арылый диэнтэн дьаһ
туһ. Мин, саха уола, Иэйэр-туойар ырыабынан Ийэ дойдум сибэккитин, Тимэх курдук арылытан, Тэрбэтэр-тэтэрдэр баҕалаахпын. С. Васильев
Айылҕа ыарын баһыйбыт, Аламай күнү арылыппыт, Үрдүк үтүө дьулуурдаах Үлэһит саха аатырдын. А. Бэрияк

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2

дьүһ. туохт.
1. Ол-бу диэки арбаччы быраҕылын, арбайан-хоройон тур; онон-манан уһулута ойон тахсан тур. ☉ Беспорядочно раскидываться в разные стороны
Кинилэр үһүөн силлиэ охторбут, силистиин-мутуктуун адаарыйа сытар баараҕай маһын үрдүгэр олорон кылгастык сынньанан ылбыттара. С. Никифоров
Доропуун оҕонньор түптэлэрин күөдьүппүтэ кутаалаах уот, буруо-тараа бөҕө халлааҥҥа өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
Батараактар, дьадаҥылар бука бары биир санаанан, үйэлэрин тухары үлэҕэ чэрдийбит илиилэрин өрө уунаннар, дьиэ иһэ адаарыйа түстэ. А. Бэрияк
2. Өрө тур, өрө тура сырыт (хол., баттах). ☉ Топорщиться, стоять торчком, дыбом (напр., о волосах)
Тракторист туруору үүнэн адаарыйа сылдьар баттахтаах, суон лыксыгыр, намыһах уол этэ. Софр. Данилов
Эһэ арҕаһын түүтэ өрө адаарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай
[Кулаковскай] бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Дьахтар соһуйан хаалан, адаарыйбыт кыламанын тэрбэтэн, хараҕын киэҥник көрөн дьиэгэниппитэ. П. Аввакумов
3. көсп. Салаҥ уһун илиилээх-атахтаах буолан көһүн. ☉ Бросаться в глаза длинными нескладными конечностями
Василий Педан, адаарыйбыт салаҥ уҥуохтаах, кырыылаах үрдүк муруннаах украинец. ДАЛ УуУоО
Уол эргичис гынна да, суол устун сүүрэн адаарыйа турда. А. Сыромятникова
Айыы бухатыыра Адаарыйан сытарын көрөннөр, Туора ойон Чугурус гына түстүлэр. П. Ойуунускай
△ Ол-бу диэки быраҕылын (быраҕыыттан, күүстээх охсууттан охтон эрэр киһи уһун атаҕа, илиитэ көстүүтүн туһунан). ☉ Раскидываться, разбросаться (о виде длинных ног и рук падающего от сильного удара человека)
Кулааһынньык адаарыйбытынан, били киһитин кууспутунан, иин айаҕа харааран турарынан аллара түһэн хаалла. Н. Павлов
Василий да көрдөрөр олуйуутугар киирэн биэрбит киһи дөбөҥнүк атаҕа адаарыйбытынан көтүүһү быһыылаах. Е. Неймохов
4. көсп. Тыл-тылга киирсибэккэ бурайсан, атааннаһан арахсан бар. ☉ Не ладить, вздорить, ссориться, иметь неурядицы (напр., семейные)
«Аны мантан сылтаан биһиги олохпут адаарыйан барыаҕа», — диэн ботугураата, улаҕа диэки хайыста, уот диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап. Аллараа дойду аҕыс адаарыйар бииһин ууһа мунньустубут үһү. Саха фольк.
◊ Иһэ адаарыйар — иһэ быһыта тыытан, үллэн ыалдьар (үксүгэр быстах, сотору ааһар ыарыы). ☉ Страдать животом (чувствовать вздутие или кратковременные острые боли)
«Дэлби ону-маны маҕыйан, иһэ адаарыйдаҕа дуу, тугуй?» — дии-дии аанын сэгэтэн баран ытын атаҕынан үтүрүйэн иһирдьэ анньан кэбистэ. «ХС»
Кэнники билбиттэрэ, улахан туох да суох, тый көннөрү иһэ адаарыйбыт эбит, ол киэһэ үтүөрэн хаалбыта. «ХС»
Байдычан саха аһын наһаа туттан кэбиспитэ. Онтон иһэ адаарыйан үс күнү быһа ыалдьыбыта. А. Кривошапкин (тылб.)