дьүһ. туохт. Дэгэччи туттан чэпчэкитик хаамп, сүүр. ☉ Плавно и легко шагать, бежать. Кыысчаан сүүрэн тэйээрэр
□ Тэйээрэр тырым мичиҥнии, Тэһэ салыыр халлааны. Күн Дьирибинэ

мэй-тэй буол (бар) — тугу да сатаан өйдөөн-дьүүллээн быһаарбат буол (хол., ыалдьан эбэтэр куһаҕан сурахтан). ☉ Впадать в прострацию, в состояние полного безразличия ко всему происходящему (из-за болезни или плохой вести)
Хайдах эрэ эмискэ баҕайы сүрэҕэ көбөн, мэй-тэй барбытыттан соһуйан, чочумча таалан олорбохтоото. Н. Лугинов
Уһуутуу-уһуутуу тугу гыныан, ханна барыан билбэккэ мэй-тэй буолан олордо. А. Сыромятникова
Тиит аҕатын хоһугар киирбитэ, оҕонньор кырдьык мэй-тэй баран үлүгүнэйэ сытар эбит. «ХС»

туохт.
1. Хантан, туохтан эмэ ыраата түс, дьалты хаам. ☉ Удаляться, отдаляться; отходить от чего-л.
Борокуот куорат турар кытылыттан тэйдэр тэйэн, ырааттар-ыраатар. Н. Якутскай
[Уйбааскы] кэннинэн хаамыталаан мастан балайда тэйэн баран одууласпыта: тииҥэ, мас саамай чыпчаалыгар тахсан, кутуруга хороллон олорор эбит. Л. Попов
Кини Ньукулаас уҥуоргу харыйа ойуур иһигэр киирэн көстүбэт буолбутун эрэ кэннэ түннүктэн тэйдэ. С. Никифоров
2. Туохха эмэ тиийэн түһэн баран төттөрү көт (хол., мээчиги этэргэ). ☉ Отскакивать от чего-л. (напр., о мяче)
Мээчик тэйэн кээлтин, Сыыһа тэбэн кээстэ. Күннүк Уурастыырап
Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Эрилик Эристиин
Онтон кыыс ырыата дьиэрэйдэ Очуртан охсуллан тэйэрдии, Кырыарбыт ыар тайҕам иһийдэ Кыыс нарын ырыатын истэрдии. М. Хара
3. көсп. Кими эмэ кытары чугас, ыкса сыһыаҥҥын тохтот, оннук сыһыаннаһан бүт. ☉ Отдаляться, отворачиваться от кого-л., перестать поддерживать отношения
[Үчүгээйэп:] Билигин мин куһаҕан буолбутум кэннэ, ким даҕаны миигин өйүө суоҕа. Бары миигиттэн тэйиэххит. С. Ефремов
Ити киэһэттэн ыла Сардаана Артуртан букатыннаахтык тэйбитэ, көрсүбэт буолбута. В. Протодьяконов
Оҕолорум дьон кыһалҕатын тэҥҥэ үллэстэр буолуҥ, доҕоргут табыллыбатаҕына киниттэн тэйимэҥ, күүс-көмө буолуҥ. КДМ ОККО
4. Ханнык эмэ сиртэн (хол., төрөөбүт дойдугуттан) өр кэмҥэ эбэтэр букатыннаахтык көһөн бар. ☉ Уезжать из родных краёв надолго или насовсем
[Киис Бэргэн:] Эн бэйэҥ соҕотоҕун Самантан күрээ, …… Оттон мин... Мин манна хаалыах тустаахпын, Төрүт буорбуттан тэйэрим сатаммат. И. Гоголев
— Оттон эн, соҕотох киһи, ол оҕоҕун тоҕо батыспаккын? — Һа, дойдубуттан тэйиэхпин баҕарбаппын. С. Никифоров
[Миитээ] дойдута барахсантан тэйбитэ хайыы-үйэ алта сыл буола оҕуста. НЕ ТАО
5. Күүскэ тэбинэн өрө ойо-ойо сүүр (хол., кулунчук). ☉ Бежать, подпрыгивая, вприпрыжку, подскакивать (напр., о жеребёнке)
[Ат] Көнтөс устата көтөрө улаатта, Улам-улам уунара уһаата, Тэбинэрэ чиҥээтэ, Тэйэрэ күүһүрдэ. П. Ойуунускай
Кыһын устатыгар хотоҥҥо хорҕойон турбут ынах сүөһү салгыҥҥа тахсан, оонньохолоон бырдааттаата, тэһииккээн тэйдэ, хотонноругар кииримээри куота оонньоото. М. Доҕордуурап. Кутуруга тойторуйан, Ойоҕоһо күкээрийэн, Сааскы килэҥ ыллыгынан Топ-топ-топ — Сүүрэн тэйэр [кулунчук]. Доҕордоһуу т.
6. Сорох сыһыат туохтуурдары кытта холбоһон санаабыт санааны, туруоруммут сыалы ситиһэн эрэ баран уурайары, тохтууру көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан употребляется в значении «переставать, прекращать делать что-л., только добившись поставленной цели»
Кытаанахтык саҕалаатыҥ, кытаанахтык, дьүккүөрдээхтик салҕаа, тиһэҕэр тириэрт, эйэлэһиитэ, кэхтиитэ суох, санаабыккын хайаан да олоххо киллэрэн тэй. Болот Боотур
Ыһааччылар огурунуом модьуйуутун хап-сабар толорон бараллар — кини эттэр эрэ толорторон тэйэрин билэллэр. П. Егоров
Кынтояров олус дьаныардаах киһи, мин кинини кытта бииргэ үөрэммитим, билэбин: туруоруммут сыалын ситиһэн баран тэйээччи. «ХС»
♦ Мэй-тэй буол (бар) көр мэй-тэй
Уһуутуу-уһуутуу тугу гыныан, ханна барыан билбэккэ мэй-тэй буолан олордо. А. Сыромятникова
Онтон салгыы кыайан аахпатаҕым, хараҕым ирим-дьирим буолан мэй-тэй барбытым. Г. Колесов
Сиртэн-буортан тэйбит курдук көр сир-буор. Кыргыттар хаамыылара дьахталлартан туох эрэ уратылаах. Ол кинилэр сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы чэпчэкитик, кулуһун оттуу көнөтүк туттан, дьулурҕатык хааман сэгэлдьийэллэриттэн эбитэ дуу! Далан
Сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы үөмэн хаамар, киэҥ эрилкэй харахтаах, нарын-намчы сэбэрэлээх …… Чыбылык уола Бырах диэн сааһын тухары бултаан айаҕын ииттэн олорбут киһи баара. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. теҥ ‘подниматься, взлетать’

1) прям., перен. удаляться, отдаляться; отходить; аантан тэй = отойти от двери; киниттэн бары тэйдилэр от него все отвернулись; кини дьонуттан тэйбит он отошёл от своих родителей; үтүө эртэн уор дьыбар быалаах кымньыы устата тэйэр погов. от доброго молодца жестокий мороз удаляется на расстояние кнута (т. е. добрый молодец не боится холода); 2) отскакивать от чего-л.; мээчик истизнэттэн тэйдэ мяч отскочил от стены.

образн. плавно и легко бежать; кыысчаан сүүрэн тэйээрэр маленькая девочка бежит легко и плавно.