1) сокол; ястреб; кус мохсоҕоло утятник (большой ястреб); 2) перен. сокол (о лётчиках).

аат., түөлбэ. Мохсоҕол. ☉ Сокол
Хоту сылдьан айан хаарыллатыгар түбэһээччибин. Күрүлгэн

тэлээрис гын = однокр. от тэлээрии=; үрдүбүнэн мохсоҕол тэлээрис гынан ааста надо мной промелькнул сокол, широко распластавшись в воздухе.

деревянная чаша; кытыйа кыырда , хамыйах хардааччыта погов. ястреб до чашек, сокол до ложек (говорится о ленивом обжоре).

аат.
1. Булдун тэбэн өлөрөр тыҥырахтаах көтөр бииһэ. ☉ Сокол-сапсан
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар. Саха фольк. Мохсоҕолу кытта доҕордоспут кырбый мохсоҕоллуу чыҥыргыырга уһуллар. И. Гоголев
Көтөн иһэр көтөрү эбэтэр сүүрэн иһэр харамайы к ө р ө ө т , мохсоҕол үөһэттэн булдун үрдүгэр саба түһэн, …… тыҥырахтарынан охсон дөйүтэн түһэрэр. ББЕ З
2. көсп. Хорсун, хоодуот эр бэрдэ. ☉ Сме лый, доблестный человек, сокол
Халлаантан өрө көттө Баай-фашист суора, Көппүтэ ону билэн, …… Сэбиэскэй Ийэ сиртэн Мохсоҕол бэрдэ. Эллэй
Пролетарскай өрөбөлүүссүйэ мохсоҕоло буол. М. Доҕордуурап

прил. 1. мохсоҕол; соколье крыло мохсоҕол кыната; 2. (как у сокола) мохсоҕол курдук (сытыы), хорсун; у него сокольи глаза кини мохсоҕол курдук сытыы харахтардаах, мохсоҕол хараҕа харахтаах.

прил. 1. мохсоҕол; соколиный полёт мохсоҕол көтүүтэ; 2. (как у сокола) мохсоҕол курдук (сытыы), хорсун; соколиный взгляд мохсоҕол курдук сытыытык кө- РҮҮ-сократимый прил. мат. кылгатыллар, кыл- гыыр; сократимая дробь кылгыыр дробь.

1. 1) носящий имя, кличку, прозвище, именуемый, называемый; с именем..., по имени..., по кличке..., по прозвищу...; биһиги колхозпут "Лена" диэн ааттаах наш колхоз называется "Лена"; маны Яков диэн ааттаах киһи кэпсээбитэ это рассказал человек по имени Яков; Мохсоҕол диэн ааттаах ыт собака по кличке Сокол; дойду сурахтаах , алаас ааттаах погов. (каждая) страна имеет свою славу, (каждый) алас — название; 2) замечательный, превосходный, знаменитый; ааттаах булчут замечательный охотник; ааттаах үлэһит превосходный работник; собо — ааттаах ас карась — славная еда; албан ааттаах прославленный, знаменитый, знатный; 2. нареч. разг. очень; исключительно; отменно; ааттаах улахан очень большой; ааттаах күүстээх исключительно сильный; ааттаах үчүгэй отменно хороший; 3. употр. в знач. частицы, выражает собирательность: балык ааттаах барыта баар есть всякого рода рыба; эр киһи ааттаах биир да суох нет ни одного мужчины; 4. употр. в роли модального сл. и выражает 1) ссылку на чужую речь с оттенком недоверия, отриц. отношения говорящего к высказываемому: мас онно үүммэт ааттаах говорят, деревья там не растут (чему едва ли можно верить); ону кини эрэ билбит ааттаах об этом узнал якобы только он; 2) осуждение, иронию: снайпер ааттаах а ещё снайпером называется # аата суох безымянный палец; туох ааттаах (или ааттааҕын ) что за...; что это...; туох ааттаах айдаанай ? что за безобразный шум?; туох ааттааҕын мээрилээн хааллыҥ ? что это ты повторяешь всё время одно и то же?

аат. Миискэ курдук дьоҕус мас иһит. ☉ Деревянная долбленая чаша средней величины
Хаҥас долбуурга кытыйалар туралларын биирбиир ылаттаан көрүтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Настаа эмээхсин кытыйаҕа арыылаах саламаат кутан аҕалла. Күннүк Уурастыырап
Маайа кыра мас кытыйаҕа күөрчэх ытыйда, лэппиэскэтин аҕалла. Эрилик Эристиин
♦ Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар — кыра (киһи, атын да тыыннаах харамай) кыраны, тэҥнээҕин кытта киирсэр, мөккүһэр, күрэхтэһэр. ☉ Мелюзга соперничает с мелюзгой, найдя себе равного в споре (букв. миска дерется с миской, ложка трется о ложку). Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ эргэр. — сүрэҕэ суох, аска эрэ хамаҕа. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова турсуков). Кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһан үөскээбит — оҕо эрдэхтэн бииргэ булкуһан үөскээбит. ☉ Расти, вырасти вместе (с детства). Амма Аччыгыйа — мин өр сылларга, били этэргэ дылы, кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһан, ыкса-чугастык сыһыаннаспыт саамай истиҥ доҕорум. «ХС». Кытыйанан-хамыйаҕынан кырбаһа олорор — тугу да гыммакка, оҕонудьахтары кытта булкуһан тахсар. ☉ Бездельничает в обществе женщин и детей (о мужчине). Кытыйата туолла — тулууруттан таҕыста, тулуйбат буолла. ☉ соотв. терпение его лопнуло, чаша его терпения переполнилась
— Эҥин буолан, бары-барыта, эн баҕас… Киэҥ көҕүс дьэ кыараҕастыйда, кытыйа дьэ туолла. — Хайдах!.. — Дьөгүөрдээн сыарҕалаах мас төбөтүттэн өрө көтөхтө да, киһилэри-мастары тоҥуу хаарга биирдэ туора илгэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Кытыйа-хамыйах кырбаһыы — дьиэ иһинээҕи кыыһырсыы, иирсээн, киҥирхаҥыр саҥарсыы. ☉ Семейная ссора, размолвка, семейные дрязги
Дьиэ иһинээҕи кытыйа-хамыйах кырбаһыыта эмиэ баара. Арыт эдэр ыанньыксыттар үлэлэриттэн кыыһыран киирэллэрэ, этиһэллэрэ. И. Данилов
— Оттон эмиэ этиһэргэ-буруустаһарга дылыгыт дии? — Алаана дьүөгэтин диэки имнэннэ. — Ол кытыйа-хамыйах кырбаһыыта! «ХС». Кытыйа-хамыйах салас — туохтан эмэ кыра соҕустук тиис, туһан. ☉ Иметь свою (незначительную) долю в чем-л.; перепадать кому-л. от чьих-л. благ
Миитэрэй оҕонньортон кытыйа-хамыйах саласпатаҕа буоллар, Баанча син сир өтүө суох, ити баккыта суох батараактартан соччо ордуо суох этэ. Софр. Данилов
Бу кыра үөрэхтээх буолан баайдарга ону-маны эридьиэстээн, кытыйа-хамыйах саласпыт киһи. Н. Заболоцкай
Оҥоруулаах үлэнэн быһаччы дьарыктаммат эрээри кытыйа-хамыйах салаһар …… төһөлөөх тэрилтэлэр, министиэристибэлэр, биэдэмистибэлэр …… бааллара буолуой? «Кыым»
◊ Алтаннаах кытыйа — алтан кытыылаах кытыйа. ☉ Деревянная чаша с медным ободком
Арыы саламаат астаах Алтаннардаах кытыйалар …… Чуоҕуһаннар тураллар. И. Эртюков. Кытыйа кырыыппа аат., муус. — тус-туһунан үрдүктээх икки эбэтэр үс кыллаах, уһун моойдоох, тирии эбэтэр мас сирэйдээх музыкальнай инструмент. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: струнный щипковый, с круглым корпусом, с двумя или тремя струнами, настроенными на разную высоту. Чаркааскайдаах кытыйа — аллараа кытыытынан булуук суолун курдук туруору дьураа ойуулардаах мас кытыйа. ☉ Деревянная чаша, украшенная боковыми узорами в виде вертикальных бороздок.
ср. др.-тюрк. хатыҥ ‘сосуд’

аат.
1. Үксүгэр хатыҥтан оҥоһуллубут аһы баһар тэрил. ☉ Деревянный черпак, половник, деревянная поварёшка (обычно из берёзы)
Кураанах хамыйах айахха баппат (өс хоһ.). Киһи хамыйаҕын оргууй остуолга уурда уонна илиитин көхсүнэн уоһун сотто-сотто туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Боккуойа мас хамыйаҕы ылан күөһүн булкуйан баран, мииниттэн амсайан көрөр. Ф. Захаров
2. кэпс. Экскаватор тугу эмэ (хол., буору, тааһы) баһар хомуоһа. ☉ Ковш экскаватора
Экскаватордар хатан аһыылаах хамыйахтара түөртүү кууп тааһы биирдэ уобан ылаллар. Суорун Омоллоон
Хамыйаҕын муҥунан Чоҕу баһар экскаватор. Н. Босиков
Экскаватор кумаҕы улахан хамыйаҕынан баһан ылан самасыбаал кэдэс гыныар диэри томточчу кутар. А БАМ
♦ Ийэтин хамыйаҕыттан сыстыбыт көр ийэ. Кытыйа кытыйатын кытта кырбаһар, хамыйах хамыйаҕын кытта хабырыһар көр кытыйа. Кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ — сүрэҕэ суох, аһыыаһыы сытар киһи. ☉ Ленивый обжора (букв. ястреб до чашек, сокол до ложек, сова до турсуков). Уоллара дьонун бэлэмигэр кытыйа кыырда, хамыйах хардааччыта, мэһэмээн мэкчиргэтэ буолан олорор. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамы- йахтаах баһар көр кэччэгэй. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар диэн этии бэрт былыргы итэҕэлтэн төрүттээх өйдөбүл буолар. Хамыйах салааччы кэпс. — бэйэтиттэн үрдүк сололоох, дуоһунастаах киһиэхэ илин-кэлин түһээччи, ньылаҥнааччы. ☉ Подлиза, прихвостень, подхалим, угодник. Ээ, ол киһи тойотторго бэрт буолар, хамыйах салааччы. Тэҥн. сирэй көрбөх (көрүмсэх); сэттэ сирэй
◊ Кыл хамыйах көр кыл
Илимнии, ардьаахтыы сатаан баран, кыл хамыйаҕынан чарт тымтайга таах баһан ылааччылар. Күннүк Уурастыырап. Сиидэ хамыйах кэпс. – арыттаах кыра хайаҕастардаах уһун уктаах хомуос. ☉ Большая ложка с частыми дырочками, шумовка
Эт сымнаабытын кэннэ сиидэ хамыйаҕынан күүгэнин, төбүрэҕин баһан баран, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаныллар. Дьиэ к. Сиэллээх <ибиир> хамыйах — алгыска туттуллар, угугар сылгы сиэлэ киэргэллээх хамыйах. ☉ Деревянный черпак, украшенный пучками конской гривы по рукояти, используемый при выполнении обряда алгыс
Алгыыр киһи сиэллээх ибиир хамыйаҕы ылар. Саха нар. ыр. II
Баһыттан-атаҕар диэри от күөҕэ таҥаска сууламмыт дьахтар тахсан сиэллээх хамыйаҕынан кымыһы баһан ылан сири-дойдуну аһатар. П. Тобуруокап
Сиэллээх хамыйаҕы туппут аҕамсыйбыт дьахтар быыс иһиттэн тахсыбытыгар, бары тохтоон туран хааллылар. Л. Попов. Сүөгэй хамыйаҕа эргэр. — үүт үрдүттэн сүөгэйин холбуйан ылар мас хамыйах. ☉ Деревянная ложка для снятия сливок с молока
Билигин анаан сүөгэй хамыйаҕа диэни туттубаттар. Удьаа хамыйах көр удьаа. Сири иһити киллэрэллэр, удьаа хамыйаҕы ыыталлар, күөх чэчири хойуннараллар. Суорун Омоллоон
[Куйаас Маарыйа] Уҥа хонноҕун анныттан Удьаа хамыйаҕы ылан Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев
Иһигэр удьаа хамыйаҕы уган кэбиһэллэрэ. К. Уткин. Эбир хамы- йах — дойду иччилэрин алгыырга туттуллар, үс сиринэн оҥо быһыылаах кымыс ыһар хамыйах. ☉ Деревянная ложка с тремя выемками для окропления кумысом духов
Алтан түөрэх эбир далаҕай хамыйах диэн оҥорор. Саха сэһ. I. Эллэй Боотур чороон аайыттан арыылаах кымыһы эбир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла …… салгыҥҥа ыһыахтыыр. Саха сэһ
1977
Ыһыах эбир хамыйаҕын Ылан ууран кэбиспиттэр. П. Ядрихинскай
ср. алт. чамыяк ‘берестяная черпалочка для ячменя’, др.-тюрк. хамыч ‘черпак, ковш’