сабаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Эһэ] хапкааны эспитэ, өлүү түбэлтэлээх, …… биир тарбаҕыттан ылларбыта. Маҥнайгы уоҕар часкыйа-часкыйа маска сабаамахтаабыта. И. Федосеев

сыһыан холб.
1. Бу түбэлтэҕэ ким-туох эмэ хайааһына куһаҕаҥҥа анаабыт, кыһайбыт курдук тоҕооспутун сөбүлээбэт санааны бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную эмоцию говорящего по поводу действия кого-чего-л., совершённого в данной обстановке (к несчастью, как назло)
Бу иһэрин, өлүү түбэлтэлээх, Түүлээх Уллуҥах көрдө. Суорун Омоллоон
Онуоха, өлүү түбэлтэлээх, Манчаары саһан сытар сириттэн эмискэ турбут. «ХС»
Сатахха, өлүү түбэлтэлээх, бэйэм ыалдьан хааллым. «Чолбон»
Өлүү болдьохтоох, ол түүн торҕоннообут бөрөлөр икки табатын сиэн кэбиспиттэрэ. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Ханнык эмэ хайааһын көннөрү түбэлтэ курдук тоҕооһорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Характеризует высказываемую мысль как простое совпадение, как явление, произошедшее случайно (как раз в этот момент, к сожалению). Ахтыһарбытын аҕай кытта, киһибит өлүү болдьохтоох, бу киирэн кэллэ
□ Кыһалҕа алҕаан бүтээтин кытта, өлүү түбэлтэлээх, лоскуй былыттан дохсун толон курулаата. И. Гоголев
Өлүү түбэлтэлээх, Уйбаан аҕата Томторук оҕонньор, эмиэ киһи этим буолан, бу мунньахха кэлэн умса түһэн олорор. Эрилик Эристиин

I 1) смерть, гибель; герой өлүүтүнэн өл = погибнуть геройской смертью; өлүүттэн быыһак = спасаться от смерти; 2) разг. болезнь, эпидемия; өлүүгэ өлбүт сүөһү скот, павший от эпизоотии; 3) беда, бедствие, несчастье; өлүү да буолар эбит ! что за напасти!, какое несчастье!; 4) затмение (солнца, луны); күн өлүүтэ затмение солнца # елүү болдьохтоох (или түбэлтэлээх ) к несчастью, как назло; өлүү түбэлтэлээх , бэйэм ыалдьан хааллым к несчастью, я сам заболел; өлүү суола миф. вход в преисподнюю; елүү суолун нэтээгинэн бүөлээбиккэ дылы погов. всё равно, что затыкать вход в преисподнюю шкуркой летяги (говорят, когда кто-л. пытается отделаться от важного дела пустяком или на большое дело назначают заведомо слабого человека, чтобы только отделаться); өлүү уута фольк. мёртвая вода.
II часть, доля, пай; бултаммыт балыгы уон өлүүгэ үллэрдилэр добытую рыбу разделили на десять частей; бэйэҥ өлүүгүн ыл = брать свою долю; өлүүбүн биэрбитим я отдал свой пай.

аат.
1. Сэрии кэмигэр утарыта сэриилэһэр өрүттэртэн биирдэстэрэ биирдэстэригэр дьулурҕатык саба түһүүтэ. ☉ Атака
Биһиги туран атаакаҕа сүүрэн барбыппытын мин бэркэ өйдүүбүн. Суорун Омоллоон
Өлүү түбэлтэлээх, икки өттүттэн утарыта атаака буола түһэр. Эрилик Эристиин
Атаакаҕа киирии олус ыар. Өстөөх аны хаарга боҕутуннаран сиир үгэстэннэ. Д. Кустуров
2. көсп. Түргэн уонна сорунуулаах саба түһүү (оонньууга, күрэхтэһиигэ уо. д. а.). ☉ Быстрое и решительное наступление (в игре, спортивном состязании и т. п.). Эдэр уол маастар хоруолугар пешканан атаака оҥордо

сыһ. Куттаммыт, сэрэхэдийбит курдук (туох эмэ куһаҕаны, кутталлааҕы көрүөм, түбэһиэм диэн). ☉ Настороженно, испуганно (смотреть или встречать что-л. неожиданное, неприятное)
Оһох кэннин диэки дьиксиммиттии көрөн ылла, эрэммэтэх быһыынан орон аннын эмиэ одуулаамахтаата. И. Гоголев
Мин тоҕо эрэ дьиксиммиттии кэннибин хайыспытым - өлүү түбэлтэлээх, тумул тыа кэтэҕиттэн уонча аттаах киһи бурҕалыннаран таҕыстылар. Н. Заболоцкай
Оҕонньор туохтан эрэ дьиксиммиттии, тула көрө түспүтэ, иннигэр ыраах соҕус киһи иинин хаспыттара көстүбүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Тугу эмэ көрдөө, көрдөөн бул. ☉ Обшарить, обыскать, перерыть что-л. Уһун Өндүрэйдээх мас чордуу сыыры таҥнары түспүттэрэ. С. Тумат
Сэттэ уон-аҕыс уон килэмиэтирдээх сиринэн тайыы сылдьан, дьиэ истиэнэтэ буолар маһы чордоон-чордоон булабыт. ТССКС
Сорох сылгы, чугас хаһыыны чордоон бүтэрэн баран, ыраата кыайан барбакка ырыганныыр түбэлтэлээх. ҮБНьТ
2. Тугу эмэ олоччу эс, бүтэр. ☉ Уничтожать, истреблять что-л. Дьиэ эргиннээҕи оту-маһы бараан, чордоон бүтэрэн баран: «Дьэ, Бэргэн, ханна мас баарый, этэн кулу, ыйан кулу», — диэн киһини хаамтарбат …… үлүгэрдэр. Н. Босиков
Тахса-тахса чордуу турар буоламмыт, тулабытынааҕы тыабыт маһа биллэ убаата. Сэмээр Баһылай
Чугас эргин алаастарбытын барытын чордоон бүтэрдибит. «Кыым»

аат.
1. Омос буола сылдьыбыт быстах туох эмэ түгэн. ☉ Происшествие, случай, факт
Итинник быстах түбэлтэнэн киһини сыаналыыр адьас сыыһа. Суорун Омоллоон
Биирдэ фроҥҥа маннык түбэлтэ буолбут. С. Никифоров
2. Туох эмэ тугу эмэ кытта биир кэмҥэ сөп түбэһиитэ, тэҥҥэ буолуута. ☉ Совпадение чего-л. с чем-л. во времени, случайность
Көрүҥ эрэ, хайдах түбэлтэний: болдьоспут курдук тэҥҥэ киирэн кэлэллэр. В. Яковлев
Бу түбэлтэ — хараҕа суох Ньукулааскы уонна Дабыыт суолга түбэсиһэ түһүүлэрэ кыра уолчаан инники олоҕор улахан сабыдыалламмыта. У. Нуолур
[Пограничниктар] туппут агеннарын куоттаран кэбиспиттэр, Давид Баклановы куоттарбыттара — түбэлтэ. Н. Якутскай
Өһөс санаатыгар түбэлтэ тосхойоорой диэн сүүрэн истэ. «ХС»
3. кэпс. Туох эмэ табылларыгар, сатанарыгар тоҕоостоох түгэн түбэһиитэ. ☉ Стечение обстоятельств, случай
[Тыа оскуолаларыгар] «5» сыана, уһулуччу эрэ түбэлтэлэргэ туттуллар эбит. Н. Лугинов
[Бадин:] Командующайга бакыаты тиэрдиэхтээххин, бакыат ханнык да түбэлтэҕэ өстөөх илиитигэр киириэ суох тустаах. С. Ефремов
Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
◊ Өлүү түбэлтэлээх — ордук кыһалҕалаах кэмҥэр буолар, түбэһэр (алдьархай, үлүгэр туһунан). ☉ соотв. к несчастью. Өлүү түбэлтэлээх, ньиэмэстэр ыкса чугаһаабыттара

1. үрэй диэнтэн бэй. туһ. Өлүү түбэлтэлээх сүүрүккэ дэлби халкыҥнаан, тоһоҕолоро били холбооттообут хаптаһыннарын кыайан туппакка, болуоттара үрэллэн барбыта. И. Федосеев
   Үрэҕи туоруур суон бэрэбинэ муоста эргэрбит, кытыыта үрэллэн хаалбыт, ортото кэдэйбит. А. Сыромятникова
   Маша аргыый туран олордо. Үрэллэн хаалбыт баттаҕын өрө анньынна. М. Доҕордуурап
2. Ыһыллан-тоҕуллан эстэн бар, суох буолан хаал (хол., хаһаайыстыба). ☉ Развалиться, разладиться, прийти в расстройство (напр., о хозяйстве)
   [Онтоон Кириисэҕэ:] Аҕыйах хонон баран холкуостара үрэллэн хаалыа ээ, эн ону туох дии саныыгын? Күндэ
   Мин бардахпына саҥардыы тэриллибит дьахталларын холбоһуга үрэллиэҕэ. «ХС»
   Сүҥкэн күчүмэҕэйдэри кыайан сэбиэскэй норуот сэриигэ үрэллибит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрбитэ. ЭБТ
3. Тарҕанан, симэлийэн, сүтэн суох буолан бар (хол., буруо). ☉ Развеяться, рассеяться (напр., о дыме)
   Буруо арыый үрэллэн, Витя көрбүтэ — биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай

1. даҕ.
2. Аҕыйах, кэмчи, нуормаламмыт. ☉ Недостаточный, скудный
   Мас кэрдэр сахалар киччим харчыларыттан, дьахтары аһынан, ким төһөнү кыайарынан суолга туттарыгар үбүлээбиттэр. Нэртэ
   Арай үөрүүттэндьолтон эрэ киччим сырдык таммах, өлбөт мэҥэ уутунуу кэмчитик бычалыйыа. Н. Абыйчанин
   △ Кырыымчык, тиийбэт-түгэммэт (кэм туһунан). ☉ Бедный, скудный, нищенский, тяжкий (о времени)
   Минньигэс этэ чэйим Миэхэ ол киччим кэмҥэ. С. Тарасов
   Үп-ас өттүнэн маннык киччим кэм муҥутаан турдаҕына, баартыйа бүрүөтүгэр боппуруос бэлэмнээн киллэрбиттэрэ. В. Яковлев
   △ Былдьаһыктаах, ыксаллаах, тиэтэллээх (кэм туһунан). ☉ Напряженный, критический (о времени)
   Мүччүргэннээх киччим кэмнэр! Былдьаһыктаах түгэннэр! П. Тобуруокап
   Буостаны тарҕата охсуохха наада этэ. Өлүү түбэлтэлээх, ол киччим кэмҥэ Сикорскай оҕонньор эмиэ «амсайан» кэбиспитэ. Тулхадыйбат д.
3. Кэлиитэ-барыыта суох, бүөм, чуумпу. ☉ Уединенный, укромный
   Киччим ойуур иһигэр, Ким да билбэт сиригэр …… Ааккын кистээн ааттыыбын. Д. Дыдаев
   Ким эрэ Киччим хоһум түннүгүн Топтоп Тоҥсуйан тобугуратта. В. Миронов
   [Семен Петрович Данилов] күһүҥҥү киччим айылҕа биир көстүүтүн сонун баҕайытык биэрэр. М. Чооруоһап
4. Искэр тута сылдьар истиҥ, кистэлэҥ (хол., санаа туһунан). ☉ Сокровенный, заветный (о мысли); укромный
   Киччим санаалаах. — Дууһа киччим муннугуттан тыллар олох эрэлэ. П. Тобуруокап
   Анятын кытта холбоһоот [харыйаны] Аҕалан үүннэрэр, Айгыратарсилигилитэр Анал киччим ыралаах этэ. П. Тобуруокап
   Өлөксөй …… кинилэргэ чугаһыыр киччим санаалааҕа. В. Титов
5. аат суолт. Туох эмэ тиийбэтэ, кылгаһа, эрдэттэн быһыллыбыта (үксүн кэм туһунан). ☉ Нехватка, недостаток (преимущественно о времени)
   Бириэмэлэрэ олус киччимэ күһэйэрэ, халлаан сырдыан иннинэ инники кирбиини төттөрү туоруохтаахтар. В. Башарин
   Бириэмэ киччимиттэн үгүһү кэпсэппэккэ, кэлин суруйсуох буолан, аадырыстарбытын эрэ бэрсиспиппит. Н. Абыйчанин

I
туохт.
1. Тугунан эмэ туохха эмэ түбэһиннэр (хол., быраҕан, ытан). ☉ Попасть в кого-что-л. чем-л.
Өлүү түбэлтэлээх Микиитэ бырахпыт холуоһата учуутал балтын Мааса кыыһы тапта. Амма Аччыгыйа
Быраҕан биир кутуйаҕы тапта. Т. Сметанин
Сыалы ыраахтан табалларынан барыларыттан Өргөлөй Бэргэн икки Бэрт Хара икки ортулар. «Чолбон»
2. Сөпкө гын, сөп буоларын курдук оҥор, быһыылан. ☉ Делать что-л. правильно, удачно, верно
Доҕоттоор, миэхэ кимим этиэй, Хаһан мин табарбын, хаһан мин сыыһарбын? С. Данилов
Дьон үтүө санаатын итэҕэйэн сырыттаххына, эн тоҕус уон тоҕуста табыаҥ, биирдэ алҕаһыаҥ. Софр. Данилов
Хайабыт сыыһарын, хайабыт табарын бүгүҥҥү күн ыараҥнатан быһаарда ини. Сэмээр Баһылай
♦ Мааһын тап көр маас III
Аны хайдах мааһын табан отчуоттуохтааҕын толкуйугар ыга ылларбыта. В. Протодьяконов
Оччоҕо эрэ маастарын табаҕын, күндү киһи, мааны ыалдьыт буолаҕын, «атас» аатыраҕын. «ХС». Санаатын тап — ким эмэ сөбүлүүрүн, сөпсүүрүн курдук гын, оҥор. ☉ Угодить кому-л. чем-л., найти к кому-л. подход
[Мэхээлэ:] Биирдэ санаан көрдөххө, мин оҕонньор эрэ санаатын таптарбын, кырдьыга даҕаны, баайын ханна гыныай. А. Софронов
Быһыыта, кыргыттар санааларын табарга оһуобай дьоҕур наада эбит. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк., тюрк. тап ‘найти, находить’
II
аат., кэпс. Утуйар таҥас анал тас хаата. ☉ Специальный чехол, надеваемый на постельные принадлежности: наволочка, пододеяльник, наматрасник. Сыттык таба. Суорҕан таба
□ Дьон эргэ суорҕан табынан, быыс таҥаһынан тиктибит таҥастара үрэллэн хааллылар. Амма Аччыгыйа
Аталаас таптаах кырса тыһа суорҕанын кэтэҕэр тиийэ тардыммыт. Л. Попов
Адарай ороҥҥо саҥатык таптаах кус түүтэ бэриинэ, сыттык, баата суорҕан суулуу тутан хомуллубут. М. Доҕордуурап
ср. кирг. тап ‘куски материи или кошмы, предназначенные для сшивания’