Якутские буквы:

Якутский → Русский

туомтуу

якутский распускной узел; кэпсэтииттэн сүбэ ордук , баайыыттан туомтуу ордук погов. из разговоров лучший—совет, из узлов лучший—якутский распускной узел.

туомтаа=

завязывать якутским распускным узлом; туомтуу баай = завязать что-л. якутским распускным узлом.

Якутский → Якутский

туомтуу

туомтуу баай көр баай I
Сиидэр …… утары кэлэн, көнтөһү сэргэҕэ туомтуу баайбыта. Н. Лугинов
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна туомтуу баайбытын төлө тардаат …… ыҥыырга «хап» гына олоро түстэ. Уустаах Избеков
◊ Туомтуу баайыы көр баайыы
[Микиитэ] муҥунан көтүтэн иһэр атын эмискэ эргилиннэрэ тардан, …… саха аатырбыт туомтуу баайыытын солбуйа тарда охсон кэбиһэр буолла. Амма Аччыгыйа

туомтаа

туохт. Быаны баайыллыбыт уһугуттан (төбөтүттэн) тартахха тута сүөрүллэр, оттон атын уһугуттан (төрүт өттүттэн) тартахха эбии ыйыллар гына солбуйан баай. ☉ Завязывать якутским распускным узлом, который быстро развязывается, никогда не затягивается
Атын баайбыт сиригэр Аҕылаан-мэҥилээн тиийбитэ — Соноҕоһо сордоох Сууйатын суох, Туомтаабыт хахыйаҕа Тууратын мэлигир! П. Тобуруокап
Аты мин ыйыллары баайбытым, ону Платон …… көннөрөн, туомтаан баайда. Н. Павлов
Туһах төбөтүн, иккитэ ыбылы куустаран, кичэйэн туомтаата. Н. Борисов
ср. туркм. дөйүм ‘узел’, тув. доҥ ‘мёртвый узел’, доҥна ‘завязывать мёртвым узлом’, эвенк. томтэ ‘мёртвый узел’

Еще переводы:

кэрчимэр

кэрчимэр (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Бүтэй, хааччах; ыыр. ☉ Изгородь, загон
Сэттэ маһынан тиһэ кээспит кэрчимэрдээх буолбуттар үһү. ПЭК ОНЛЯ II
[Аан ийэ дойдум иччилэрэ] Киэҥ кэрчимэрим иһигэр лиэһэй тыынын киллэрэр буолаайаҕытый. ПЭК ОНЛЯ III
Итэҕэллээх эрин Кэҥкиэбэлээх киэҥ маҥан Кэрчимэригэр көтүтэн киирэн, Томторҕолоох тойон сэргэҕэ Тохтуу биэрэн атын туомтуу баайан кэбистэ. ТТИГ КХКК
калм. кэртсимэр

лоҥкунат

лоҥкунат (Якутский → Якутский)

  1. лоҥкунаа диэнтэн дьаһ. туһ. Туомтуу баайыллан баран субуруйан түспүт быаттан тутуһан, күүһүм баарынан биэтэҥнэтэн баран, [куолакалы] тыаһатан лоҥкунаттым. Кэпсээннэр. Хайаҕа тимири охсон лоҥкунаппыттара. Л. Воронкова (тылб.)
    2
    лоҥкунаа 2 диэн курдук. Бүлүү уокуругун комиссара Корякин, …… итийэн-кутуйан этэн лоҥкунатта. А. Ф ёдоров. Уста сылдьар куба соһуйан хаһыытаан лоҥкунатта. М. Попов
ньылбырыс гын

ньылбырыс гын (Якутский → Якутский)

ньылбырый диэнтэн көстө түһүү. [Хаппар] атыттан ньылбырыс гынаат, модьу титириккэ көнтөһүн туомтуу тарта. П. Тобуруокап
Баһырҕас [ыт аата] муҥнаах ыҥырыллыбычча сүүрэн кэлэн иһэн, сыпсынан охсуллан хаптас гынаат, орон анныгар ньылбырыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Таисия Захаровна өрүтэ үллэҥниир долгуннар быыстарыттан ньылбырыс гынан курданарыгар диэри уу үрдүгэр быкта. Л. Попов

холбооһун

холбооһун (Якутский → Якутский)

холбоо диэнтэн хай
аата. Көнтөһү төрдүнэн соҕус инники ат кутуругар кылгас гына баайан баран, быа төбөтүн илдьэн аты моонньуттан куустара, туомтуу тардан кэбиһэллэр. Маннык холбооһунтан, ханнык да бэйэлээх сылгы улаханнык мөхсүбэт, суолтан туораабат. Тумарча
Өтөр соҕус буолан баран кэннибитин хайыһан көрбүппүт, холбооһуннаах табабыт мэлийбит этэ, арай төбөтүн быата соһулла сылдьара. ВФИ ССГВЛ

ыйыллары

ыйыллары (Якутский → Якутский)

ыйылыннары диэн курдук
Үс хос хатыс быанан өҥүс баһыттан солбуйа тардан ылан, хоннохторун аннынан таһааран, …… утаһыннарын орон сыҥаһатыгар аҕалан ыйыллары баайан кэбиспиттэр. Күннүк Уурастыырап
[Сүүрдэрин быатын] Ньуукка ыйыллары баайа сатаата. АН ПТ
Аты мин ыйыллары баайбытым, ону Платон көрөн баран, саҥата суох кэлэн, көннөрөн, туомтуу баайда. «ХС»

бэрэмэдэй

бэрэмэдэй (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Акка ыҥыыр үрдүнэн биллэҕэ быраҕарга анаан кэтит тириинэн холбуу тигиллибит икки хааһах (үксүгэр тирии буолар). ☉ Переметная сума (две сумы (сумки), два мешка, обычно из кожи, перекидываемые через плечо или седло)
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Уһун Уйбаан, Чиэппэрдээх итиэннэ Дьэллик бэрэмэдэйдэригэр иккилии тымтай арыылаахтар. И. Никифоров
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна туомтуу баайбытын төлө тардаат, иҥэһэтин таарыйбакка, ыҥыырга «хап» гына олоро түстэ. Уустаах Избеков
ср. русск. переметай (импер. к переметать ‘перекидывать, перебрасывать’)

өрүлүн

өрүлүн (Якутский → Якутский)

I
өр I диэнтэн атын
туһ. Көмүлүөк барахсан, куолутунан, эмиэ күллэ-салла, үөрдэ-көттө, Күөс эмиэ өрүлүннэ. Суорун Омоллоон
Өр да күүттэ кэлэргин Өрүллүбүт сылабаар. П. Тулааһынап
II
өр II диэнтэн атын
туһ. Сабыс-саҥа өрүллүбүт кэтит эриэн ситиинэн туомтуу баайыллыбыт. Л. Попов
Коля бэрт уустуктук талаҕынан өрүллэн оҥоһуллубут кыараҕас олбуор иһинээҕи буор сыбахтаах балаҕаҥҥа тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА

сүлдьүгэс

сүлдьүгэс (Якутский → Якутский)

көр сүрдьүгэс
Оҕонньор оҕуруотун сүлдьүгэстэрин аһан биэрэн баран, дьиэтигэр киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Сүөдэр, ол-бу диэки көрбөхтөөн баран, күрүө аанын үөһээ сүлдьүгэһигэр быатын биир төбөтүн туомтуу тардан баайа охсор. Н. Якутскай
Күөл арҕаа баһыгар баар бүтэй айаҕын сирдьит киһилэрэ аһан биэрбит, ол кэннэ бүтэй сүлдьүгэстэрин кыайан саппатаҕа буолан бадьыыстаһа туран хаалбыт. Эрилик Эристиин
◊ Сүлдьүгэс күрүө – сүрдьүгэс күрүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Итини [мусуой айылҕатын] барытын түөрт үүттээх сүлдьүгэс күрүөнэн иилии эргийэн кэбиспиттэр. «ХС»
Кыра алаастар отторун көһөрөн, улахан алаастарга кииннээн кэбиһэр буоллулар, онуоха анаан үс-түөрт маһынан уһун үйэлээх сүлдьүгэс күрүөлэри тутар буоллулар. ЕХД КТ

баай=

баай= (Якутский → Русский)

1) привязывать; связывать; спутывать, стреноживать (лошадь); аты баайда он привязал лошадь; быанан баай = связать верёвкой; аккын атах баайан ыыт пусти своего коня, спутав ему ноги; 2) перевязывать, делать перевязку; сестра ыарыһах бааһын баайда сестра перевязала рану больного; 3) вязать, плести; ийэм үтүлүк баайар мать вяжет рукавицы; илим баай = плести сеть # аты баай = выдерживать скаковую лошадь (готовить к скачкам);иэс баай = а) играть в пятнашки; б) делать кому-л. добро; сиэл баай = уст. "завязать гриву" (развешивать на деревьях пучки конской гривы, чтобы задобрить духа местности); туомтуу баай = стянуть что-л. распускной петлей; хараҕы (или кулгааҕы-хараҕы ) баай = делать что-л. для отвода глаз.

баайыы

баайыы (Якутский → Русский)

  1. и. д. от баай = 1) привязывание, связывание; спутывание, стреноживание (лошади); 2) перевязка, перевязывание (напр. раны); 3) вязка, вязание (напр. рукавиц); плетение (напр. сети); 2. 1) связь, завязка, перевязка; түннүк баайыыта связь оконных проёмов; куул баайыытын ыйылыннары тардан кэбиспит он сильно затянул завязку на мешке; баайыытын сүөр = развязать завязку; 2) путы (для лошади); тимир баайыы уст. цепь; трос # аты баайыы выдерживание скаковой лошади (перед скачками —метод подготовки скакунов к соревнованиям); баайыы бурдук сноп; биир баайыы табах уст. одна папуша табаку; туомтуу баайыы распускная петля; харах (или кулгаах-харах ) баайыыта для отвода глаз.