1. низ, основание, нижняя часть чего-л. || нижний; бүтэй анна нижняя жердь изгороди; орон анна место под лавкой, кроватью; сир анна подземелье) харах анна подглазье; эркин алын маһа нижний венец в срубе; алын өттө нижняя сторона, низ чего-л.; алын мутук нижний сук; 2. в роли служебного имени: анныгар под; у; паарта анныгар а) под партой; б) под парту; трибуна анныгар у самой трибуны; уу анныгар под водой (находиться); куттал анныгар под страхом; анныттан а) из-под; снизу; бугул анныттан из-под копны; суорҕан анныттан из-под одеяла; сыыр анныттан из-под обрыва; атах анныттан из-под ног; илиитин анныттан из-под его рук (т. е. власти); б) из-под себя; аннынан под; түннүк аннынан а) под окном; б) мимо окна; саннын аннынан ниже его плеч; уу аннынан под водой (двигаться); сүүһүн аннынан исподлобья; бу кыыһы аннынан уол мальчик младше (букв. ниже) этой девочки; 3. низший, младший; алын чыын низший чин; алын үлэҕэ түһэр = понизить в должности, перевести на низшую должность # алын сүһүөх первичный (напр. о комсомольской организации); анныгар баттаа = а) победить, подмять под себя; б) успеть убить врага; сир аннынан тайком, секретно; үүт анна обрат; хоннох анна подмышка.

минимальная бюджетная обеспеченность

минимальная обеспеченность бюджета

правовое государство

частно-публичное партнерство

муниципальные минимальные социальные стандарты

налоговая ставка

минимальный местный бюджет

государственный надзор за органами местного самоуправления

пешеходная доступность

государство || государственный; Сэбиэскэй судаарыстыба Советское государство; судаарыстыба кыраныыссата граница государства, государственная граница.

государство

государственный орган по управлению государственным имуществом

государственная собственность

орган государственной власти

государствен н ые должностные лица

минимальный государственный социальный стандарт

делегированные государственные полномочия

механизм государства

федеральная государственная собственность

государственный или муниципальный долг

унитарное государство

государственная регистрация объекта недвижимости

государственная регистрация прав на недвижимость

I тужиться (при родах —о животных); ынах төрөөрү аллар у коровы начались родовые потуги.
II выступать, проступать; просачиваться; сирэйиттэн көлөһүн-балаһын аллыбыт он сильно вспотел; арыы-сыа аллыбыт а) прямо жир капает (напр. об очень жирном мясе); б) перен. он лоснится от жира.
III затмевать собою (другое небесное тело —о небесных телах).

мера, мёрка; величина; объём; параметр (геом. размер); от кээмэйэ величина (объём, вес) стога; үлэ кээмэйэ объём работы; көстүүм кээмэйэ мёрка для костюма.

социальные нормы

социа!ьные стандарты

мониторинг комплексной программы социально-экономического развития

комплексное планирование социально-экономического развития

социальный сектор перевозок

грабить кого-что-л., насильно отнимать что-л. у кого-л.

форма (для литья); буулдьа ха-лыыба форма для литья пуль.

n. lower part, underside, bottom

v. to seep, ooze

n. measure

n. comp. template

I
туохт.
1. Быыһылаан, чаалыйан өтөн таҕыс; убаҕаһынан туолан тохтубат эрэ гына, бычалыйан тур. ☉ Просачиваться, проступать, выступать (о жидкости); быть сильно увлажненным, наполненным жидкостью
Үөһэттэн сэллээбэт ардах түһэн, аллараттан уу аллан …… хаайыылаахтар дьагдьайа тоҥон бардылар. П. Филиппов
Сүрдээх ардахтаах сайын буолан, сир-дойду барыта уунан аллан турар. «ХС»
Улахан көҥүс, Угуттуу аллан, Быйаҥнаах уутун Бысхаччы аспыт. Күннүк Уурастыырап
Тиритэн көлөһүннэрэ аллыбыт аттар ыарахан таһаҕастаах тэлиэгэлэри умса дьулурутан истилэр. Эрилик Эристиин
2. Өлгөмнүк, дэлэйдик өрө дэбилий, бараммакка куруук тахса, элбии тур (үксүгэр быйаҥ, ас-үөл туһунан). ☉ Появляться, как бы извергаться в изобилии, быть неиссякаемым и обильным (обычно о достатке, урожае, продуктах)
Күүстээх-уохтаах Көлүөнэ дьонноруом, Араҕас илгэ Алларын курдук Ахсаабакка үлэлээҥ! Саха нар. ыр. III
Аммаҕа Маталах хочото Араҕас арыынан алынна. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойдубут араҕас далбара Олоҥхо маһыныы ас алла турдун. С. Васильев
♦ Сыанан-арыынан (сыа-арыы, арыы) алын көр сыа-арыы
II
1. аат. Туох эмэ сир диэки өттө, намыһах өттө эбэтэр түгэх өттө. ☉ Низ, основание, нижняя часть чего-л.
Саллаат орон аннын көрөр, хотоҥҥо киирэн көрдүүр. С. Ефремов
Тиэтэйбит сыарҕа сыыр анныгар хаалар. И. Гоголев
Уу аннынан муоста тутуллубут. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Аллараа өттүнээҕи, намыһах эбэтэр түгэх өттүнээҕи. ☉ Находящийся у основания или нижней части, на дне
Хоруу түгэҕин алын кырыытынан [сүүрүк] дьөлө хаһан, тоҕой сири тоҕо сиэлийэн кэбистэҕэ дии. Амма Аччыгыйа
Бэргэһэтин устан баран чэчэгэйин туттан көрбүтэ: куйахатын алын кырыытынан уҥуоҕуттан кыһарыйа хайа ыстанан хаалбыт. Эрилик Эристиин
Сүөдэр аргыһа туох да диэн хоруйдуон булумуна ыксыыр, сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар. Н. Якутскай
2. Аллараа кэрдиискэ турар, алларааҥҥы. ☉ Низший, младший; первичный. Алын чыын. Алын бэчээт
□ Туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан [Гавриил Иванову] ытыктыыра. А. Данилов
Куймугур кутурук куобаҕы Аһылык чааһынан дьаһайар Алын соҕус үлэҕэ Анаан кээспиттэр. П. Тобуруокап
3. сыһ. суолт. Аллара диэки, намыһах эбэтэр түгэх өттүн диэки (диэкинэн). ☉ Внизу; низом; на дне. Куркуру, хапчааны төлө көтөн тахсан, иирбит дохсун дьулусханынан алын устар. Ч. Айтматов (тылб.)
Үйэлэрин тухары дьахтары бэйэлэриттэн алын саныы, биир тыла суох бас бэриннэрэ үөрэммит эр дьон дьахтар тэҥ бырааптаннаҕына, кэргэннии олох айгырыан курдук толкуйдууллара. ФЕВ УТУ
ср. тюрк. алтын ‘низ’
♦ Алын сыҥаах буол көр аллараа сыҥаах буол
Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Чахчы барбыттар дуо?» — диэн итини истээт, Үргүлдьү алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Дьуона кинээс аны суруксутугар алын сыҥаах буолар. Н. Якутскай. Анныгар баттаа — өлүөҥ иннинэ өстөөххүн кыай, ситис. ☉ Побеждать, уничтожать врага раньше, чем уйти из жизни (умереть)
[Казаков:] Эйигин [Киириги] анныбар баттаан баран өлүөм. С. Ефремов
«Ама атаспын анныбар баттаатым ини», — диэн уһун түүнү мэлдьи быһа ыаспайдаата. П. Ойуунускай

аат. Бырабыыталыстыба уонна кини уорганнара баһылыктаах дойдуну салайар, экэниэмикэтин, социальнай структуратын харыстыыр политическай тэриллии уонна оннук политическай тэриллиилээх дойду. ☉ Государство
Көмүс үлэһиттэрин аһынан, таҥаһынан судаарыстыба хааччыйыахтааҕа кыаллыбакка, дьон-сэргэ хоргуйар уһукка тиийбит үһү. И. Никифоров
[Тима:] Дьоҥҥо, судаарыстыбаҕа туох да туһаны оҥорбокко сылдьаммын, бэлэми кэрбээччи, паразит буолуом кэриэтэ өлбүтүм ордук. Л. Габышев

даҕ.
1. Олус сырдык, киэҥ, килбэйэр ньуурдаах. ☉ Очень светлый, просторный, сверкающий
Кыһыллаай хаһан да үктэммэтэх килиэ-халаа уоругун модьоҕотун атыллаабыта. Л. Попов
Бу оскуола …… кэбиниэттэрэ хайа да бэйэлээх килиэ-халаа куорат киэниттэн хаалсыбаттар. С. Федотов
Өлүөнэ эбэ хотун килиэ-халаа иэнигэр оҥочо устан иһээхтээтэҕэ. Н. Павлов
2. Киһи чаҕыйар, саллар (үрдүк сололоох, чыыннаах-хааннаах киһи туһунан). ☉ Грозный, устрашающий (о человеке высокой должности, сана)
Кимнээхтэри сүүмэрдээн Кинээс, кулуба оҥортоон Килиэ-халаа чыынынан Киэргэтэр этигитий? С. Васильев
Хараҥа батталтан хаһан тахсаммыт Ити курдук Килиэ-халаа дьону кытта тэҥҥэ Кэпсэтэр буолуохпутуй. УуУЛ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

аат.
1. Туох эмэ кэмнэнэр, быһаарыллар кэриҥэ, кэмэ. ☉ Мера чего-л., единица измерения
Уста кээмэйэ. Ыйааһын кээмэйэ. Иэн кээмэйэ.  Уута бүтүннүү бардаҕына, кээмэйэ биллибэт киэҥ ходуһа диэн, дьэ киниттэн кэлиэхтээх. Күннүк Уурастыырап
Мин ыарыыбын эн курдаттыы көрөн тураҕын дуо, гражданин доктор? Эбэтэр киһи ыарыытын эн бааһырыы тас кээмэйинэн быһаараҕын дуу? Амма Аччыгыйа
Кырдьык, барыта үөрүү… Үөрүү буолан баран үрдүгүнэн кээмэйэ биллибэт үөрүү. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ кэриҥэ, киэҥэ, улахана. ☉ Объем, величина, размер чего-л.
Айдаар дьиэтэ барыларыттан үрдүгүнэн, кээмэйинэн, көрүҥүнэн ала-чуо дьэндэйэр. Н. Лугинов
Лаборатория оҥорор прибордара хаачыстыба даҕаны, кээмэй даҕаны өттүнэн киин институттарга оҥоһуллар прибордардааҕар ордуктара суоҕун бэлиэтээбитэ. В. Яковлев
Былыргы түүрдэр мэҥэ таастарын суруктара кээмэйдэринэн соччо улахана суохтар. АНК БТТ
Хамаҕатык барар промышленнай, хаһаайыстыбаннай, культурнай табаардары сөптөөх кээмэйинэн булуохха уонна атыылыахха сөп. «ХС»
2. лит. Хоһооҥҥо сүһүөхтэр биир кэминэн кэрчиктэнэн хатыланыылара. ☉ Размер стиха, стопа
Тылбаасчыт роман ис хоһоонун табатык тиэрдэн, тас форматын: кээмэйин, рифматын кытаанахтык тутуһан туран, айымньы уус-уран кырааскаларын оригиналга ыкса чугасаһардык биэрэри ситиспитин бэлиэтээбэт буолуохха сатаммат. Софр. Данилов
«Улуу Москва туһунан тойугу» …… сорох поэттар көҥүл кээмэйдээх акцентнай хоһоонноруттан, эпическэй айымньыларыттан даҕаны араарар күчүмэҕэй. Эрчимэн
ср. тув. хэмчеел ‘величина’

туохт. Күүскүнэн былдьаан ыл (баайы-дуолу, малысалы); күүскүнэн киирэн алдьат, кураанахтаа, суйдаан ыл (хол., сэриинэн — атын сири-дойдуну). ☉ Силой отнимать, похищать (чужое имущество); силой разрушать, разорять, обирать (напр., чужую территорию, страну)
Талыыр-халыыр сэриигэ таластылар. С. Зверев
Эйигин [Бүлүү эбэни] ким да туора сиртэн кэлэн талаан-халаан да, илдьи тэпсэн, иҥнэри үктээн да барбата. Г. Нынныров

туохт. Күүскүнэн эбэтэр куттаан туран кими эмэ талаа, тугун эмэ былдьаан ыл. ☉ Насильно отнимать что-л. у кого-л., грабить кого-что-л.
Харчыны, таҥаһы, аһы халаары төһө киһи хаанын тохпута, тыынын быспыта буолуой! Н. Якутскай
Чахчы ол миигин халаабыт хотун сылдьар буолуохтаах. Н. Заболоцкай
Микииһэ тоҥустары халаан байар. Н. Павлов
ср. калм. хала ‘нападать; подходить близко’

аат.
1. Тугу эмэ уулларан баран кутан оҥорор киэп. ☉ Форма для литья
Арарбаас «тарбаҕа» алтаны кыбытта. Араас суол халыыбар түһэрэн халытта, Эҥин суон тимири тиэстэлии мэһийдэ. Таллан Бүрэ
Тимир халыыптар түгэхтэригэр «БСС» диэн буукубалар хомурута охсуллубуттара. «ХС»
Скульптура — туойу мэһийэн, тааһы эбэтэр маһы суоран, металы уулларан, халыыпка кутан уус-уран айымньылары оҥоруу ускуустубата. КФП БАаДИ
△ Туох эмэ оҥоһукка киэп (хол., килиэп буһарарга). ☉ Форма для чего-л. (напр., для выпекания хлебобулочных изделий)
Кыыстаах уол иннигэр кэрдиистээх халыыпка кутуллан буһарыллыбыт килиэп уонна минньигэс бөрүөк туруоруллубут этэ. Ойуку
Дыраһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Аны бэкээринэ суоҕа
Килиэп халыыбын биэрэннэр, оһохпутугар бэйэбит буһарынабыт. ОҮҮА
△ эргэр. Саа буулдьатын кутан оҥорорго аналлаах хаптаҕай чыскы: биир өттүгэр буулдьа кээмэйигэр сөп түбэһэр хаһыллыбыт оҥхойдоох, онно ууллубут сибиниэһи кутан, сойутан баран атыттахха, бэлэм буулдьа холкутук түһэр. ☉ Форма для отливки пуль: тиски, с одной стороны губок которых высверлено углубление, соответствующее величине и форме пули
Залив в это углубление расплавленный свинец и дав ему остыть, тиски разжимают, тогда готовая пуля свободно выпадает. Сибиниэс кылааккын Элийэ суоруоҕум: Уулларан ыламмын Халыыпка кутуоҕум. С. Васильев
2. тыл үөр. Грамматическай пуорма. ☉ Грамматическая форма
[Аат туохтуур] сирэйдэнэр халыыба этиигэ кэпсиирэ буолар. СБТМ
Сыһыат халыыба аат тылтан, солбуйар ааттан уонна аат туохтууртан буолуу сыһыатын үөскэтэр. ФГГ СТ
3. көсп. Куруук биир мээрэй, биир киэп. ☉ Шаблон, стандарт, модель
Соторутааҥҥа диэри үөһэттэн халыып курдук ыйаах наһаа элбэҕэ муҥнуура. П. Егоров
Уруок оҥкула биир халыып буоларын ирдиир сатаммат. СОТТҮө
Уонча сыллааҕы халыыбынан кэпсэтии бара турар. «Кыым»
Саха төрүт итэҕэлэ дириҥ силистээх-мутуктаах, элбэх өрүттээх буолан, биир халыыпка кыайан киирбэт. ВВЕ СТИ
◊ Тыл халыыптара — халыыбы үөскэтэр уонна тылы уларытар өлүүскэлэр биирдэмнэрэ. ☉ Единицы словообразующих и словоизменяющих морфем
Тыл халыыптара бары биир халыыбынан уларыйаллар. СБТМ. Халыыпка баттааһын эргэр. — үрүҥ көмүһү анал халыыпка кутан, баттатан, таптайан киэргэл, симэх оҥорор саха көмүсчүттэрин (симэх-тиэрбэс уустарын) туттар ньымалара. ☉ Приём обработки серебра давлением или чеканкой у якутских мастеров-серебряников (кузнецов-мастеров по мелким украшениям), штамповка. Билигин халыыпка баттааһын ньымата умнуллубут
тюрк. калып