сыһыан холб.
1. Этиллэр санаа оннук буолуохтааҕа толору өйдөнөрүн, саарбаҕа, мөккүөрэ суоҕун көрдөрөр. ☉ Выражает, что высказываемая мысль является вполне понятной, само собой разумеющейся
Манна Панас, биллэн турар, эмиэ баара. Суорун Омоллоон
Эрчиллиилээх сүрэх, биллэн турар, ханнык баҕарар ыарахаттары чэпчэкитик тулуйар. Г. Угаров
Микиитэ эмиэ, биллэн турар, сырыы бөҕөнү сылдьыбыт эр бэрдэ киһи курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Этэр санаа уопсай биллэригэр сигэнии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок ссылки на общеизвестность высказываемой мысли
Биллэн турар, былаан — сокуон. «ХС»
Биллэн турар, поэзия — искусство биир саамай баараҕай салаата. «ХС»
3. Бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок утверждения
Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьоннор бааллар. С. Никифоров
Биллэн турар, биһиги итинэн уоскуйуохпутун сатаммат. «Кыым»
4. Эмоциональнай бигэргэтии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок эмоционального утверждения
Биллэн турар, үсүһүн хайдах өлүөхпүнүй? П. Ойуунускай
Биллэн турар, ким норуоту көмүскүөй, мин уолаттарым курдук, эр бэртэрэ көмүскээбэтэхтэринэ! Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. Этиллэр санаа кырдьыгын, ону дакаастыыр да наадата суоҕун көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность, очевидность высказываемой мысли
Ону [олоҥхо чуо туспатын, фольклор уратытын] билиҥҥи поэтическай айымньыга судургу тутта сатааһын, көстөн турар, кыаллыбат уонна табыллыбат. «ХС»

аат. Нэһилиэнньэттэн, тэрилтэттэн судаарыстыба туһатыгар ылыллар үп, олохтоммут булгуччулаах төлөөһүн. ☉ Налог
Дохуот нолуога. Нолуокта төлөө.  Бу мунньахха нолуок олохсуйар, чааһынай эргиэн көҥүллэнэр боппуруостара турбуттара. П. Ойуунускай
Бандьыыттар баһылыктаабыт нэһилиэктэригэр туох да кыайан төлөөбөт улахан нолуогун түһэрэллэрэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэ нолуога, оҕуруоппут нолуога, суол нолуога… Итиччэ элбэҕи хантан булан төлүөхпүтүй? Н. Якутскай

аат сыһыан т. «Оннук эбит» диэн билэ-өйдүү охсууну, соһуйа былаастаан сэргиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное осознание чего-л. с оттенком удивления и интереса. Сөбө, кини эмиэ манна эбит! Сөбө, эн итини эмиэ билбэт эбиккин
□ — Тоҕус сыллаах биэдэмэс оҥоһуллар дэһэллэр
— Сөбө! Күндэ
Үөрэниэхтээхпит даа? Сөбө! Кинилэр ол туохха үөрэтиэхтэрэй? Д. Фурманов (тылб.)

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., ас, табаар, таҥас) төһө харчыга турара, төлөбүрэ, атыыта. ☉ Цена, стоимость чего-л. (напр., продуктов, товара)
Сарсыныгар Миитэрэй нууччаттан биир иһит испиир сыанатын харчынан толору ылбытын үрдүгэр үрүҥ бурдук, саахар, кирпииччэ аҥаара чэй, сымала курдук хара мыыла …… аҕалла. Амма Аччыгыйа
Ол атыыһыт буоллаҕына, ол тааһы омук сиригэр иирбит улахан сыанаҕа биэрэн, наһаа байбыта үһү. Суорун Омоллоон
[Массыына атыылаһаары] икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Ордугун иэс ыллым. Далан
2. Үөрэххэ билии таһымын көрдөрөр анал ылыныллыбыт бэлиэ. ☉ Принятое обозначение степени знаний, оценка
Биллэн турар, үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Кини [К.Г. Неустроев] үөрэммит предметтэригэр биир да орто сыананы ылбатаҕа, эҥкилэ суох туйгун уонна үчүгэй сыаналарынан гимназияны бүтэрбитэ. П. Филиппов
Биир үөрэнээччини учуутал хас да төгүл ыҥырыан сөп уонна киниэхэ уруок түмүгэр сыана туруорар. ННН СТМО
3. көсп. Туох эмэ туһунан санаа, дьүүл. ☉ Суждение, мнение о чём-л., оценка чего-л. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
«Оо, кыра дьон илиитигэр былаас киирэн, олох уларыйбыт да эбит», — диэн Уулаах иһигэр сыана биэрдэ уонна били дьулайар-куттанар тойотторун сэтэрии санаата. Эрилик Эристиин
Уголовнай процессуальнай сокуоҥҥа этиллэринэн, саҥа арыллан тахсыбыт түгэҥҥэ юридическай сыана, суолта бэриллиэхтээх. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ дьиҥнээх суолтата. ☉ Истинное значение чего-л., ценность
Үлэ сыанатын биһигиттэн ордук ким да билбэтэ буолуо. Суорун Омоллоон
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһантуоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Оо, хайдахтаах кэрэний биһиги олорор олохпут! Бу охсуһуу дьылларыгар биһиги өссө өйдөөтүбүт — олохпут сыанатын. Т. Сметанин
♦ Бас быстар сыаната көр бас II. Саатын атыылыыр да, бас быстар сыанатын көрдүүр
□ Саҥа тутууну ыытыаххын баҕардаххына, сири бас быстар сыанатыгар атыылаһан ылыахтааххын. «ХС». Сыанаҕын ыарат калька. — атын дьон хараҕар бэйэҕин үрдүктүк туттуна сатаа. ☉ Набивать себе цену
«Мылаахаптан өссө үчүгэйдик көрдөс. Ылыныаҕа. — Айдар, кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, түннүк диэки хайыста. — Кини ол сыанатын ыаратар». Н. Лугинов
Ол гынан баран, бу ыар аһыыга, кыһалҕаҕа ылларбыт сордоохтору буукса куттаан, сирбиэтэнэн, сыанатын өссө ыаратыан, ааттаһыннарыан наада. «ХС»
◊ Сыана быс — тугу эмэ сыаналаа, төһөҕө турарын эт. ☉ Установить стоимость, цену чего-л. «Сыанабын сибилигин быһабын дуу?» — диэн Кынчалов бу тойонтон төһө кыалларынан түргэнник куотаары ыйытар. Н. Якутскай
«Чэ, хата [үбү уоппустуурга] сыаналыыры сыаналааҥ, тахсан сүөһүнү көрүөҕүҥ», — диэтэ эдэр чаччыына. Онтон кырдьык даҕаны оннук буоллаҕа диэххэ айылаах таҥаһы сыана быһан бардылар. Эрилик Эристиин
Ньукуус биһигини сылы быһа үүтүнэн, сымыытынан уонна хортуосканан хааччыйарга сөбүлэспит ыалларыгар сырытыннартаата. Сыанатын быһыстыбыт. «ХС». Сыаната биллибэт — олус күндү, наһаа сыаналаах. ☉ Цены нет, бесценный (о чём-л.)
Өссө сыаната биллибэт биир үтүөкэн «кистэлэҥ» бу кырдьаҕас эргиэн бэтэрээнин үлэтигэр баар. Ол кини дьону кытта үлэни сатыыра, иллээх кэлэктииби тэрийэрэ, эдэрдэргэ дьиҥнээх настаабынньык быһыытынан иитэр үлэтэ буолар. Дьону үөр.
II
аат., кэпс.
1. Тыйаатырга көрөөччүлэр иннилэригэр артыыстар оонньуур сирдэрэ. ☉ Сцена. Сыанаҕа тахсан, дьоһуннаахтык туттан ыллаан чаҕаарар
□ Манна, бу тыйаатыр сыанатыгар, төрүөхтэрэ кэнэҕэски модун талааннар. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа, литературнай айымньыга кэпсэнэр сабыытыйа быстах түгэнэ, көстүүтэ. ☉ Эпизод. Быраһаайдаһыы сыаната

дьүккүллэн олор

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

саҥа алл. Тугу эмэ улаханнык сөбүлэһиини, биһирээһини бэлиэтиир. ☉ Выражает решительное согласие с чем-л., одобрение чего-л.
Саамай сөп! Үчүгэйтэн үчүгэйи оҥорон иһиэххэ. М. Доҕордуурап

I
1. даҕ.
1. Киһи ылынар, киһи санаабытын, толкуйдаабытын курдук. ☉ Верный, точный, правильный
[Сатараал:] Бу эмиэ сөп тыл. Суорун Омоллоон
Ээ, дьэ, маладьыас, сөп сылтаҕы булбуккун! Н. Якутскай
Хата, бу сөп этии буолаарай. М. Доҕордуурап
Арбатскай үлэһит, майгы-сигили өттүнэн ыраас уонна аһара сөп киһи. ПБН БЭДь
2. Тэҥнээх, холоонноох. ☉ Равный кому-л. в чём-л., соответствующий, подходящий кому-чему-л.
Дьахтар даҕаны син сүрдээх курдук сананара да, киниэхэ сөп киһи түбэстэ. Ньургун Боотур
Төрөппүккэ сөп наҕараада. Р. Баҕатаайыскай
«Холбоһоргутугар саамай сөп дьоҥҥут», — диэт, Яков Ананий илиитин бобо харбаан ылла. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт.
1. Олус элбэҕэ да, аҕыйаҕа да, улахана да, кырата да суох, ордук-хоһу буолбатах. ☉ Довольно, достаточно, в достаточной степени, порядочно
Кини бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, саар тэгил уҥуохтаах, арбайбыт хойуу баттахтаах аҕамсыйа барбыт киһи. Л. Попов
Сайынын хаһыҥныыр хаҕыс дьыл Үүнүүгэ кэхтиини аҕалар. Сөп ардах, сөп куйаас — оннук сыл Быйаҥа хоппоҕо баһыллар. Р. Баҕатаайыскай
Онно көрдөхпүнэ, Миронов хатыҥыр, сөп уһун, көнө уҥуохтаах, ол гынан баран төбөтүн кыратык иҥнэрэн туттар этэ. Багдарыын Сүлбэ
Эмискэ быһа түспэт сөп түргэнинэн сыыйа тэбэн айаннаабыппыт. «ХС»
2. Аҕыйаҕа, кырата суохтук, киһи мыымматын курдук (сөбүн ф-ҕа тутлар). ☉ До некоторой степени, немало, порядком (употр. в ф. сөбүн)
Бачча тухары сөбүн ыаллаһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Мин даҕаны сөбүн көҥүл-босхо сырыттым. Болот Боотур
Сөбүн биир сиргэ хаайтаран олордо. «ХС»
3. эб. суолт. Саҥарааччы этиллибиккэ сөпсөһөн этэр хардата. ☉ Выражает согласие говорящего со сказанным кем-л. (соотв. ладно, да, хорошо)
Саамай сөп! Бара охсуохха! Амма Аччыгыйа
Онуоха биирдэрэ: «Чэ, сөп», — диэн сөбүлэспит. Суорун Омоллоон
«Сөп!» — диэтэ кыыс аргыый аҕай. Н. Заболоцкай
[Саввин:] Сөп, табаарыс хамбаат, барытын толоруом. С. Ефремов
4. аат эб. суолт.
1. Этиллэр хайааһын буолуон сөптөөҕүн көрдөрөр (туохт. төрүт. ф-гар уонна -тах сыһыар-х аат туохт. туохт. түһүккэ турар ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность, допустимость действия, о котором говорится (употр. с начальной ф. гл. и ф. вин. п. прич. на -тах; можно)
Барытын булуохха сөп, табаарыстаар. Амма Аччыгыйа
Итинник хотойдорго эрэниэххэ сөп. Софр. Данилов
Киниттэн киһи элбэххэ үөрэниэн сөп. «ХС»
2. Этиллэр хайааһын оҥоһуллуохтааҕын буолуон сөп дэгэттээх көрдөрөр (туохт. төрүт. ф-гар уонна билиҥҥи кэмнээх аат туохт. тард. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает необходимость совершения действия, о котором говорится, с оттенком возможности (употр. с начальной ф. гл. и притяж. ф. прич. наст
вр.; нужно). Оту утары күрүөлээн иһэргэ сөп. Амма Аччыгыйа
Тиэтэйдэххэ сөп. «ХС»
Кыра оҕо итини билбэтэ сөп. «ХС»
♦ Сөбө көстүө — ким эмэ тугу эмэ оҥорбутун иһин эппиэттиир кэмэ кэлиэ. ☉ Он ответит за это, получит по заслугам
Үрдүк тойоҥҥо ити быһыытын биллэрдэр кини да сөбө көстүө этэ. Н. Неустроев. Оччоҕо бу түүн мин сөбүм көстөр да ини… Амма Аччыгыйа
[Саһааннаах] өстөөхтүү дьайыыларын туһунан арыйа сатаан эрэбит, кини да сотору сөбө көстүөҕэ. Эрилик Эристиин. Сөбүн көр (көрдөр) — кими эмэ өйдүү-саныы сылдьар курдук кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать хорошую взбучку кому-л.
Дьэ, атаспын, эйигин баҕас, оттон сөпкүн көрдөҕүм. Суорун Омоллоон
Бэйикэй, булларбын эрэ сөпкүн көрдөрүөм, куттаммыт эрэйбин иэстиэм, аны түүнү быһа көрдөтөн муҥнаабат оҥоруом. Софр. Данилов
Мин үҥсүөм — эһиги үрүҥ сүнньүгүтүн көннөрүөхтэрэ, сөпкүтүн көрүөхтэрэ! Е. Неймохов. Сөбү кытта сырыт — тустаах санаата суох буол, барыларын кытта сөбүлэһэр, сөпсөһөр аакка сырыт. ☉ Не имея собственного мнения, быть согласным со всем и всеми
— Эн тоҕо наар төттөрүтүн этээччигиний? — Бары сөбү кытта сырыттахпытына, тутуспутунан тугу эрэ алҕаһаан кэбиһиэхпит. Мөккүөр, утарсыы баара үчүгэй. У. Нуолур. Сөбүн ылла — улаханнык кэһэйдэ. ☉ Получить по заслугам, понести наказание, схлопотать
Кини баарына кураанах тылынан толунуон баҕарбыт киһи сөбүн ылара. ЛВ МТА
Ханнык баҕарар салайааччыны кытта кэпсэтэригэр кини тэрилтэ бастыҥ дьоннорун туһунан ыйытарын хаһан да умнубат буолара. Ону билбэт хаһаайыстыбанньык сөбүн ылара. ОТК
«Манна ытар табыгаһа суох, олбуорга тахсыах, эн онно сөпкүн ылыаҥ», — диэтэ. «ХС»
◊ Сөп буол — тугу эмэ гынаргын, оҥороргун дуоһуйан тохтот, уурат. ☉ Довольствоваться чем-л., удовлетвориться
[Кэргэним] хорсунум, хотойум эн бар диэн баран, биирдэ уураан ылбытыгар сөп буолан, бу эгдэйэн кэлэн хааллым. Суорун Омоллоон
Аныгы киһи уонсүүрбэ куһу өлөрөн баран уоскуйбат. Сорохтор сүүһү да өлөрдөхтөрүнэ уоскуйбаттар, сөп буоллум диэбэттэр, бара тураллар. Далан
Утуйуу уота оттулунна, Оһох умайан күллэ-салла. Сорох сөп буолан сынньанар, Олорон тииһин анньынар. «ХС». Сөп буолабуола — кэмиттэн кэмигэр, тохтуу-тохтуу. ☉ Время от времени
Устан иһэн сөп буола-буола тохтоон уот оттон, тыыгын ыаһыыгын. Н. Габышев
Өлөөнө иһиллии сатыыр. Дьонноро суугунаһаллар, сөп буола-буола таһырдьа тахсан киирэллэр. С. Васильев
Кэпсиирин быыһыгар сөп буола-буола ааптар кыра лирическэй киллэһиктэри, туспа лоскуйдары кыбыталыыр. «ХС». Сөп буолла — туох эмэ саҕаланара эбэтэр бүтэрэ кэллэ, уолдьаста. ☉ Настала пора (начаться или завершиться чему-л.)
Оонньуу-күлүү Оройо аһыллыан сөп буолла! П. Ойуунускай
Доҕоор! Турууһуккун, халлааммыт сырдаан эрэр, турарга сөп буолбут. А. Софронов
Николай Филиппович ытыалыырга сөп буолла дии саныыр. И. Бочкарёв. Сөп түбэс — туохха эмэ оруобуна буол; туохха эмэ тэҥнии, дьүөрэлии буол. ☉ Соответствовать, подходить чему-л. по каким-л. признакам
Сааһа да онуоха сөп түбэһэр. Софр. Данилов
Бу этиитэ Ойуунускайга бэйэтигэр олус сөп түбэһэр. Суорун Омоллоон
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
[Вера:] Суох, мин кырдьыкпын этэбин, Сибиэтэ. Мин майгыбар Захар сөп түбэспэт. С. Ефремов
ср. тув. чөп ‘правильно’, алт. дьөп ‘согласие, совет’, бур. зүб ‘верно; верный’, монг. зөв ‘правильный, верный’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлэһиитин, сөбүлээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, одобрение говорящего (ладно, хорошо)
Сөп. Мин сөбүлүүбүн. Амма Аччыгыйа
Сөп, чэ сирдиибин. Суорун Омоллоон
Сөп, бу бардым. Эрилик Эристиин
Таһаарбыт буоллаххына, сөп. С. Ефремов
△ Интонация көмөтүнэн толкуйга түһүү, кыйаханыы уо. д. а. дэгэттээх буолуон сөп. ☉ В зависимости от интонации, с которой произносится, может выражать различные оттенки (раздумье, раздражение и т. п.)
Сөп, сөп! Сэрэнэн-сэрэнэн баччаҕа тиийдэҕим! Амма Аччыгыйа
Сө-өп! Дьэ билигин ону быһаарар инниттэн тугу гыныахтаах этибитий? В. Яковлев
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, сө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сөп-сөрүүн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на сө-: сөп-сөрүүн ‘очень свежий, прохладный’
Ып-ыраас, сөп-сөрүүн ууга астыныахтарыгар диэри умсаахтыыллара. Н. Лугинов
Салгын ып-ыраас, сөп-сөрүүн уонна дьэҥкэрэн олорор. А. Бэрияк
Сөп-сөрүүн ампаарга Соҕотох сытабын. Баал Хабырыыс

сыһ. Сотору-сотору, кэмиттэн кэмигэр. ☉ Время от времени, то и дело
Аджей үөһэ диэки халты көрөн туран истэр уонна сөп-сөп кэҕис гынар. Н. Лугинов
Сөп-сөп оҕонньор аттары дьарыйан «һат-һат!» диир. М. Доҕордуурап
Ойуур иһэ сып-сырдык. Сөп-сөп араҕас сэбирдэх тэлээрэн түһэр. П. Аввакумов
Сөп-сөп дьиэтигэр кэлэн суунан-тараанан, ыһык ылан барара. «ХС»

1. туохт.
2. Атахтаргынан тирэнэн, хайа да диэки сыҕарыйбакка биир сиргэ тохтоо. ☉ Стоять
   Кини өр соҕус тугу эрэ толкуйдуу турда. М. Доҕордуурап
   [Солко:] Хайа бу Хоодуотап Уйбаан обургу тоҕо тойонуҥ дьиэтин өрө мыҥаан тураҕын? «ХС»
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Быть расположенным, находиться, стоять где-л. Дьиэ сыыр үрдүгэр турар. Остуолга чаанньык турар
   □ Миэлиҥсэ сарайын иһигэр [ат] баайыллан турар. С. Ефремов
4. Олорон, сытан баран, балаһыанньаҕын уларытан, атаххар тирэн, үктэн. ☉ Подниматься на ноги, вставать
   Эмээхсин оронтон туран таһырдьа тахсар. Н. Неустроев
   Атыыһыт илиитин ыһыгынна, Оргууй туран ыадаһынна. С. Васильев
   Дьиэтигэр дьон тура илигинэ тиийдэ. Софр. Данилов
5. Хоҥнон бар, айаннаа. ☉ Трогаться, отправляться в путь, выезжать
   Айаммытыгыр турбуппут. ПЭК СЯЯ
   [Көстөкүүн:] Доҕоор, куораттан турбутуҥ хас хонно? Күндэ
   Кини аһаабатаҕа ыраатта, букатын аччык айаҥҥа турбут. А. Сыромятникова
6. көсп. Кыһыҥҥы кэмҥэ ханнык эмэ туруктаах буол (хол., ынах, сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Пребывать, находиться в каком-л. состоянии, содержаться зимой (напр., о лошадях, скоте). Сылгылара хайдах тураллар эбит?
   □ Сүөһүлэрэ куһаҕана суох тураллар. Р. Кулаковскай
7. көсп. Төһө эмэ сыаналан. ☉ Стоить сколько-л., иметь какую-л. цену. Ынаххыт төһөҕө турда?
   □ [Быһыт] 218 мөлүйүөн солкуобайга туруоҕа. Суорун Омоллоон
   Эһиэхэ оҥорбут үтүөм биир үрүүмкэҕэ турбат дуо? М. Попов
8. көсп. Олоҕур, олохтон. ☉ Установиться, настать, начаться. Сылаас күннэр турдулар
   □ Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
9. көсп. Айанныырга, сылдьарга уйар буола тоҥ (үрэх, күөл, өрүс мууһун үрдүн этэргэ). ☉ Достаточно промерзать для прокладки зимней ледовой дороги (о речке, озере, реке)
   Суол турдаҕына кэлиибарыы элбиэҕэ. «ХС»
   Сэтинньигэ Волга өрүс мууһа турбута. ДАЛ УуУоО
10. көсп. Кими эмэ көмүскээ, көмүскэс. ☉ Бороться, стоять за кого-что-л.
    Норуот иһин тур, инникигин биэримэ. М. Доҕордуурап
11. көсп. Ханнык эмэ быыбарданар дуоһунаска киирсэргэ быһаарын. ☉ Выставлять чью-л. кандидатуру на какую-л. выборную должность. Улуус баһылыгын быыбарыгар алта киһи хандьыдаакка турда
12. көсп. Сааһыҥ ситэн, киһи-хара буол, бэйэҕин бэйэҥ көрүнэр, иитинэр кыахтан. ☉ Встать на ноги, состояться
    Саҥардыы туран эрэр киһи кинээс буола сылдьар. Эрилик Эристиин
    [Н.С. Ефимов] биэс оҕото бэһиэн турбут дьон. «К»
13. көмө туохт. суолт.
14. -а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или постоянство действия
    Кыра оҕолор оонньуур сирдэригэр биэстээх-алталаах уол ытыы турар. Амма Аччыгыйа
    Балаакка ааныгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
    Тэйиччи бартыһааннар аттарын миинэн биир сиргэ булумахтаһа тураллар. Эрилик Эристиин
15. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн урут буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ В форме настоящего-будущего времени в сочетании с деепричастными формами на -ан от основного глагола образует форму прошедшего результативного времени глагола
    Ол эмээхсин иллэрээ күн өлөн турар. Амма Аччыгыйа
    Эһиги начаалынньыккыт Бабинцев хаста да буруйданан-сэмэлэнэн турар. Н. Якутскай
16. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает начало действия, процесса
    Үгүрүө өһүргэнэн турар, үлтү түһээри суоһурҕанар. Р. Баҕатаайыскай
    ♦ Аймаҕалаан туран көр аймаҕалаа
    Эһиги, Абыраамаптар, аймаҕалаан туран алдьархайдаах дьон үһүгүт. Эрилик Эристиин
    Атах кээһэ тур көр атах. Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. СГФ СКТ
    Атаххар (сүһүөххэр) тур көр атах. [Манчаары:] Аҕам бокуонньук Алыс сымнаҕас киһи буолсу Ананан атаҕар турдун диэн Маанылаах Манчаары диэн Бастыҥ ааттаабыт. А. Софронов
    Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
    Быһатын эттэххэ, атахпар туруохпуттан иллэҥ дьаарбайбыппын өйдөөбөппүн. «ХС»
    Баскынан тур, атаххынан тур көр бас II. Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ
    Биирдэ олорон тур көр биирдэ. Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС II
    Биир муостаҕа туруохпут көр биир. Дууһатыгар тур көр дууһа. Ээ, били ааттаах ороспуой, түөрт уон киһи дууһатыгар турбут Сүүлүк Бааскалара диэн буоллаҕа. «ХС»
    Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тылын итэҕэйэн, кураанаҕы кууһан туруохпут. «ХС»
    Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык көр кыларый. Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
    Кыыла турбут көр кыыл. [Ыттар] аанньаҕа үөрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
    Сааскы күннэр тоҥоттооннор булчуттар кыыллара турбут кэмэ. Кэпсээннэр
    [Ылдьаа:] Ити эмээхсин, алдьархайтан ас таһааран туһанаары кыыла туран ахан сылдьар киһи. «ХС»
    Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> көр оҕо. Тойон киһиэхэ уол оҕо турбат. И. Гоголев
    Биһиэхэ оҕо турбат, иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев
    Оргуйан турда көр оргуй. Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
    Өлүү айаҕын өҥөйөн тур көр өлүү I. Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров
    Өрө тур көр өрө. Иһиҥ ыалдьара өрө турар дуо? М. Доҕордуурап
    Киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт аҕыйаан, куртах, быар ыарыылара, сэллик өрө турбута. Багдарыын Сүлбэ
    «Үлэлээн олоруохха эбэтэр охсуһан өлүөххэ!» — диэн луоһуннаах өрө турбуттара. СГПТ
    Саа уоһугар тур көр саа. [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх! С. Ефремов
    Санааҕар тур көр санаа II. «Хайаан да ситиһиэм! Санаабар туран тэйиэм!», — уол оҕо сымыһаҕын быһа ытырда. Сир <сирдэ> ыла тур көр сир. «Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
    Сирэйэ-хараҕа турбут көр сирэй-ха- рах. Кини сирэйэ-хараҕа турбута, чаҕылыйбыта сүрдээх. Н. Якутскай
    Кылаабынай быраас Нартаахап сирэйэ-хараҕа турбутун соһуйа көрдө. Софр. Данилов. Суолугар туора тур калька. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар мэһэй, харгыс буол. ☉ Стать поперёк дороги кому-л.
    Дьокутаат буолуоҕун Сэмэн Павлов суолугар туора туран кэбиспитэ. НАГ ЯРФС II. Туран биэр — 1) туох да утары дьайыыны оҥорбокко, утарыласпакка таах туран хаал, баһыйтар. ☉ Не оказывать сопротивления
    Күлүгээттэр саба түстэхтэринэ, туран биэрбэт баҕайыта. НАГ ЯРФС II; 2) бэйэҥ баҕа өттүгүнэн тугу эмэ биэр, ыһыгын, сөбүлэн. ☉ Добровольно предоставлять что-л. в пользу кого-л., уступать
    «Ол кинилэргэ туран биэриллиэ үһү дуо?» — Хоодуотап өрө дьигиһийэ түстэ. Р. Кулаковскай
    Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт. «ХС»
    Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан хоннороллор. «ХС». Турар бэйэтинэн хаалла — туох эмэ буолан, туохха эмэ түбэһэн, туга да суох хаал, дьадай, эһин. ☉ Остаться в одной рубашке
    Дьиэтин ууга былдьатан, турар бэйэтинэн хаалла. НАГ ЯРФС II. Турбат охтуутун оҕунна — үтүөрбэт, өрүттүбэт гына ыараханнык ыарыйда. ☉ Заболеть очень тяжело, без надежды на выздоровление
    Эр тойоно дойдутугар тиийээт, турбат охтуутун охтубут. Амма Аччыгыйа
    Тутуһан туран көр тутус. Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
    Тыла бара турар көр тыл. Тылгар тур көр тыл. Эппит тылларыгар турдулар. «Кыым»
    [Конопатовтар] тылларыгар турбатахтар. Г. Николаев (тылб.). Тыыныгар тур (тиий) көр тыын II. Сыгаан Бүөккэ баай этэ, байаары киһи тыыныгар турара. Н. Павлов
    [Оҕуһу] биир эмэ киһи тыыныгар турбутун эрэ кэннэ дьаһайаллара буолуо. Далан
    Тэбэн туран көр тэп I. Кинилэр алта уонча кур ноһуому үс күн тэбэн туран тастылар. М. Доҕордуурап
    Тэстэн турар <сир> көр тэһин. Бэстээх — мантан тэстэн турар. НАГ ЯРФС II
    Утары тур көр утары. Күн судаары утары турбут алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
    Үөһэаллара туруҥ көр үөһэ-аллара. Бэйи үөһэ-аллара туруҥ! Миэстэтэ бэлэмнээҥ, мииннэ кутуҥ. ВВ ЫСЫ
    Таһырдьаттан Ньукулай оҕонньор киирэн кэлэр, бары хому-дьими буолаллар, үөһэ-аллара тураллар. «ХС». Этэнтыынан турда көр эт-тыын. Мунньахха дакылаатчыт этэн-тыынан турда
    ◊ Турбут оҕо — үлэни-хамнаһы кыайар буолбут оҕо. ☉ Выросший и возмужавший ребёнок, который в состоянии осилить любую работу. Ньукулайдаах улахан уоллара, турбут оҕо, дьонугар илии-атах буолан көмөлөһөн абырыыр. Уот турар — баһаар буолар, умайан барар. ☉ Начаться, заняться, загореться (о пожаре)
    Отчуттар алааска уот турбутун истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
    Халааһын барар сиригэр тута уот турар. А. Сергеев (тылб.)
    др.-тюрк. тур, тюрк. тур, торы, тар, түр

тыаһы үт. т. Сэтиэнэҕинэн хааман иһэр курдук тыас. ☉ Звук, издаваемый при ходьбе по прошлогодней траве
Ынах хонуу отун арсарбатахтык тур-тар тардан көрдө. Н. Заболоцкай
Ньукууска эмискэ эргилиннэ да, тур-тар үктэнэн тахсан барда. Г. Нынныров

аат.
1. Улаатан, үрдээн иһии (хол., сыана, дохуот). ☉ Постепенное увеличение, повышение чего-л. (напр., цены, дохода)
Үлэ төлөбүрүн быһыытынан ылыллар дохуот үрдээһинин тэҥинэн туттуу уопсастыбаннай пуондалара лаппа кэҥиэхтэрэ. СГПТ
Үлэ оҥорумтуотун үрдээһинэ — киһи аймах олоҕун туруга сайдыытын биир туоһута. ТХЭ
Биир сүөһү ортотунан сыанаҕа туруута үрдээһиниттэн, сүөһүнү иитии уонна уотуу суолтатын өйдүөххэ сөп. ҮБНьТ
2. Үрдүк дуоһунаска талыллыы, ананыы. ☉ Переход на более высокую должность, повышение в должности, рост (карьерный)
Николай Иванович үрдээһин туһунан санаабакка да сырыттаҕына, аны хонтуора үлэһитэ буолбутун туһунан сурах тиийэн кэллэ. «ХС»
Үлэҕэ үрдээһин манан аҕай дьыала буолбатаҕа биллэр. ПАК
3. Итийэн өрө тахсыы, улаатыы (хол., кыраадыс, хаан баттааһына). ☉ Повышение (температуры, давления)
Салгын кыраадыһа сайынын үрдээһинигэр уонна кыһынын намтааһыныгар кыыл организма сөп түбэһэ үөрэммит. КИиКСА
Хаан баттааһына үрдээһинин ситиһиилээхтик эмтиэххэ сөп диэн дакаастаабыттара. ЭБЭДьА
Гаастар ууга суураллымтыалара кыраадыс үрдээһинигэр мөлтүүр. КДМ Х

обязательный налог

подушевые расчетные налоговые доходы

налог; подоходнай нолуок подоходный налог; нолуокта төлөө = платить налог.

налоговая база

налоговое администрирование

налоговый период

налоговая ставка

налогоплательщики

элементы налогообложения

налогообложение

налоговый потенциал

кадастровая оценка стоимости земельных участков

межд. ага; сөбө , кини эмиэ манна эбит ! ага, он тоже здесь, оказывается!

1) цена, стоимость; сыана намтааһына снижение цен; путёвка сыаната стоимость путёвки;табаар сыанатын быс = определить стоимость товаров; 2) оценка; үрдүк сыана высокая оценка; туйгун сыана отличная оценка; 3) перен. цена, значение чего-л.; доҕордоһуу сыаната цена дружбы.

налог на незаслуженный прирост стоимости

налог

стоимость недвижимости

рыночная стоимость недвижимости

налог на недвижимость

база налогообложения недвижимости

налог на капитал

налог с капитала

налог на добавленную стоимость (НДС)

1. правильный; сөп этии правильное предложение; сөп санаа правильное мнение; 2. частица да, хорошо, ладно; сөп , кэлиэм хорошо, я приду; сөп , оҥоруом ладно, я сделаю; сөп дуо модальное словосочет. ладно; кэлэн барбыттара диэриҥ , сөп дуо ? скажите им, что мы приходили, ладно?; 3. нареч. довольно, достаточно; сөп улахан довольно большой; сөп үчүгэй достаточно хороший; сөп күүстээх киһи довольно сильный человек # себүн көр = как следует проучить кого-л., дать хорошую взбучку кому-л.; сөп диэ модальное словосочет. разг. согласись, согласитесь, не правда ли; нтини билбит буоллар , сөп диэ , боппуруоһу ордук сытыытык туруоруохха баар этэ если бы это знали, то, согласитесь, вопрос надо было ставить более остро.

тур ; конкурс бастакы тура первый тур конкурса.

1) стоять; атаҕар нэһиилэ турар он еле стоит на ногах, он еле на ногах держится; хоско остуол турар в комнате стоит стол; баскынан тур , атаххыкан тур стой коть на голове, хоть на ногах (т. е. делай, что хочешь, мне безразлично); биир муостаҕа туруохпут мы станем на одной половице (т. е. мы виноваты в равной степени и отвечать будем вместе); тура түс = а) упасть на ноги (напр. о кошке); б) постоять немного; 2) прям., перен. вставать, подниматься; ыарыһах бүгүн турбут больной сегодня встал; турбат буолбут он не в силах встать; тура эккирээ = вскочить на ноги; атаххар тур = а) встать на ноги, стать самостоятельным; б) начинать выздоравливать; 3) стоять, бездействовать; үлэ турар работа стоит; чаһы турар часы стоят; 4) начинаться, подниматься, возникать; тыаҕа уот турбут в лесу возник пожар; холорук турда поднялся вихрь; айаҥҥа турдулар они тронулись в путь; 5) перен. пребывать, находиться в каком-л. состоянии; сүөһүлэрэ хайдах тураллар эбит ? в каком состоянии ты нашёл их скот?; 6) перен. вставать за кого-что-л., заступаться за кого-л.; үлэһиттэр интэриэстэрин иһин тур = стоять на защите интересов трудящихся; 7) устанавливаться; суол турда дорога установилась; сылаас күннэр тураллар установились тёплые дни; 8) разг. стоить, обходиться; бу ынах хаска турда ? во сколько обошлась эта корова?; эрэйгэ турбат (это) не стоит труда; 9) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает длительность или постоянство действия: сүүрэ тур = продолжать бежать, всё бежать и бежать; кэлэ турар он продолжает приходить; он постоянно приходит; самыыр түһэ турар дождь всё идёт; өрүс мууһа бара турар по реке идёт лёд, на реке ледоход; 10) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает а) давно законченное действие: ол киһи баран турар он давно уехал; кини инньэ диэн турар вот так он говорил (когда-то); биирдэ миигин атаҕастаан турар однажды он меня обидел; б) начало процесса, действия: кипим кыыһыран турда мой приятель вдруг рассердился; этиһэн турдулар они вдруг начали ссориться # дууһатыгар тур = посягать на чью-л. жизнь; убивать кого-л.; үс кус дууһатыгар турдум я убйл трёх уток; күнү тура весь день; күнү тура үлэлээ = работать весь день; күн тура-тура каждый (божий) день; кыыла турбут а) он в ярости, в бешенстве; б) ирон. он полон отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.); сыыһа суолга тур = стоять на неверном пути; таба суолга тур = стоять на верном пути.

a. right, correct; сөрү-сөп, сөбүс-сөп a. very right, very correct

v. to stand; =ан тур= conv. to do something continuously, over a long period of time; =а (=ыы) тур= conv. to do something suddenly, quickly, immediately

I м. тур (1. үҥкүү биир эргиирэ; 2. спорт, саахымат күрэхтэһиитин этаба; 3. перен. түмүктэммит кэккэ событиелар, көстүүлэр).

II м. зоол. (горный козёл) тур, хайа козёл а.