туохт. Сири табыыканан табый, бытарыт, таҥастаа. ☉ Работать мотыгой, мотыжить. Оҕуруотуҥ сирин табыыкалаан кэбис

табый диэнтэн дьаһ
туһ. [Баайдар] хамначчыттарынан сир солотторон, ону табыыканан табыйтаран, аҕабыыт бэйэтигэр бурдук ыстарар, хортуоппуй олорторор. Айталын

табыыка диэн курдук
Сэмэнчик, үөһэ тыынан баран, солооһунугар төннөн таҕыста. Табыырын ылан иккитэ-үстэ табыйан көрөн баран тохтоото. Н. Неустроев

туохт.
1. Тугу эмэ ордук сыаналааҕынан, дэҥҥэ көстөрүнэн аах. ☉ Воздавать должное кому-л., придавать чему-л. большое значение, ценить что-л. Эбэҥкилэр кииһи олус күндүргэтэн атыырын «атас», тыһытын «ньаадьы» диэн ааттыыллар
Я. Семенов. Биһиги бөртө диэн бөрө тыһын хара дьураатын ааттыыбыт уонна ити бөртөлөөх бөрөнү ордук күндүргэтэбит. Багдарыын Сүлбэ
Кымыс — бу саха былыргыттан күндүргэтэн иһэр аһа. ГМФ ССССС
2. Баартан тугу эмэ ойуччу тутан наадалааҕынан, ордугунан аах; тугу эмэ дууһаҕар, сүрэххэр чугаһата тутан харыстаа. ☉ Отдавать предпочтение чему-л.; особо ценить что-л., дорожить чем-л.
Куорат дьоно сиэдэрэй оҥоһуулаах удьурхай уктаах быһаҕы олус күндүргэтэр эбиттэр. Болот Боотур
Биһиги төһө да кэнэммит иһин, үөрэҕи күн сырдыгынааҕар ордук күндүргэтэбит. И. Данилов
Ким мас суханы сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни ордук күндүргэтэ көрөр. С. Федотов

туохт.
1. Илин атаххынан оҕус (ат, таба, тайах туһунан). ☉ Бить передними ногами (напр., о лошади)
Ата, такымыгар олоруох курдук, чохчойон баран өрө туруталаан, илин атахтарынан салгыны табыйда. М. Доҕордуурап
Тайахтар ыты сиирэ-халты табыйаллар. Ф. Софронов
Түөрт атахтаах барыта, кэлин атаҕынан тэбиэлэнэр, илин атаҕынан табыйар үгэстээх. «ХС»
Кырдьаҕас бөрө аһаран биэрдэ, онуоха атыыр табыйда. «ХС»
2. Атаххынан охсон түргэнник, тэтимнээхтик хаамп, айаннаа. ☉ Быстро, энергично идти, ехать, издавая гулкий звук
Кинилэр тротуарынан кэккэлэһэ хаамсан табыйбытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Өтөр буолаат, Дьаам тириппит аттарын туйахтара чигдини сытыытык табыйбыттара. И. Гоголев
[Уоһук] кымньыылаппыт курдук, хааман-сиимэн табыйа турда. Г. Васильев
3. Хаары хас, хаһан аһаа. ☉ Доставать корм, разрывая снег (обычно о лошади, олене)
Кэбиһиилээх оттор, үөт талахтар тулаларыгар биир эмэ хара, көҕөччөр сылгылар табыйан аһыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Таба кэтит уллуҥахтаах синньигэс сототун күөрэс гыннаран табыйдар эрэ хаар анныттан өлгөм лабыкта будьурус гына түһэр. Амма Аччыгыйа
Түүн ордук хараҥарар, Оччоҕо табалар, Хайаларга тахсаннар, Хаары табыйаллар. И. Эртюков
4. Сири илииҥ күүһүнэн (табыыканан, баһымньынан) таҥастаа. ☉ Обрабатывать землю вручную (с помощью мотыги)
Сарсын эрдэ соҕус сирин табыйан бүтэн, дьиэлээри дьулуйар. Болот Боотур
Аҕам уус Наһаарга сир табыйа барбыт күнүгэр куйаас этэ. Н. Заболоцкай
Буор табыйар баһымньыга холоотоххо суха кырдьык да хайҕаныан сөптөөх. «ХС»
5. кэпс. Кими эмэ түргэн-түргэнник охсуолаан, сырбатан биэр. ☉ Бить, колотить кого-л.
Өһүргэннэҕинэ сирэйин тоҕу табыйан биэриэм да бүтэр. Амма Аччыгыйа
Урутаабыт күлүгээннэри наһаалаатахтарына бэйэлэрин ньымаларынан табыйан биэриэхпит. Кэһэйдиннэр! Р. Баҕатаайыскай
ср. осм. таби ‘трепетать’, казах. тарпын, кирг. тарпы ‘бить передними ногами (о лошади, верблюде)’

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников