I
даҕ.
1. Токуруйбатах, өҕүллүбэтэх. ☉ Не имеющий изгибов, искривлений, прямой
Сабачча үс көнө тоһоҕото булан киллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
Оксана имигэс, синньигэс бииллээҕэ, көнө уҥуохтааҕа, буспут отон курдук уостааҕа, толору түөстээҕэ. Суорун Омоллоон
Хойуу хара хааһа өрө сыҕаллыбыт, кырыылаах көнө муннугар биллэрбиллибэт эбирдэрдээх. Л. Попов
2. Үөһэ-аллара түһүүтэ суох, оллураболлура суох; дэхси. ☉ Не имеющий впадин и возвышений, ровный; гладкий
Дьаарбаҥ — олус көнө хонуулаах от үрэх. Бу остуол ньуурун курдук көнө кырдалга кылыйан кыыралдьытар, тустан туурута илгиэлэһэр, сырсан бөтөҥкөлөһөр үчүгэй да этэ. А. Бэрияк
Көнө ньуурдаах куйаар. Баал Хабырыыс
3. көсп. Албына-көлдьүнэ, үөнэ-күрдьэҕэтэ суох; судургу. ☉ Непритворный, бесхитростный, простодушный, правдивый; простой, прямой
Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбаткэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. Саха үлэһит, көнө, кырдьыксыт норуот. И. Федосеев
Дьөгүөр оҕонньор, бэйэтэ сүрдээх көнө, ойоҕун тылыттан тахсыбат намыын оҕонньор этэ. И. Никифоров
Байбалы тимир ууһунан үлэлииригэр эппитэ. Онуоха көнө баҕайы киһи төттөрү этэ барбатаҕа. «Кыым»
♦ Көнө суобаһынан (сүрэҕинэн) — чиэһинэйдик, көнөтүнэн. ☉ Честно, искренне
[Быыпсай:] Мин бэйэм син уонтан тахса сыл көнө сүрэхпинэн, үтүө суобаспынан күн судаарга сулусуу гыннаҕым дии саныыбын. П. Ойуунускай
Үлэлээбитин курдук көнө суобаһынан үлэлиирэ. Д. Таас. Көнө сүнньүнэн — 1) иннинэн буолан, мөккүспэккэ, өһөспөккө. ☉ Не пререкаясь, покорно, послушно (делать что-л.)
Биирдэ эмэтэ хараххын уһулу оҕустахха көнө сүнньүгүнэн үлэлиир буолуоҥ, — диэт, сытыыкан киһи биллэриктэн аан диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап; 2) бэрээдэктээхтик, сиэри кэспэккэ. ☉ Порядочно, честно, по совести, не нарушая норм этики, морали (держаться, жить и т. п.)
[Эмээхсин:] бэйэлэрэ кырыыланар буолбуттарын кэннэ, оҕонньор итинник да буолуон сөп эбит, кимиэхэ хайҕатаары көнө сүнньүнэн сылдьыай диэх курдук саныыра. Д. Таас. Көнө сүрүннээх — кырдьыгынан сылдьар; сабыдыалга охтубат, бэриммэт. ☉ Бесхитростный; правдивый; не поддающийся влиянию кого-л., имеющий твердые принципы
Кырдьыгы тутуһан туруору киирсиһэр буолан, бэйэтинии көнө сүрүннээх дьоҥҥо сөбүлэтэр. П. Аввакумов. Көнө сүрэхтээх — албына-көлдьүнэ суох, чиэһинэй. ☉ Честный, искренний, непритворный
Саамай ордук киһи диэн тус бэйэтэ көнө сүрэхтээх, сэмэй, үлэһит киһи аата буолар. Амма Аччыгыйа
Бу дойду дьоно үтүө санаалаах, бары даҕаны көнө сүрэхтээх дьоннор. Н. Чернышевскай (тылб.). Мас <хайдыбытыныы> көнө кэпс. — кэнэнниҥи судургу, көнө майгылаах; өс киирбэх. ☉ Наивно-простодушный; бесхитростный, доверчивый
Дойдуларыгар тыаҕа, Даайалаах удьуордара мас көнөлөрүнэн сураҕыраллара. Софр. Данилов
Кэтирииһи, баҕар, тиийиммэт-түгэммэт кыһалҕатыттан туһаммыта буолуо диэн уорбалыаҕын бэйэтин үөскээбит айылҕатынан кини мас хайдыбытыныы көнө киһи буолуохтаах. НС ОК
◊ Көнө муннук көр муннук
Сиргэ көнө муннугу оҥорорго эккер диэн прибор туттуллар. ВНЯ М-5
Көнө оһоҕос көр оһоҕос. Ыт куртаҕа, үүтүнэн иитээччилэр үгүстэригэр курдук, биир кутуйалаах, оһоҕоһо синньигэс, суон уонна көнө оһоҕосторго арахсар. ББЕ З
Көнө суолта көр суолта. Тыл көнө уонна көспүт суолталаах буолар. ПНЕ СТ
Көнө толоруу көр толоруу. Төрүт түһүккэ турар аат тыл, көһөр туохтуурунан салаллар буоллаҕына, этиигэ «тугу?» диэн ыйытыыга хоруйдуур уонна көнө толоруу буолар. ЧМА СТСАКҮө
тюрк. көни
II
туттул. сыһыан т. Инники этиллибитинээҕэр маннык гыммыт ордук диэн суолталаах. ☉ Выражает предпочтительность какого-л. действия (правильно, верно; лучше, чем...)
Аччыгый тойону көрсүөх кэриэтэ, аччыгый абааһыны көрсүбүт көнө (өс хоһ.). Хоноһону аһаппакка таһаарыах кэриэтэ, үөхпүт көнө (өс хоһ.). Иһээччи буолуох кэриэтэ Күн анныгар Көстүбэтэх көнө. А. Софронов

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2