I
аат.
1. Туохтан эмэ, туһаммыт туттубут кэннэ, ордубута, ордубут тобох. ☉ Излишек, остаток чего-л.
Сир үөнүн тобоҕун, Сиэбитин ордугун, Отучча түүтэҕи быһарбыт, Отунан баайаммыт быалыырбыт. Күннүк Уурастыырап
Саһара буспут бурдугу Саба түһэн үлэлээммит, Хомуйан ылан бараммыт, Ордукпутун чорботоммут Уопсай судаарыстыба Хочуолугар угуохпут. Күндэ
II
1. даҕ. Үчүгэй, бастыҥ, чулуу; туохтан эмэ тугунан эмэ чорбойор. ☉ Лучший, наилучший
Саһыл тыһыттан, саарба уорҕатыттан Ордуктарын талан уктубут, Ону көрө сылдьаар оҕобут. С. Васильев
Сарсын, өйүүн өссө ордугу Салҕаан айары саныыгын. Баал Хабырыыс
Кинилэр урут сайдыбыттарынан эрэ ордуктар. П. Филиппов
2. сыһ. суолт. Көннөрү курдук буолбакка, көннөрүтээҕэр үчүгэйдик. ☉ Особенно, в особенности; лучше
Ол күн хонноҕум ордук аһыллан, ис-испиттэн имэҥирэн туран, охсон тэллэҥнэттим. Ф. Софронов
Оччоҕо ордук өйдүүгүн эн Төрөөбүт дойдуҥ Бараммат баайын улуу бэйэтин. Т. Сметанин
♦ Ордук санаа — кими-тугу эмэ туохтан эмэ үчүгэй дии санаа, ордугурҕаа, ымсыыр. ☉ Завидовать
Эчи хаарыаны! Табалары сүүрдэн тыамаһытан, сырыһыннаран быыппаһыннаран иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Ордук санан — кимтэн эрэ үчүгэйбин, чорбойобун дэнэ санаа. ☉ Считать себя лучше других
Ол даа буоллар Орто дойду бодото Ордук сананыма, Сүөл дойдуттан Сүдүөрдээҕиҥ түбэһэн Сүөдэҥнэһэрим буолуо. П. Ойуунускай. Ордук тутун — бэйэни олус үчүгэйинэн ааҕан, атыттары үрдүлэринэн көр. ☉ Быть высокого мнения о себе, ставить себя выше окружающих
Ордук туттаргыт уурайыа, Хара баттыгаскыт хаалыа, Олохтоох сокуон оҥоһуллуо, Тэҥнээх дьүүл тэриллиэ! Саха фольк. [Ньукулай:] Ордук туттаммын, Улаханнык сананаммын, Ороскуотура сылдьар Уһун сордоох буоллаҕым. А. Софронов
ср. тюрк. артык ‘лишний; излишек’
III
1. сыһ. дьөһ.
1. Ким, туох эмэ кимтэн-туохтан эмэ үчүгэйин, ханнык эмэ хаачыстыбатынан ордугун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения кого-чего-л., который качественно лучше других себе подобных (лучше, чем; более, чем)
Бэйэтиттэн ордук Бэрди булбата. Кими даҕаны Киһиэхэ холуйбата. П. Ойуунускай
Миэхэ Дьөгүөрдээммиттэн ордук суох. Амма Аччыгыйа
Үлэттэн ордук киһи олоҕор улахан суолталааҕы киһи булбат. Суорун Омоллоон
△ Ким, туох эмэ атыттардааҕар күүскэ сабырыйа хайыырын биитэр киниэхэ хайааһын лаппа дьайарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении когочего-л., который больше других делает что-л. или больше других подвергается какому-л. действию (больше, чем)
Кини бу күн анныгар муусукаттан ордук таптыыра туох да суоҕа. Суорун Омоллоон
Саатыыр, ити хайгыыр сиргэр билигин эйигиттэн ордук атаҕастанар-баттанар ким да суох. Н. Якутскай
Туох баар күүспүнэн эрдэбин ээ, мантан ордук хайдах эрдиэмий? Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ устата, ыйааһына, кэмэ, ханнык эмэ кээмэйи, аһара түһэрин ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на превышение какой-л. величины, меры (свыше, больше)
Уһуктаах уот дьиэрэҥкэй үҥүүтүн Хара сымара тааска Харыстан ордук дириҥник Хараҕалыы анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Үс бууттан ордук арыы суруллубут буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Онно даҕаны көс аҥаарыттан ордук усталаахтары эрэ [күөллэри хаартаҕа] киллэрбиппит. Я. Козак (тылб.)
△ Бириэмэ суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения временных отношений
Күҥҥэ аҕыс чаастан ордук үлэлээбэккэ уонна баскыһыанньаҕа сынньанарга. Амма Аччыгыйа
Эмиэ ити бириэмэҕэ …… — Ыарҕалаах сайылыкка ыйтан ордук сылдьыбытым. М. Доҕордуурап
3. Кимтэн-туохтан эмэ ураты. ☉ За исключением кого-чего-л. (кроме). Сайылыкка икки-үс эргэ олоппостон ордук туох да хаалбатах эбит
□ Эмээхсин итинтэн ордук тугу да эппэтэ. А. Фёдоров
Баһылай оҕонньортон сайыҥҥы хамнаһын ырбаахылаах сон таҥаһыттан ордугу тугу да ылбат этэ да, атын дьоҥҥо хамнаска киириэҕин хайдах эрэ кэрэйэр. Күндэ
Мин хараҕым киниттэн ордук кими да көрбөтөҕө. «ХС»
2. ситим т. суолт. Ситим тыл суолтатыгар тэҥниир баһылатыылаах этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ В значении союза употребляется для присоединения сравнительного придаточного предложения к главному предложению (более, чем)
Ыарт-татай!!! Атаскаан! Ыран, ырыганнаан иһэртэн ордук Ыксары кыһалҕа баар буолуо дуо?!! П. Ойуунускай
Дьоҥҥо билиини биэрэртэн ордук дьол баар буолуо дуо?! Амма Аччыгыйа
Аны ынаҕы хаһааска ылар үһүбүөн, ынаҕы хаһааска ылартан ордук ночооттоох туох да суох. Күндэ