туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыһан кэбис, үрэй (кими, тугу эмэ көрдөөн). ☉ Разбрасывать что-л., устраивать беспорядок (в поисках когочего-л.)
Кыһалҕа [киһи аата], саа бүөтэ буолар тэрэпиискэ көрдөөн, ону-маны сүргэйдэ. И. Гоголев
Застава начаалынньыга кэлэн Захарийдаахха дьиэлэрин сүргэйбитэ да, кинини [үспүйүөнү] булбатаҕа. Н. Якутскай
Учуутал дьиэтин сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. «ХС»
2. Тугу эмэ ыһан алдьатан суох оҥор. ☉ Разрушать, уничтожать что-л. Оҕолор тураах уйатын сүргэйэн улаханнык мөҕүлүннүлэр. «ХС»
3. Тугу эмэ көрдөөн сири тоҕута хас. ☉ Рыть, вскапывать землю в поисках чего-л.
Өскөтө, бу үллэн турар таас хаба ортотугар кыһыл көмүс баар диэни иһиттэллэр, биллэллэр [дьоннор] бу хайаны хаспытынан, сүргэйбитинэн барыа этилэр. Н. Якутскай
Дьон [былыр] …… маһынан уонна таас сүгэнэн киһи сиир силистэрин түөрэллэрэ, үөнкөйүүр ыаматын хаһан таһаараллара, кыра кыыллар хорооннорун сүргэйэллэрэ. КФП БАаДИ
Бу үрэх салааларын барыларын да сүргэйэн туран көмүһү булуохпут дии саныыбын. ЕВН КТ
4. Суоһурҕанан, муоскунан туйаххынан сири хаһан эбэтэр охсуолаан тугу эмэ ыс (сүөһүнү этэргэ). ☉ Устрашающе бить копытом, рыть рогами землю (о скоте)
Хара оҕус сири сүргэйэн иһэр үһү (тааб.: суха). Сүөһү тоҕута сүргэйэн, тэпсэн оһоҕо холумтанныын мэлийэ сыспыт. В. Протодьяконов
Сүөһүлэр кэбиһиилээх оту сүргэйэллэр. «ХС»
◊ Өрө сүргэй — туох эмэ анныттан тахсаары, үөһэ баар барыта ыһыллыар диэри аллараттан күүскэ өрө ас. ☉ Выбираясь из-под чего-л., сильным движением раздвинуть то, что находится сверху
Аттыбар сержаным эмиэ буору өрө сүргэйэн тураары үнүөхтүү сатыыр. Н. Кондаков. Тоҕо сүргэй — тугу эмэ күүскэ туора-маары ыһан кэбис. ☉ Раскидать, разметать что-л. с большой силой в разные стороны
Арай, хоруу устун мөлбөһүйэн испит уу, …… били тумуллаан турар тоҕойу кэннинэн тоҕо сүргэйэн кэбиһэр да, үрэх аналлаах сүнньүгэр көтөн түһэр. Амма Аччыгыйа
Үөһээҥҥи маллары барыларын тоҕо сүргэйэн туран, кини чымадаанын уонна утуйар таҥаһын сулбурута тардыталаан ылбыта. Н. Якутскай
Кини [лейтенант] эппит сирин диэки барбахтаат, снаряд тоҕо сүргэйтээбит хаспахтарын таһыгар буускабыт атахтарын бөҕөргөттүбүт. Н. Кондаков. Түөрэ сүргэй — 1) түгэҕэр тиийэ тиэрэ эргитэн таһаар, ыһан кэбис (туох эмэ күүһүн туһунан). ☉ Переворачивать что-л. вверх дном (о какой-л. разрушительной силе)
Биэс сыллааҕыта улахан уу кэлэн тротуары барытын түөрэ сүргэйбитэ. Болот Боотур
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан-талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Н. Кондаков; 2) кими, тугу эмэ көрдөөн чүүччэй, дьэҥдьий. ☉ Устраивать беспорядок в поисках чего-л., обыскивать
Чох начаалынньыга докумуон бөҕөнү түөрэ сүргэйэн, бэркэ эрэйдэнэн туран, кырдьыгын арыычча дакаастаан, үөрэр-көтөр. Амма Аччыгыйа
Айгыраабыт-сайгыраабыт буолан баран, улахан киэҥ дьиэ иһин түөрэ сүргэйбиппит. Н. Якутскай
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай
Ыыран Ыстапаан дьиэтин иһин түөрэ сүргэйдэ, бэл, иннэҕэ дылы, муоста быыһын испиискэ уотунан сырдатан, оччойо-оччойо көрдө. П. Аввакумов. Үлтү сүргэй — тугу да ордорбокко барытын ыһан кэбис (тугу эмэ көрдөөн). ☉ В поисках чего-л. перевернуть всё вверх дном, перетрясти всё до основания
Учуутал дьиэтин дьэгдьийэн үлтү сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. Н. Якутскай
Сиэх-аһыах курдук туттан дьэ дьон! Дьиэбитин дьэҥдьийэн, үлтү сүргэйдилэр, өрө-таҥнары ытыйдылар. И. Федосеев
ср. бур. сүргэ ‘разваливать, разрушать; расстраивать, срывать, портить’, монг. шүргэх ‘касаться чего-л., задевать что-л.’

1) приводить в беспорядок, разбрасывать, разрушать; оҕус күрүөнү сүр-гэйдэ бык разрушил изгородь (рогами); 2) беспокоить, тревожить кого-л., мешать кому-л.; түүнү быһа сүргэйэн утуппатылар они беспокоили нас всю ночь и не дали спать.