актёр; талааннаах актёр талантливый актёр.

I талантливый; талааннаах артист талантливый артист.
II удачливый, счастливый, везучий (обычно в охоте); талааннаах булчут удачливый охотник.

и. д. л. от суруй = пишущий; писатель; талааннаах суруйааччы талантливый писатель; бу строкалары суруйааччы пишущий эти строки.

прил. 1. (большой физической силы) күүстээх; сильные руки күүстээх илиилэрдээх; 2. (твёрдый, стойкий) күүстээх, кытаанах; сильная воля күүстээх воля; сильный характер кытаанах характер; 3. (хорошо вооружённый) күүстээх; сильная армия күүстээх армия; 4. (могущественный, мощный) күүстээх, кыахтаах; сильное государство күүстээх государство; 5. (дающий большую мощность) күүстээх; сильный мотор күүстээх мотуор;. 6. (по величине, степени проявления) күүстээх; сильный ветер күүстээх тыал; сильное желание күүстээх баҕа; 7. (сведущий, талантливый) күүстээх, кыахтаах, кыайар; сильный ученик күүстээх үөрэнээччи; в математике он силён математикаҕа кини кыахтаах; # иметь сильную руку где-л. кыахтаах илии көмөлөөх буол (кыахтаах көмөлөһөр киһилэн).

даҕ.
1. Айылҕаттан бэриллибит талааннаах. ☉ Талантливый от природы, одаренный, способный
Биирдэ мөлтөхтүк аахпыккыттан санааҕын түһэримэ, эн чахчы үчүгэй куоластааххын, дьоҕурдааххын диэн ааттаһа сатаабыттара да - истибэтэҕэ. Софр. Данилов
Константин Гаврилович үөрэххэ наһаа дьоҕурдаах, билиитэ-көрүүтэ киэҥ буолан, устудьуоннар ортолоругар улаханнык ытыктатара, таптатара эбитэ үһү. П. Филиппов
2. Сатабыллаах, опыттаах. ☉ Умелый, сноровистый, опытный
Барыга бары дьоҕурдааҕын, айаҕа хам буолбат элбэх саҥалааҕын уонна майгытынан сымнаҕаһын иһин оҕонньор Дьөгүөрү олус таптыыр. Күннүк Уурастыырап
Производствоҕа аттестаттаах эрэ буолбакка, үлэҕэ эриллэ түһэн, ханнык эмэ дьоҕурдаах буолан баран тиийэр ордук. СГПТ
Кини оройуон үрдүнэн киэҥник биллибит улахан дьоҕурдаах оҕуруотчут буолар. ФНС ХҮүС
3. Тугу эмэни оҥорорго сөп түбэһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность, способность производить какие-л. действия
Ону ааһан оройуоммар үүнэн иһэр дьоҕурдаах хайыһардьыт быһыытынан биллэрим. Н. Лугинов
Харамайдар сорох көрүҥнэрэ сүтэрбит органнарын чөлүгэр түһэрэр дьоҕурдаахтар. ДьДьДь

I
даҕ.
1. Айылҕаттан бэриллибит, ураты дьоҕурдаах. ☉ Обладающий талантом, талантливый
Саха норуотун …… бастыҥ талааннаах ырыаһыта, саха суруйааччыларын тапталлаах убайдара уонна иитээччилэрэ Платон Алексеевич Ойуунускай үтүөкэннээх киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Өрөспүүбүлүкэ үлэһиттэрэ кинини [Күндэни] суруйааччы эрэ быһыытынан буолбакка, ону тэҥэ талааннаах учуонай быһыытынан билэллэрэ. Софр. Данилов
Эһиги холкуоска Ананий Данилович, Яков Степанович курдук, талааннаах салайааччылар баар буолан, ааспыт сылтан ыла курааны утары охсуһууга оройуоҥҥа бастаан таҕыстыгыт. М. Доҕордуурап
2. түөлбэ. Кыбар, уорар идэлээх. ☉ Имеющий привычку воровать, красть.
II
даҕ. Дьоллоох, соргулаах. ☉ Счастливый, удачливый
Үөмнэр да үөннээх, тааллар да талааннаах (өс хоһ.). Дьоллооҕум эбитэ буоллар — туһааннаах тойон гыныам этэ, талааннааҕым эбитэ буоллар — саллар сааспар диэри анабыллаах атыыр гыныах этим. ПЭК ОНЛЯ III
Талааннаах сырыыны сылдьан кэлбиккин. ДСЯЯ

1. даҕ.
2. Ыараханы (хара үлэни, ыарахан ыйааһыннааҕы) кыайар-хотор, этэ-сиинэ, быччыҥа модьу-таҕа (дьон, кыыл туһунан). ☉ Физически сильный, здоровый, крепкий (о людях и животных)
   Аҕыйах мүнүүтэнэн кыыс Никита күүстээх илиититтэн тутуһан саҥа көтөн эрэр хоптолуу дайбыта [хаҥкылаан]. Н. Лугинов
   Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
   Кини симэн оҥорбут курдук эт мөҥүрүк, күүстээх, үөскүлэҥ көрүҥнээх киһи, нэһилиэк үрдүнэн аатырар бастыҥ үлэһит. А. Бэрияк
   «Ок-сиэ, күүстээх да, аллаах да табалар!» — дэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Элбэх үлэһит илиини солбуйар, үрдүк көдьүүстээх, таһаарыылаах, модун кыахтаах (техника туһунан). ☉ Мощный, обладающий высокой производительностью (о технике)
   Оо, маннык киэҥ уораҕайдаах дойду уутун-хаарын, кутатын-дьэбэтин күүстээх массыыналарынан сиритэ тардыталаан кэбиспит киһи ньии! Амма Аччыгыйа
   Модун күүстээх экскаватордар ыстаал тимир таккыаччыларынан ол тааһы быһа хадьырыйан ылан куталлар. И. Данилов
   Улахан күүстээх электростанциялаах, сылаас, суунар баанньыктаах бөһүөлэги тутуохпут диэн ким эмэ түүлгүтүгэрбиккитигэр санаабыккыт дуо? М. Доҕордуурап
4. Модун, модун кыахтаах. ☉ Мощный, могущественный, всесильный
   Кэлэктиип түмүллүүтэ модун күүстээҕин эдэр үлэһит кууһан, тутан көрбүттүү биһирээбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ол иһин Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх эбит. Т. Сметанин
5. Элбэх сэрииһиттээх, үчүгэйдик сэбилэммит өстөөҕү кыайар кыахтаах (хол., аармыйа). ☉ Многочисленный, хорошо вооруженный, мощный (об армии)
   Күтүр үрэх Күрүлгэнин курдук Күүстээх сэриилэр Күөттэспитинэн бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуукка туой дьоҥҥо кэпсиир үһү… Бу илин диэкиттэн сүрдээх улахан күүстээх үрүҥнэр иһэллэр, кыһыллар бары дойду үрдүнэн кыайтаран эрэллэр диэн. С. Ефремов
6. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэрэр, олус тэтимнээх (үксүн үлэ туһунан). ☉ Требующий больших затрат энергии, тяжелый, изнурительный (труд)
   [Борокуот аал] Ыраах айан диэн ылларбата, Уһун айан диэн утаабата, Күүстээх айан диэн мөлтүөбэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күүстээх үлэ көхтөөх тэтимиттэн сир титириир, салгын хамсыыр. И. Данилов
   Күүстээх үлэттэн кэрэ иэйии, Эппэр-сииммэр доруобай сылаа баар. С. Тимофеев
7. Дьайыытынан, кэриҥинэн улахан, кыайыылаах-хотуулаах. ☉ Значительный (по величине, степени), действенный, сильный
   Күүстээх сүүрүк. Күүстээх саҥа.  Хоту диэкиттэн сүр күүстээх холорук аара түбэһэ түспүт бугулларын барытын ыһан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Эмискэ, алҕас, ис сүрэхтэн туттуллубут тыл сороҕор оннук күүстээх буолар. Н. Заболоцкай
   Ханнык күүстээх этиҥ тыаһа, туох ама тэҥнэһиэй, бу тыаска! Т. Сметанин
   △ Дириҥ, иэйиилээх (киһи иэйиитин, сөҕүүтүнмахтайыытын туһунан). ☉ Большой, сильный, сопровождаемый глубокими переживаниями (о чувствах, впечатлениях)
   [Сережа] тугу барытын баһыйар күүстээх тапталы күүтэрэ. Н. Лугинов
   Таптал күүстээх дьалхааннарын Мин эдэр сааспар билбитим. П. Тобуруокап
   Төрөөбүт дойду таптала күүстээх даҕаны! Ахтылҕана уохтаах даҕаны! Т. Сметанин
   △ Түргэнник дьайар, сотору кэминэн биллэр түмүктээх (хол., эмп). ☉ Сильнодействующий, эффективный, быстродействующий (напр., о лекарстве)
   Мин улааттахпына, саамай-саамай улахан дуоктар буолуом, эйиэхэ бороһуок биэриэм… саамай күүстээх, саамайдааҕар саамай бороһуогу. Эн оччоҕо хаамар, сүүрэр, үҥкүүлүүр буолуоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
   «Тыый, доҕоор, итинтикэҥ дьаат эбээт, алдьархай күүстээх», — диэтэ Николай Артемьевич. П. Егоров. Ынаҕы раздойдуур уонна сиэмэлиир саҕана күүстээх, үчүгэй иҥэмтэлээх, хаачыстыбалаах аһылыктарынан аһаталлар. Ыанньыксыт с.
8. Кытаанах, булгуруйбат, тулуурдаах (үксүн санаа туһунан). ☉ Обладающий твердой, сильной волей, стойкий, сильный духом
   [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
   Киһи төһөнөн өйдөөх да, соччонон кэрэ дууһалаах, күүстээх санаалаах, соччонон үлэ араас көрүҥэр барытыгар дьоҕурдаах буолар. «ХС»
9. Бастыҥ, чулуу, кыахтаах. ☉ Выделяющийся своими способностями, талантливый, сильный в чем-л. «Эн чахчы күүстээх теоретик эбиккин!» — Сеня киһитин өссө эбии тэптэрэн биэрэр. Н. Лугинов
   Биһиги оскуола оҕолорун нуучча тылыгар күүстээхтэр диэн этэр буолаллара. П. Аввакумов
   Ансаамбыл бырагырааматыгар эбэн Саха музыкальнай тийээтирин күүстээх солистарын А.Е. Ильинаны уонна И.П. Степановы киллэрдибит. «ХС»
10. аат суолт. Күүһүнэн холооннооҕо суох киһи, бухатыыр. ☉ Обладающий недюжинной силой, силач
    Икки атахтаах бастыҥ дьоруойунан, күүстээҕинэн үйэ-саас тухары ааттаммыт Геркулес ыраахтааҕы көньүүһүнэтин ыраастаан — барыта уон икки итинник сырыылары оҥортоон аатырбыта. Суорун Омоллоон
    Ситиини-кыайыыны дьүһүннээн этэргэ, Силлиэрэр күүстээхтэр, сиэттиһэн туруоҕуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов

аат.
1. Киһи илиитин-атаҕын хамсыыр биэс сарадахтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Палец
Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
Мин тарбаҕым бөҕүөрбүт. Н. Габышев
Өлөксөй тарбахтарын мускуйбахтаан баран бытааннык: «Аҕаа, ийээ, мин кэргэн ылаары сылдьабын», — диэтэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Тиэхиньикэ, механизм сарадах курдук быһыылаах хамсыыр чааһа. ☉ В машинах, механизмах: движущаяся деталь в виде стержня, зубца
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Массыына тарбахтара эргиир аайы күн уотугар көстөн килбэҥнэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Борохуот] эрдиитин тарбаҕа кимиэллээн Долгуну быһыта кырбаата. С. Васильев
♦ Тарбаҕын да хамсатан көрбөт — бэйэтин санаатынан тугу да гыммат, гына да соруммат. ☉ соотв. пальцем не шевельнёт
Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС». Тарбаҕын быстар<ар> кэриэтэ саныыр — олус ыарыылаахтык, чугастык ылынар. ☉ Принимает близко к сердцу
Баара-суоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэстүөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарарын кэриэтэ санаахтаамына. А. Софронов
Киһиэхэ куһаҕаны оҥорорун, кырдьык, тарбаҕын быстар кэриэтэ саныыра. Софр. Данилов. Тарбах быыһынан саккыраа (таммалаа, мүччү тут) — бэйэҕэ иҥэриммэккэ, тутан хаалларбакка, барытыттан мат, сүтэр-оһор. ☉ соотв. утекать как вода в песок
Тустаах дьаһайбатаҕына, «эйиэнэ-миэнэ» мэлийдэҕинэ, баай да тарбах быыһынан саккырыа суоҕа дуо? А. Сыромятникова
Мин да оҕону бүөбэйдээбитим… Уонна бу хара сордоох тарбаҕым быыһынан таммалатан испитим. С. Федотов
Үлэ, ороскуот бөҕөнү көрсөн илии иһигэр киллэрэн баран, тарбах быыһынан саккыратыы олус абалаах! «ХС»
Аҥаардас быйылгы сыл аҥаарын устатыгар …… тыһыынча сүүс уон биир тугуту тарбах быыһынан мүччү туппуппут. «ХС». Тарбахтан эмп — туох да онно, төрүөтэ суоҕу оҥорон эт, айан оҥорон таһаар. ☉ соотв. из пальца высосать
Сорох прозаны ааҕа олорон …… кинигэттэн дуу, тарбахтан дуу эмэн сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. «ХС». Тарбахтан эмэн таһаарбыт «түөрүйэлэрин» дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. «Саха сирэ». Тарбахтарыҥ быыһынан көр — көрөкөрө көрбөтөҕө, билэ-билэ билбэтэҕэ буол (туох эмэ сүөргүнү, толооһу). ☉ соотв. смотреть сквозь пальцы на кого-что-л.
Туох да көрүүтэ-истиитэ суох турар массыыналарга ким да кыһаллыбата дьиксиннэрэр, тэрилтэлэр салайааччылара бу тулуйуллубат быһыыны тарбахтарын быыһынан көрөллөр. «Кыым»
Тарбахха баттанар (ааҕыллар) көр баттан. Биригээдэ үс батальонугар кыыс диэн тарбахха баттанар этэ эбээт. «ХС»
Кини көрдөрүүтүн [үүт ыамыгар] куоппут бүтүн оройуоҥҥа бүгүн да тарбахха баттанар. «ХС»
Сахаларга үөрэхтээх дьон сыччах тарбаҕынан ааҕыллар аҕыйахтара. «ХС». Тарбаххын айаҕар уган биэримэ — тас көрүҥэр албыннатан киирэн биэримэ, сэрэн (кутталлаах киһи диэн этии). ☉ соотв. пальца в рот не клади кому-л.. Тарбаххынан да таарыйы- ма — кими-тугу эмэ атаҕастаама, илиигинэн дьүүллээмэ. ☉ соотв. и пальцем не тронь. Мин кэргэммин тарбахпынан да таарыйбат этим
□ Кинини буоллаҕына тарбаҕым да төбөтүнэн таарыйбаппын
«Саха с.». Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил көр биэс. Иванов төрөөбүт төрүт үрэҕин биэс тарбах курдук билэр буолан, Амма үөһүттэн туораан, …… эрийэ-буруйа түһэн, мас саҕатыгар таҕыста. М. Доҕордуурап
Аргыныап уус үлэтин-хамнаһын туох баар ымпыгын-чымпыгын, дьону-сэргэни даҕаны биэс тарбах курдук билэр киһи. «ХС»
Маппыай Маппыайабыс маны барытын көрбөтөх да буоллар, биэс тарбах курдук билэр. Бэс Дьарааһын
Көмүс тарбахтаах (илиилээх) көр көмүс. [Иван Степанович:] Суох, бу көмүс тарбахтар… Бу олус дьикти илиилэр. С. Ефремов
◊ Аата суох тарбах — киһи илиитин төрдүс тарбаҕа. ☉ Безымянный палец
Кинилэр уҥа илиилэрин аата суох тарбахтарыгар таптал кыракый күннэрэ буоланнар, кыһыл көмүс биһилэхтэр күлүмүрдүү түстүлэр. «ХС». Ортоку тарбах — киһи илиитин үһүс тарбаҕа. ☉ Средний палец
Анды Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап. Тарбах үтүлүк — тус-туспа тарбахтаах үтүлүк. ☉ Перчатки
Хара саһыл тыһа бэргэһэтин сарыы тарбах үтүлүгүнэн илбиннэ. И. Гоголев
Имигэс буоллун диэн сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев. Уус (уран) тарбахтаах — илиитигэр дьоҕурдаах, тугу эмэ уустаан, ураннык оҥорон таһаарар киһи. ☉ Талантливый, искусный умелец, мастер, мастерица
Халымаҕа дьахталлар Нарын, уус тарбахтаахтар. С. Данилов
Өлөксөй, эн кэргэниҥ Дьэбдьиэ уус тарбахтаах, иистэнньэҥ бэрдэ эбит. В. Протодьяконов
[Хоту дойду] уран тарбахтаахтарын атыы-дьаарбаҥкалара тэриллиэҕэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тармах ‘лапа, когти’, тюрк. тармак ‘ветвь, ветка’, бармак ‘палец’