тоҥсун диэнтэн тиэт
көрүҥ. Түөһүгэр анньыммыт кыһыл таҥаһын тоҥсуммахтыыр. Амма Аччыгыйа

1) грудь || грудной; түөһүгэр толору орденнаах у него вся грудь в орденах; бу уу дириҥэ түөһүм тылынан эта река мне по грудь; түөс уҥуоҕа грудная кость; түөс бааһа рана в груди; түөс быата супонь; түөһүгэр силлэнэ сытар он лежит, поплёвывая себе на грудь (т. е. бездельничает); түөһүн тоҥсунар он бьёт себя в грудь (т. е. кичится своими мнимыми заслугами); 2) грудинка; # от түөһэ примётка к стогу сена; саһаан түөһэ поленья, сложенные клеткой по краям штабеля Дров.

I
туохт.
1. Иҥэн-тоҥон, төрдүн-төбөтүн хаһыс, билэ сатаа (туох эмэ уруккуну, ааспыты). ☉ Расспрашивать, разузнавать, допытываться до мелочей (напр., о прошлом)
Төрүттэрин түөспүттэрэ — уруулуу буолан таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Төһө да кыһалҕалаахтык иитиллибитим иһин, оҕо сылдьан кэрэхсээбитим, түөстэххэ, бука, үгүс буолуо. ЫКТ
Өбүгэлэрбит олорон ааспыт олохторун түгэҕиттэн түөһэн, барытын үөрэтэн билэрбитигэр аан аһылынна. МАП ЧУу
2. сөбүлээб. Киһи истиэн баҕарбатын аҕын, кэпсээ. ☉ Ворошить прошлое
Бу оҕонньор, ону-маны түөһэҥҥин. «Түксү, түксү, күтүр өстөөх! Түөһүмэ, ол оҕонньору», — Илибиэтэ эмээхсин маҥан сирэйэ кыһыл эбир буолла, ыксаата. Болот Боотур
Туох даа, хотуой, бу оҕонньор тугу түөһэрий? И. Семёнов
Обот-соллоҥ муҥутаан, били Куртах [киһи аата] дьаабыламмытын түөһэр дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
II
аат. Киһи-сүөһү көҥдөй көхсүн үөһээ илин өттө; агдака ис өттө. ☉ Грудь, грудная кость, грудина
Ньургун Мичикээһи түөскэ «кип» гына тэбэрин кытта, киһитэ чалбахха тиэрэ таһылынна. У. Нуолур
Симиирэп мөтөллүбүт түөстээх, бэрт бөҕө көрүҥнээх киһи. Э. Соколов
Кырыымпаны түөстэригэр тирээн олорон, хаҥас илиилэринэн оонньууллар. ЧАИ СБМИ
△ Дьахтар эмиийэ. ☉ Женская грудь. Саҥа төрөөбүт дьахтар түөһүн тымнытыа суохтаах
♦ Түөс аҥаара кэпс. — уста кээмэйэ: киһи түөһүн ортотуттан туора ууммут илиитин төбөтүгэр диэри. ☉ Мера длины, равная расстоянию от середины груди до кончика среднего пальца вытянутой в сторону руки. Устата, арааһа, түөс аҥаара баар быһыылаах. Түөскүн охсун (кырбан, тоҥсун) — кыра да үтүөҕүнөҥөҕүн аах, онон өҥнөн таҕыс; тугунан эмэ аһара киэн тутун. ☉ соотв. бить себя в грудь
Омугумсуйуу, мин атын омуктан ордук омук оҕотобун диэн түөһү охсунуу, бука, ис култуура тиийбэтиттэн буолуо дии саныыбын. «Кыым». Түөскүнэн тэл — туох эмэ улахан эрэйи-кыһалҕаны, моһолу көрүс, ону аас. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, препятствия
Афганистан алдьархайын түөһүнэн тэлбит уол бэрт үөрүйэхтик ытыалаан тибиирдибитэ. Күрүлгэн. Түөскэр силлии (силлэнэ) сыт кэпс. — түбүккүттэн төлөрүйэн, босхолонон көҥүл сырыт. ☉ соотв. плевать в потолок
Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ эрэ, таах түөскэр силлии-силлии өһүө баһын ааҕа сытыахтааххын. Э. Соколов. Түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ — аһара кэлэйдэ. ☉ Сильно разочароваться в чём-л.. Хапкааныгар хаптарбыт куобаҕын кэмигэр көрбөккө бөрөҕө сиэппитин көрөн, оҕонньор бэйэтэ бэйэтиттэн түөстэн көтүрүөһүн көтүрэн ылбыт курдук күҥэтийдэ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр – көстөрүн курдук быстар дьадаҥыбын, онон биэрэр тугум да суох диэн иэскин, төлүөхтээххин көлбөрүтүн, куотуна сатаа. ☉ Уклониться, отказаться от уплаты долга за неимением средств (букв. показал пестроту своей груди)
Дьэ, ити киһи түөһүн эриэнин көрдөрүө эрэ диэбэтэҕим. «ХС». Тылгын <түөскэр диэри> былас таһаар (түһэр) көр былас II. Уолаттар куттаммыттар, ыксаабыттар аҕай, тылларын түөстэригэр диэри былас таһааран сүүрэн аҕай иһэллэр эбит
◊ Түөс аҥаара — сүөһү, кыыл этин түөһүн аҥаара. ☉ Половина грудины туши животного, зверя
Киһи ылыан сөптөөх, арай, эмис түөс аҥаара сытар эбит. Р. Кулаковскай
Мин дойдубуттан тыһаҕас түөһүн аҥаара киирбитэ. КНЗ ОО. Түөс симэҕэ (илин кэбиһэр) — анал оҥоһуулаах дьахтар түөһүгэр кэтэр киэргэлэ (хол., үрүҥ, кыһыл көмүс). ☉ Женские нагрудные украшения (напр., из золота, серебра)
Түөс симэҕин ойуута-оһуора барыта тус-туһунан суолталаах буолар. «Кыым». Түөс тыла — киһи түөһүн өҥүргэһин уҥуоҕун алын уһугунааҕы чороҕоро. ☉ Костный выступ в виде язычка в нижней части грудины (у человека, животных), мечевидный отросток
Тоҕус уон бууттаах тааһы Уйбааскы чэпчэки баҕайытык түөһүн тылыгар дылы өрө тарпыт. Саха ост. I. Түөс уҥуоҕа анат. – киһи, кыыл-сүөһү агдата түөскэ кэлэн холбоһор уҥуоҕа. ☉ Кость, соединяющая передние части рёбер у человека, животных, грудина. Түөһүн уҥуоҕун диэкинэн ыалдьар. Сүөһүлэрин этин түөһүн уҥуоҕун аҕалара быһыта охсуталаата
др.-тюрк., тюрк. төш

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’