1. прич. от сокрушить; 2. прил. (огорчённый) курутуйбут, санаарҕаабыт, самныбыт.

побуд. от үлтүрүй = 1) раздроблять, разбивать на мелкие части; 2) перен. разбивать, громить, сокрушать; өстөөҕү үлтүрүт = сокрушить врага.

туохт. Элбэхтик, хото өлөр (булт туһунан этэргэ); өлөрөн түһэр. ☉ Валить, убивать в большом количестве (об охоте); сразить наповал
Кинилэр, кэлээт, булт-ас бөҕөнү бастакы күннэриттэн сууһаран барбыттар. Далан
Чириков — булуулаах кырдьаҕас. Булт арааһын ыраас, хараҥа ньымаларынан элбэхтик сууһарар. П. Аввакумов
Туох даҕаны омуна-төлөнө суох, хас да сүүс тайаҕы сууһарбыт буолуохтаах. Ф. Софронов
△ Кими-тугу эмэ урусхаллаа, эс, кыай-хот; сууллар. ☉ Сокрушить, уничтожить, победить кого-л.; разрушить что-л. Уол оҕо чулуута суолугар туора турбуту барытын суулларыах, сууһарыах тустаах! И
Гоголев. Дьэ, маладьыас кыргыттар! Итинник дьону дьиҥнээхтик тэрийдэххэ, таас хайаны да сууһарыахтарын сөп. В. Яковлев
♦ Сэттэ халлааны сууһар — олус күүскэ, улаханнык айдаар. ☉ Очень сильно, громко скандалить (букв. семь небес свалить)
Өкүлүүн кутаалаах уотунан умайа түстэ, оннук-маннык диэтэ, сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон»

туохт.
1. Ыс-тох, алдьат-кээһэт, тоҕо солоо. ☉ Разломать, раскидать, разрушить
Сааскы мууһу урусхаллаан, халаан уута халыйа уһунна. Амма Аччыгыйа
Хаһааҥҥыта эрэ силлиэ урусхаллаабыт сылбахтарын аттыгар чугаһаан эрдэҕинэ, хас да киһи кини диэки сааларын туһаайбытынан ойон тураллар. Эрилик Эристиин
Оҕуруоттанар туһугар ойуур маһын урусхаллаабыттар ахан. У. Нуолур
Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Үлтү сыс, күүһүн-кыаҕын тоһут (хол., өстөөҕү). ☉ Смять, сокрушить, разгромить (напр., противника)
Доҕотторуом, бары күүскүтүн өстөөҕү урусхаллыырга түммүккүт курдук түмэн иһиҥ. Суорун Омоллоон
Дуолан сэрии маҥнайгы ыйдарыгар, биһиги аармыйабыт ньиэмэстэр талыы күүстэрин урусхаллыы-урусхаллыы чугуйан иһэр кэмигэр кыргыһыыга киирэр. Софр. Данилов
Сэбиэскэй буойуннар уонна монгуоллар атырдьах ыйын отут биир күнүгэр төгүрүтүллүбүт өстөөҕү урусхаллаан бүтэрбиттэрэ. И. Федосеев
3. көсп. Оннуттан эс, сууллар, самнар (хол., ханнык эмэ тутулу, былааһы). ☉ Свергнуть, низвергнуть, скинуть (напр., власть)
Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕы былааһын урусхаллаабыттара буолбаат. И. Никифоров
Эрэммит-итэҕэйбит үрдүкү чөмчөкөлөрбүт ыһан-тоҕон, урусхаллаан бараннар куоттулар. «Кыым»
ср. кирг. ура ‘свалиться, развалиться, разрушиться’

1. Бытарыйар гына алдьат, хампарыт. ☉ Разбить, расколотить, раздробить на мелкие кусочки, измельчить
   Биһиги суол уҥуор сытар икки уолбут тааҥканы үлтүрүппүттэр. Т. Сметанин
   Сайын уонна күһүн тыаттан үрүҥ лабыктаны хомуйан, хатаран, үлтүрүтэн көөнньөрбө оҥорон сиэтэллэр. ПДН ТБКЭ
   Хаалаах «Астра» сигэриэтэтин таһааран, икки сотону үлтүрүтэн, хамсатыгар симпитэ. Улдьаа Харалы
2. көсп. Өстөөҕү кыай, кыай-хот, үлтү сыс. ☉ Разбить, разгромить, сокрушить противника
   Өстөөх күүһүн үлтүрүтэн, Үрүҥ күнү кылбаардан, Эргийэн кэлээриҥ диэн атаарбыккыт, Иэйэн, долгуйан алҕаабыккыт. С. Васильев
   Стоянович этэрээтэ өстөөх тоһуурун үлтүрүппүтэ. П. Филиппов
   Үрүҥнэри үлтүрүтэн Ийэ сирбититтэн Сиппийбиппит. А. Абаҕыыныскай
3. көсп. Төрдүттэн эс, суох гын, симэлит. ☉ Уничтожать, изводить, губить
   [Арыгы] Буллаҕына-буулаатаҕына, Соруннаҕына-суудайдаҕына …… Үтүө да өйдөөҕү үлтүрүтэр. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Баайдар норуоту баттыыр үгэстэрин үлтүрүтүөхпүт. Амма Аччыгыйа
   Үөрүүнү үрүүмкэ үрдэтэр, Үөрүүнү үрүүмкэ үлтүрүтэр. В. Гольдеров

аат.
1. Киһи эбэтэр атын хамсыыр харамай быччыҥын күүрүүтүнэн туох эмэ хайааһыны, хамсааһыны оҥорор кыаҕа. ☉ Физическая сила
Атах күүһэ. Илии күүһэ.  Үлэлиэх күүс да эһиннэ. Амма Аччыгыйа
Дьахтар этэ-хаана оонньоон, эдэр киһи илиитин күүһүн, түөһүн итиитин билэн, моонньуттан кууһан ылла. Н. Павлов
Күүс, сылба быһынна. Көҕүс тыаһа тыаһаата. «ХС»
2. физ. Эттиктэр хардарыта дьайсыыларын түмүгүн көрдөрөр кэриҥ; айылҕаҕа баар киһи көрөр-билэр эттиктэрин хамсатар дьайыы. ☉ Величина, являющаяся мерой механического взаимодействия тел; энергия, воздействующая на материальные тела, а также степень ее интенсивности, напряженности
Тыал күүһэ. Күн уотун күүһэ.  Биир эттик атын эттик ньуурун устун хамсыырыгар мэһэйдиир күүһү аалсыы күүһэ диэн ааттанар. ПАВ Ф-6
Буруус мас биир тэҥник хамсыыр түбэлтэтигэр тардыы күүһэ аалсыы күүһүгэр тэҥ буолар. ПАВ Ф-6
3. Сабыдыал, модун кыах, былаас. ☉ Влияние, могущество, власть
Тыл иччитин, тыл күүһүн итэҕэйииттэн ситимнээн алгыһы кытта сэргэ «кырыыс» үөскээбитэ. Саха фольк. Сахалыы уус тыл күүһүнэн норуот дьүһүннүүр, ойуулуур ньымаларын сатабыллаахтык туттан үлэлиэххэ. С. Зверев
Өлбүтүм да иһин Тыл күүһэ тириэриэ, Үйэлээх кэриэһим Тыыннаахпын биллэриэ. А. Абаҕыыныскай
4. Биир сыаллаах-соруктаах биир бэлиэнэн уратыланар дьон бөлөҕө. ☉ Общественная группа, общественный слой, а также вообще люди, обладающие какими-л. характерными для них признаками
Биһиги батталлаах биистэрин баранар күүстэрин быһабыт. Күннүк Уурастыырап
Бу миитиҥҥэ тэриллибит параакка Кыһыл гвардия күүстэрин көрүнүүтэ буолла. Д. Токоосоп
Биһиги бүтүн Аан дойду революционнай күүстэрин кытта бойобуой сойуустаһыыбыт бөҕөргөөн иһэр. «Кыым»
♦ Күүс (күүһү) таһынан — кыаллыбат, кыайар кыах суох, кыаҕы таһынан. ☉ Выше сил, за пределами возможностей. Күүһү таһынан үлэ буолла. Күүһүн өһүл — күүһүн эс, сэниэтэ суох гын. ☉ Измотать, изнурить
Кыргыһыыга өстөөх күүһүн өһүл.  Ол хараҥаны кытта киһи күүһэ өһүллэн, өйө-санаата кылгаан-сабыллан барыахха айылаах да, дьон үлэлиир, бултуур. А. Сыромятникова. Күүһүн тоһут — өрүттүбэт гына үлтү кумалаа, самнар, үлтүрүт. ☉ Смять, сокрушить, разгромить (противника). Тура күүһүнэн — дьиҥ күүһүнэн. ☉ По физическим данным, по силе
Уруккуттан тура күүһүнэн Дьахтарга баһыйтарар Сураҕа иһиллибэт этэ. Р. Баҕатаайыскай. Хара күүһүнэн — 1) кими да истибэккэ, сорунан туран олус баҕаран туран. ☉ Никого не слушаясь, несмотря ни на что, не обращая ни на кого (ни на что) внимания
Мөккүһэн баран, кими да истибэккэ, хара күүһүнэн эппитин этэ олордо.  Кини сорох хоро салаҥ суруйааччылар курдук айылҕа көстүүлэрин, персонажтарын сол кэмҥэ, сол түгэҥҥэ тугу саныылларын, …… кытта хара күүһүнэн дьүөрэлии, сөп түбэһиннэрэ сатаабат. Эрчимэн. Харытын күүһүнэн — бэйэтин дьүккүөрдээх үлэтинэн. ☉ Своим напряженным трудом
Киһиаймах харытын күүһүнэн кыайтарбаты кыайар, хотторботу хотор. П. Аввакумов
Ынах диэн кыра суол, холобура, ынахпын да ыллахтарына, тыыннаах буоллахпына, бу харым күүһүнэн биир ынаҕы булар оҕонньорбун. С. Ефремов
◊ Ат күүһэ — ханнык эрэ хаамар, сүүрэр техника кыамтатын быһаарар кээмэй. ☉ Лошадиная сила (единица измерения мощности двигателя)
Аллараа күөл кытыытыгар сүүрбэ биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль көстөр. Н. Заболоцкай
Оттон билигин Ленинскэй оройуоҥҥа уон биэс ат күүһэ күүстээх үс сүүс уон тоҕус тыраахтар баар. П. Егоров. Күүс быччыҥ — эҥил бас быччыҥа. ☉ Трапециевидная мышца. Күүс иһинэн — хайдах баҕарар кыаллар, кыаҕы иһинэн. ☉ По силам, по возможностям. Күүс өттүнэн — сөбүлэспэтин үрдүнэн күүһү туттан туран. ☉ Силой, против воли, насильственно
Маняны мин эйигиттэн күүс өттүбүнэн былдьаан ылбатаҕым ээ. С. Ефремов
Күүс өттүнэн уонна мындыр өйүнэн кини [Хаммурапи] Междуречьены бүтүннүүтүн сэриилээн ылбыта. КФП БАаДИ. Күүстэрин холоһоллор — ким күүстээҕин тургутуһан көрөллөр. ☉ Мериться силами
Ити кэнниттэн «саха оонньуута» буолан, харах симсэллэр, мас тардыһаллар, сымсаларын, күүстэрин холоһоллор. Амма Аччыгыйа
Алеха кини диэки көрбөт. Билсэллэр. Күүстэрин кытта холоһон тураллар. А. Сыромятникова. Күүс үлэтэ — үксүн көтөҕөрсүгэр үлэ; быччыҥ үлэтэ. ☉ Физическая работа; мышечная работа
Оо, нокойуом, ыраас салгыҥҥа, айылҕаҕа сылдьан күүс үлэни үлэлиир үчүгэй да буоллаҕа! Э. Соколов
[Эмээхсин] кыыһа күүс үлэҕэ сыратын эһэрин сэмэлии сатыыр да, эдэр эт-хаан истиэх бэйэлээх буолбатах. У. Нуолур. Күүһүн холонор — туохха эмэ бэйэтин кыаҕын боруобалаан көрөр. ☉ Пробовать свои силы
[Уол] бэйэтэ от охсуутугар күүһүн холонор санаалаах. А. Сыромятникова
Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
тюрк. күч