1. и. д. от баай = 1) привязывание, связывание; спутывание, стреноживание (лошади); 2) перевязка, перевязывание (напр. раны); 3) вязка, вязание (напр. рукавиц); плетение (напр. сети); 2. 1) связь, завязка, перевязка; түннүк баайыыта связь оконных проёмов; куул баайыытын ыйылыннары тардан кэбиспит он сильно затянул завязку на мешке; баайыытын сүөр = развязать завязку; 2) путы (для лошади); тимир баайыы уст. цепь; трос # аты баайыы выдерживание скаковой лошади (перед скачками —метод подготовки скакунов к соревнованиям); баайыы бурдук сноп; биир баайыы табах уст. одна папуша табаку; туомтуу баайыы распускная петля; харах (или кулгаах-харах ) баайыыта для отвода глаз.

I
аат.
1. Оту, бурдугу хомуйуу үлэтэ. ☉ Уборка урожая сена, хлебов
Сопхуос салалтата быйыл от хомуурун эрдэ бүтэрэргэ саамай сөпкө ылсыста. П. Аввакумов
Итиниэхэ ахтан ааһыахха наада, …… бурдук ыһыыта, хомуура үксүн көлө күүһүнэн ыытылларын. П. Егоров
2. эргэр. Туох эмэ наадаҕа хомуллар үп-харчы, түһээн. ☉ Сбор средств на какие-л. нужды, поборы
Оттон били быһаас биир мөһөөгү нэһилиэктэн хомуурунан тардан биэрбит нууччабыт буолбат дуо? А. Софронов
Былыргы үйэтээҕи араспыыскалар дэлби тыытыллыбыттара да баар, ол-бу хомуурга туппут эт, бурдук битээнсийэлэрэ да баар. Күндэ
Кинигэ атыытын, килиэби астааһын паай үбүн хомуурун кээпирээссийэҕэ чилиэни тардыы …… уонна барыһы ылыы былааннара бары аһары түстүлэр. «Кыым»
3. Байыаннай сулууспаҕа дьону түмэ тардыы, ыҥырыы. ☉ Призыв на военную службу, мобилизация
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаламмыта. Иван Максимович бастакы хомуурга бэбиэскэ тутан, ат үрдүгэр баар буола түспүтэ. Н. Босиков
[Холкуос бэрэссэдээтэлэ Иван Харайдаанап] маҥнайгы хомуурга көҥүл өттүнэн боруоҥҥа бараары көрдөспүтүн оройуон салалтата сөбүлэспэтэҕэ. «ХС»
4. Туох эмэ матырыйаалы, кэллиэксийэни хомуйуу, мунньуу. ☉ Собирание каких-л. материалов, коллекции чего-л.
Зубрилов политсыылынай П.А. Орловтуун Дьокуускай уокуругун хас да улуустарыгар бастакы геологическай хомуурдарын ыыппыта. ВПВ НОС
5
хомуурунньук диэн курдук. Саха норуотун таабырыннара түмүллэн биир хомуурунан тахса иликтэр. Саха фольк. П.А. Ойуунускайы уонна А.Е. Кулаковскайы кэриэстээһиҥҥэ аналлаах ыстатыйалар хомуурдара суруллубут майгыларынан эмиэ ити уочаркаларга уруулуулар. СГС СЛКСБ
◊ Хомуур суолта тыл үөр. – атылыы барымталары (предметтэри) түмэр, биир сомоҕо өйдөбүлү бэлиэтиир суолта. ☉ Значение, выражающее трактовку некоторого множества как целостной (собирательной) совокупности однородных предметов, собирательное значение
Даҕааһыннар, аат тыл суолталанан, дьон бөлөҕүн бэлиэтиир буоллахтарына, элбэх ахсааннара, кыһыллар, үрүҥнэр диэбит курдук, хомуур суолталанар. ПНЕ СТ
Арыт хомуур суолталаан -т сыһыарыы туттуллар, син сахалыы тойон, хотун диир курдук. АНК БТТ
II
аат. Сүүрүк ат атаҕын ылан уурарын, хамнатарын түргэнэ. ☉ Скорость смены ног скаковой лошади при беге
Сүүрүк ат хас ойдоҕун аайы олуга кэҥээн, хомуура түргэтээн иһээччи. И. Артамонов
Төһө да киэҥ олуктаах сүүрүк хомуура бытаан буоллаҕына, кыра олуктаах, түргэн хомуурдаах сүүрүккэ хотторуон эмиэ сөп. И. Федосеев

1) привязывать; связывать; спутывать, стреноживать (лошадь); аты баайда он привязал лошадь; быанан баай = связать верёвкой; аккын атах баайан ыыт пусти своего коня, спутав ему ноги; 2) перевязывать, делать перевязку; сестра ыарыһах бааһын баайда сестра перевязала рану больного; 3) вязать, плести; ийэм үтүлүк баайар мать вяжет рукавицы; илим баай = плести сеть # аты баай = выдерживать скаковую лошадь (готовить к скачкам);иэс баай = а) играть в пятнашки; б) делать кому-л. добро; сиэл баай = уст. "завязать гриву" (развешивать на деревьях пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности); туомтуу баай = стянуть что-л. распускной петлей; хараҕы (или кулгааҕы-хараҕы ) баай = делать что-л. для отвода глаз.

I
хат I диэнтэн дьаһ
туһ. Күөнэҕи ситэ буһарбакка эрэ, күн уотугар хатардахха барча диэн үлтүрүйэ сылдьар ас буолар. Амма Аччыгыйа
Хата, дьоллоругар, сайын биир тайаҕы бултаан, ол этин хатаран сииллэр. Н. Якутскай
Уйбаанчык кыраабылын маһын хаҕыттан ыраастаан кылбатта уонна үөһэ хатара уурда. «Чолбон»
Бу үүнээйи дьааттаах. Онон хомуйарга да, хатарарга да, сэрэхтээх буолуохха наада. ТКП ТДЭҮү
♦ Баһын хатар көр бас II
[Ньургун:] Өссө биирдэ артыыстыаҥ да, бу саанан бэйэҥ баскын хатарыам. У. Ойуур
Саха бэргэн уолаттара элбэх фашист баһын хатарбыттара. «ХС»
Туйаҕын хатар көр туйах. Дьэ, Сүөдээр, эн санааҥ хоту буолла. Туйаххын хатарыах уол оҕолоннуҥ! И. Гоголев
[Эбэм:] Оҕом, эһэтин туйаҕын хатардаҕына, бастыҥ булчут буолуо. Н. Якутскай
Валерий аҕатын туйаҕын хатаран, Москватааҕы авиационнай институту бүтэрбит. «ХС». Тыҥыраҕын хатар түөлбэ. — туйаҕын хатар диэн курдук (көр туйах)
◊ Хам хатар — кими эмэ ханна да ыыппакка, биир сиргэ хаайан олорт. ☉ Привязать кого-л. к какому-л. месту, удерживать в одном месте
Отут биэс сыллааҕы архыыппын хастарда, …… Уон хонук устата хоспор хам хатарда. Эллэй
Кыыһын эргэ биэрбэккэ хам хатарбыта. А. Софронов
II
туохт.
1. Бөҕө, кытаанах, алдьаныгаһа, үлтүрүйүмтүөтэ суох оҥороору тимири кытарыар диэри ититэн баран түргэнник сойутаары тымныы ууга ас, ук (тимир оҥоһуктары этэргэ). ☉ Калить, закаливать (об изделиях из железа)
Үгүс күн-түүн үлэлээммин, Бу чуор тимири уһаардым, Эрийдим, тартым, хатардым. С. Данилов
Хас биирдии уус тимир тэрили төһө уһуннук, бытааннык, түргэнник сылытан, ханнык убаҕаска хатарарыгар, төнүннэрэригэр тус-туспа ньымалардаах, кистэлэҥнэрдээх буолар. ААФ ОИОИС
Тимири сатаан хатарар сытыы биилээх уус туспа аатырара, суон сурахтанара. МАП ЧУу
2. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах оҥор. ☉ Закаливать (физически и морально)
Хатардын этихааны Хатан, көйүү кымыспыт. И. Гоголев
Талааннаах буоллаххына, бэйэҕин бэйэҥ буһарынан, хатарынан таһаарыаххын сөп. ПНИ АДХ
Сэрии ыарахана булгуруппатаҕа, Сыралаах үлэ биһигини хатарара. Эҕэрдэ СС
Биһиги кэммит суруйааччыга ыарахан кэм! Ол эгэ бэрт: киһини буһарар, хатарар, хамсатар. «Чолбон»
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый гына оҥор, баай (үксүгэр сүүрүк аты этэргэ). ☉ Сгонять, спускать жир, сушить мышцы (обычно о скаковой лошади)
Бу уолаттар ханна бараары-кэлээри аттарын итигирдик баайдахтара, хатардахтара буолуоҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Уолаттар обургулар …… Аттарын лыҥкыначчы баайдылар, Аһаппакка хатардылар. ТТИГ КХКК
Уорааннаах Охоноон аттарын баайан, хатаран барбыттара [ат сүүрдүүтүгэр бэлэмнээн]. И. Федосеев

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат