туохт., кэпс. Сымыйарҕаа. ☉ Считать ложью, неправдой. Оҕонньор сүүрүҥүргэтэ санаата

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

1. даҕ.
2. Сытыы биилээх төбөлөөх. ☉ С острым концом, остроконечный
   Кыргыс дьоно ааҕа ох саалаахтар, курдарыгар икки өттүнэн уһуктаах, биилээх ортотунан уктаах кылгас батастаахтар. Саха фольк. Хаим атыыһыт уһуктаах быһаҕынан буочука түгэҕиттэн эти иилэн таһаара сатыыр. Н. Якутскай
   Уһуктаах кырыылаах тимир улам-улам аллара түһэн, дьөлө сиэбит. Суорун Омоллоон
   △ Уһуктанан көстөр (хол., сирэйи этэргэ). ☉ Заострённый (напр., о лице)
   Кыһалҕа санаарҕаабыт, сылайбыт дьүһүннээх, сирэйэ кубарыйбыт, уһуктаах уоһа хатырбыт. И. Гоголев
   Биирдэрэ Мотуоҕа холоотоххо, чобугураабыт элбэх саҥалаах, сытыы-хотуу, уһуктаах сирэйдээх, кытыгырас бэйэлээх. И. Никифоров. Уһуктаах төбөлөөх, тура сылдьар түргэн хамсаныылаах кулгаах үчүгэй сайдыылаах, бэрт сэргэх сылгы бэлиэтэ буолар. Сылгыһыт с.
3. көсп. Киһини кыһытар, хаарыйар (хол., тыл-өс). ☉ Колкий, острый, едкий (напр., о словах)
   Киһини сирэй-харах анньар уһуктаах тыллары истэ олорон, ким да кинини сымыйарҕаабатаҕа. Н. Якутскай
   Халахай Аана диэн уһуктаах тыллаах эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. М. Доҕордуурап
   [Павлов:] Ханнык эмэ мунньахха биир эмэ уһуктаах тыллаах киһи үрдүбэр үҥкүүлүө турдаҕа. С. Никифоров
4. көсп., кэпс. Сытыы-хотуу, чобуо (киһи). ☉ Резкий, крутой (о человеке)
   Уһуктаах Сэмэн Улууска кулубалыан Уон ый инниттэн Остуруок дьиэни Туттарбыта үһү. С. Васильев
   Бырааттары кытта булкуһа охсубут, албыннаабыт Хоодуот Арамаан — сытыы, уһуктаах киһи. Н. Борисов
   Дьэ, уһуктаах хотун диэтэҕиҥ, уоһун олоруутун көрүө этигит. Э. Соколов
5. аат суолт.
6. Уһуктаах төбөлөөх туох эмэ. ☉ Что-л. остроконечное
   Эмээхсинигэр хараҕынан имнэнэн, уһуктааҕы, биилээҕи дьалты уурарга сүбэлиир. И. Бочкарёв
   Биилээҕи, уһуктааҕы барытын кыыннарыттан, хааларыттан хостотолоон, сыгынньах уурталаабыттара. П. Ламутскай (тылб.)
7. көсп. Чулууттан чулуу киһи, эр бэрдэ. ☉ Кто-л. лучший, избранный
   Тохтубат хааннаах, Тоһуттубат уҥуохтаах, Өспөт тыыннаах, Өлбөт үөстээх Урааҥхай уһуктааҕа. П. Ойуунускай
   Уйгуга тиксэн өрөгөйдүүр да күннэрбэр, Уһуктаах түбэһэн охтор да түгэннэрбэр Өлбөөдүйүөхтээҕэр, кини үрдүк чаҕаан мөссүөнэ Өрүү дьэҥкэрэ, охсуһууга ыҥыра туруоҕа. С. Данилов
   [Маһарах:] Бу уһуктаахтан ортохпуна, түрбүөннээхтэн төлөрүйдэхпинэ кэнэҕэс үтүөтүн-өҥөтүн боруостуом. Эрилик Эристиин
   ♦ <Киһи киэнэ> үс уһуктааҕа, <түөрт (аҕыс) кырыылааҕа> көр аҕыс I
   Чаппа уола Мэхээлэ кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
   Манна дьон үс уһуктаахтара, аҕыс кырыылаахтара мусталлар. Н. Босиков
   Быһатын эттэххэ, үс уһуктаах, түөрт кырыылаах киһи буоллаҕа. М. Доҕордуурап. <Түрбүөннээххэ түбэс>, уһуктаахха уолдьас фольк. — аймалҕаннаах, мүччүргэннээх түгэҥҥэ түбэһэ түс. ☉ соотв. попал как кур в ощип
   Түрбүөннээххэ дьэ түбэстим, уһуктаахха дьэ уолдьастым! Уол оҕо уйана-хатана биллэрэ дьэ буолла. Саха фольк. Дьэ, көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым, түрбүөннээххэ түбэстим, уһуктаахха уолдьастым! Ньургун Боотур. Уол оҕо уһуктааҕа — сытыы-хотуу эр бэрдэ. ☉ Молодец, удалец, орёл
   Икки уол оҕо уһуктаахтара көрсөн баран, сүгүн буолуохпут дуо?! И. Гоголев
   Бэйэтин кэмигэр тыллаах-өстөөх бэрдэ, эдэригэр, бука, быһымах санаалаах уол оҕо уһуктааҕа буолуо. К. Уткин
   Оччолорго кыыс кылааннаҕа, Кырасыабай бэрдэ эн этиҥ. Мин да уол оҕо уһуктааҕа Буоллаҕым эбээт дэнэрим. «ХС». Уһуктааҕынан көр — сөбүлээбэтэх курдук, кырыылаах хараххынан, тобулу көр. ☉ Посмотреть неприязненно, пронзить взглядом
   Максим икки уоттаах хараҕынан сүүһүн аннынан уһуктааҕынан көрүтэлээн кэбистэ. П. Филиппов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) калька. — олус кыһыылаахабалаах, чобуо тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. острый на язык
   Уһуктаах тыллаах Утары саҥарбатах Килбиэннээх сирэйбин Киртитэ оонньоотулар. П. Ойуунускай
   Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах обургулар хам буолуохтара баара дуо?! Софр. Данилов
   Чэ, ханныгын да иһин, Очуураба обургу уһуктаах уостаах, уһун тыллаах бытааһах. С. Никифоров
   ◊ Уһуктаах сүөм — сахаҕа уста кээмэйэ: сөмүйэлээх эрбэҕи төһө кыалларынан атыччы туттубут кэннэ, эрбэх төбөтүттэн сөмүйэ төбөтүгэр диэри (15-16 сэнтимиэтир кэриҥэ). ☉ Якутская мера длины: расстояние, равное длине вытянутых указательного и большого пальцев руки (приблизительно 15-16 см). Сахалар уһуктаах сүөм диэн кээмэйи умна быһыытыйбыттар да, билигин син туттар буолан эрэллэр