дьүһ. туохт.
1. Сэрэнэн уһулан, хастаан ыл (хол., хаппыт этэрбэһи). ☉ Скидывать, снимать, сдёргивать что-л. (напр., одежду, сапоги)
Микиитэ олоро түһэн этэрбэстэрин элээмэлэрин ньылбырыта тарыйталаата. Амма Аччыгыйа
Тулааһынап бэрт эрэйинэн саппыкыларын ньылбырыта биэрэн уста охсон баран, атаҕын чиккэччи тэбэн, хараҕын симэн олорбохтоото. Далан
Дархан олоххо тас таҥаһын ньылбырыта биэрээт, дьахтар хаппахчытын аанын аргыый сэгэтэн киирэн кэлбитэ. «Чолбон»
2. Туох эмэ ньуурун устун тугу эмэ сыыллар, состор. ☉ Тащить, тянуть, волочить кого-что-л. по какой-л. ровной, гладкой поверхности. [Өлөксөй Күлүүчүкүн] …… атыыры аҥаар илиитинэн кутуругуттан ылан, илиитигэр эрийэ тутан баран, букатын таһаҕас оҥостубат курдук соһон ньылбырыппыт. Саха сэһ
1977
Тыыларбытын өрүскэ ньылбырыта анньаат, биһиги кыылларга устан тиийдибит да, үҥүүнэн аҕыйахта анньыталаан кэбистибит. С. Тумат
Мааны да мааны барахсан «Москвич» массыынатынан Буору-сыыһы бурҕаппакка Мотуорун да тыаһаппакка, тыаттан киирэн, алааска Ньылбырытан ааста. Ф. Софронов
3. көсп. Ыпсыытын кытыаран, ылыннарыылаахтык, тупсаҕайдык саҥар. ☉ Говорить складно, логично, убедительно
Абыраамап саҥаран ньылбырытар бириэмэтигэр, Лэппиэрэй …… биир тылы ыһыктыбакка, болҕойон истэ олорор. Л. Попов
«Ээ, кустаабыта буолабыт да, ньукуолуҥҥа биир чуккуй төбөтүн үнтү ыстаабат дьон буоллубут», — уҥуох-сула киһи сааһылаан эрэрдии ньылбырытар. Р. Кулаковскай. Оппоон оҕонньор: «Һы, бу барахсан уу тэстибэт гына этэн ньылбырыттаҕа бэрдин!» И. Семёнов
◊ Ньылбырыта тыыт — туох эмэ тириитин түргэнник сатабыллаахтык сүлэн ыл (хол., куобах). ☉ Проворно, ловко сдирать шкуру с кого-л. (напр., с зайца)
Куобаҕын буутун уокка сырайан, тириитин ньылбырыта тыытта. Амма Аччыгыйа
Бэргэн икки бөрө тириитин, төһө да тымныытын иһин, ньылбырыта тыытан ылар. Н. Босиков
Онтон Баһылай Буровы көмөлөһүннэрэн кырсалаах бөрө тириилэрин ньылбырыта тыытта. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ илииҥ таһынан, туора тарыйан сыҕарыт, халбарыччы ас. ☉ Отбрасывать, откидывать, скидывать что-л. тыльной стороной руки
Мин бэрэмэдэйбин сиргэ хаһыйан кэбиһээт, төттөрү көтүттүм. Амма Аччыгыйа
Ааныс …… төҥкөйөн олорон, аҥаар саппыкытын устан хаһыйан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Сарсыарда …… уһуктан, холто буолбут эргэ суорҕаммын хаһыйан олоро биэрбитим. П. Аввакумов
Киһим биир андыны мин диэки тарыйда, иккини бэйэтин диэки хаһыйда. «Чолбон»
2. Туох эмэ үрдүн тарыйан хас (хол., күрдьэҕинэн — хаары, буору). ☉ Разгрести, отгрести в разные стороны, разрыть чем-л. что-л. сыпучее, рыхлое (напр., лопатой — снег, землю)
[Бодойбоҕо] Көмүстээх буору Күрдьэҕинэн күртүлэр, Харчылаах буору Лаппаакынан хаһыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьөгүөр хаары хаһыйа охсон, көмүрүө хаары ылан ыйыстыбыта. Амма Аччыгыйа. Мичил ойон кэлэн, хаары эһитэ хаһыйбыта, хаар анныттан Кустук кистээбит куобахтара тахсан кэлбиттэрэ. И. Федосеев
△ Илин атахтаргынан тугу эмэ (хол., буору, хаары) тарый, хас (кыылы этэргэ). ☉ Рыть, копать передними конечностями, разгребать что-л. (напр., землю, снег — о животных)
Атыыр оҕус …… күүстээх атахтарынан эрчимнээхтик буору кэннин диэки хаһыйара. Далан
[Ийэ сибиинньэ] муостаны атахтарынан хаһыйар. ДьСИи
Бөрө, атаҕынан хаары хаһыйан чөмөхтөөн, чиҥэтэн, кутуругунан сиппийэн, бэрт эрэйинэн муус балаҕан туттар. ПНО
ср. др.-тюрк. хазы ‘копать; вскрывать (рану)’