1. таҕыс диэнтэн хай. аата. Күн тахсыыта уу кэлиитэ күүһүрэн барда. М. Доҕордуурап
   Манан тахсыы бобуллар. «ХС»
   Производствоҕа кыттыы син куһаҕана суох. Ол эрээри бүттүүн кылааһынан тутуспутунан тахсыы суох. «ЭК»
2. Айан суолугар өрө тахсар, дабайар сирэ. ☉ Место, где дорога поднимается вверх, подъём
   Муммут уоллаах кыысчаан Аастылар уһун тахсыыны, Уулаах маары, тыымпыны. Эрчимэн
   Ким өйдүөй — эдэр саас эйигин хаһыс сааскар, ханнык дьаамҥа дуу, ханнык тахсыыга эбэтэр түһүүгэ дуу илдьэ аҕалан баран, аргыһахтаан кэбиһээт, ханна эрэ көппүтүн. Н. Заболоцкай
   Үгүс киириилээх, тахсыылаах, сыырдаах Адаардаах этэ аартыгым. Баал Хабырыыс
3. Төһө эрэ эксэмпилээр ахсааннаах биир кэмнээх туох эмэ бэчээттэнэн күн сирин көрүүтэ. ☉ Единовременный выпуск в свет печатного произведения в определённом количестве экземпляров, издание
   Оройуон култуурунай олоҕор биир сабыытыйанан хаһыат тахсыыта, типография тэриллиитэ буолтара. АНХ СС
   Атын норуоттар литератураларын бастыҥ суруйааччыларын айымньылара сахалыы тылбаастанан тахсыылара улам кэҥээн, сайдан иһэр. «ХС»
4. Олордуллубут үүнээйи сиэмэтиттэн бастаан үнүгэс быгыыта. ☉ Ростки растений, всходы
   [Маайыс:] Быйыл үүнээйи тахсыыта хайдаҕый? С. Ефремов
   Сиэмэ бөскөйүүтүн уонна тахсыытын түргэтэтэр сыалтан сиигирдиллэр. КММ ОК
   Быйыл бурдук тахсыытын дьикти үчүгэй диэххэ сөп. И. Тургенев (тылб.)

1. киир-таҕыс диэнтэн хай. аата. Дьон эрдэттэн оннуларын булунаары, утуу-субуу киирии-тахсыы буолар. Күннүк Уурастыырап
   Соппуруон баай дьиэтигэр киирии-тахсыы иһиллибэт. Н. Якутскай
   Кыһыҥҥы киирии-тахсыы, үлэ-хамнас буолла. Бэс Дьарааһын
2. Сир, суол ньуура үөһэ-аллара түһүүтэ. ☉ Неровности в виде спусков и подъемов на поверхности земли, на дорогах
   Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киириитахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
   Хаһан да сылдьыбатах киириилэрэ-тахсыылара кэлитэлээн бардылар. Н. Заболоцкай
3. көсп. Араас албаһы туттуу, албаһырыы; түөкүннээһин. ☉ Уловки, хитрости; махинации
   Марьяна, араас тэрилтэлэргэ үлэлээбит киһи быһыытынан, дьон киириитин-тахсыытын билэ үөрэннэ ини. Р. Баҕатаайыскай
   Сахалар урутуруккуттан эргиэмсик, араас ылсыы-бэрсии, киирии-тахсыы боппуруостарыгар атын омук дьонун майгыларын-сигилилэрин сатаан табалларынан аатыраллар этэ. ВУА БС
   △ Айылҕа, күн-дьыл эмискэ уларыйыыта. ☉ Внезапные перемены в природе, погоде
   Быйыл дьикти күһүн …… буолбутун туһунан куоракка, тыаҕа өр олорбут, айылҕа киириитинтахсыытын кэтээн көрбүт дьон кэпсэтиилэрин үгүһү истэҕин. «Кыым»

аат.
1. Үөһэ-аллара хамсааһын. ☉ Движения вверх-вниз, спуск-подъём
Айдаар суол хас биирдии бүгүйэҕин, түһүүтүн-тахсыытын ааҕа билэ олордо. Н. Лугинов
Биһиги өр айаннаатыбыт, элбэх түһүүнү-тахсыыны этэҥҥэ туораан, сыарҕабытыгар хатаастан истибит. Н. Заболоцкай
Өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттө олус халтархай, элбэх түһүүлээх-тахсыылаах суоллаах дойду. «ХС»
2. көсп. Олох очурун-чочурун, ыарахаттарын туорааһын. ☉ Взлёты и падения в жизни
Ол эрээри, доҕоруом, Сотору мин туорхаһыйтым, Билэ охсуохпун баҕаартым Олох түһүүтүн-тахсыытын. С. Данилов
Энчирэ-тэхтирэ, түһүүтэ-тахсыыта суох уу-дьулугур олох баар буолуон сатаммат. М. Ефимов
Уочаркалар уонна ахтыылар геройдара — олох очурдаах-чочурдаах, түһүүлээх-тахсыылаах уһун суолун ааспыт дьоннор. ОГГ СМ

1. и. д. от таҕыс = прям., перен. выход; дьиэттэн тахсыы выход из дому; пенсияҕа тахсыы выход на пенсию; көтөн тахсыы вылет; күн тахсыыта восход солнца; хайаҕа тахсыы подъём на гору; 2. дорога в гору, подъём, взвоз (обычно от озера, реки); мантан тахсыыны көрөҕүн дуо? тебе отсюда виден взвоз?