «ХС»
Атаакалыыр быһыттарыгар булкуур, ыгыта симсии бөҕө буолбута буолуо. Л. Толстой (тылб.)
◊ Харах симсии — оонньуу: хараҕа баайыылаах киһи атыттары тутар. ☉ Игра в жмурки
Хайах хостоһуута бүттэ, аны харах симсиитэ буолла. Н. Заболоцкай
Киэһээҥҥи хараҥа ыган кэллэҕинэ, биһилэх кутуһуутугар, харах симсиитигэр улахан да дьон кыттыһа түһэллэр. «ХС»

үйэлэрдээҕи чорооннор үс көрүҥнэрэ: эһэ-эбэ, кэриим, сүктэр кыыс чороонноро; үс күннээх сүһүөх тимэх, харах көмүс курдар. С. Окоёмов. Харах мөкүнүгэ анат. — харах төгүрүгэ. ☉ Глазное яблоко
Хараҕым мөкүнүгэ баттыыр курдук, төбөм ыалдьар. Харах олоҕо анат., көр олох I. Харах өҥүргэһэ көр өҥүргэс. Харах симис көр симис. Ити кэнниттэн «саха оонньуута» буолан, харах симсэллэр, мас тардыһаллар, сымсаларын, күүстэрин холоһоллор. Амма Аччыгыйа
Ким эрэ: «Ол балаҕаҥҥа харахта симсиэҕиҥ» диэбитигэр «Чэйиҥ-чэйиҥ!» дэһэ түстүлэр. Болот Боотур. Харах харата анат. — харах иһигэр сырдык киирэр аһаҕаһа, өҥнөөх бүрүө ортотугар баар. ☉ Зрачок глаза
Көрдөр хараҕым харата, Көптөр сүрэҕим чопчута, Күҥҥэ булбут үрдүк үөрүүм, Күндү дьолум, көнньүөр, көччүй! Суорун Омоллоон. Харах холооһуна — кээмэйдээбэккэ эрэ хараҕынан көрөн ырааҕын-чугаһын, киэҥин-кыараҕаһын быһаарыы. ☉ Способность определять расстояние на глаз, приблизительно, глазомер
Сэриилэһэр дьыала сүрүн бириинсиптэринэн Суворов харах холооһунун, түргэн буолууну, ыган киириини ааҕар. ЛВИ БУӨ
Сүөһү ыйааһына барыта харах холооһунунан быһаарыллыбыт. «Кыым». Харах эргэтэ — киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүгэр ыарыыттан эбэтэр оһолтон үөскээбит үрүҥ чэр. ☉ Беловатое пятно на глазу вследствие помутнения роговицы после различных её заболеваний, бельмо
Ылдьаана хараҕын эргэтэ тунааран көстөр. «ХС». Ыйааһын хараҕа — тимир сүрүннээх мэһэмээн ыйааһын кээмэйин бэлиэтиир туочукалара. ☉ Точки на стержне безмена, отмечающие единицы веса
Байар баҕатыгар үөрэҕэ суох дьону ыйааһын хараҕынан сүүйэн, албыннаан, сирэйэ-хараҕа суох ылара. Н. Якутскай
Кини хас ый аайы ыйааһын хараҕар кээмэйдээн ньирэйдэрин улаатыытын бэлиэтэнэн испитэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. харах ‘глаз, глазное яблоко’, хара ‘смотреть’