аат., кэпс. Моһуок, харгыс, мэһэй. ☉ Затруднение, помеха, преграда
Күүстээх үлэ күнүгэр, Көмөмньымам көмүллэн, Көдьүүс-туһа буолбакка, Күлүүстэнэн хаалбытым Күлүүппэтин баҕаһын! Күннүк Уурастыырап
Күннээҕи үлэ күлүүппэтин кыайан Күүс көмө буолаайабыт диэн Түүннэтэ түлүгүрээн Түбүктээх үлэнэн түрбүйэрбит. Е. Иванова

тыаһы үт. туохт. Тыастаахтык тоҥсуйан тыаһы-ууһу таһаар. ☉ Производить, издавать дребезжащий стук, шум, колотить, барабанить
Мин күөрдүм күпсүйүө Мин балтам дарбыытыа. С. Данилов
Тимир арааһа лыҥкынаан Дирбиэн-дарбаан олуһаата. Тыһыынча тыаһынан, тыҥкынаата, Сүүс эгэлгэнэн дарбыытаата. С. Васильев. Тэҥн. тоҥсуй, дарбый, түрбүй

туохт. Тохтообокко күүскэ үр (тыал туһунан). ☉ Беспрерывно сильно дуть (о ветре)
Ахсынньы ый устатын тухары Ахсаабакка күпсүүрдээҥ, Күнүстэри күөртээҥ, Түүннэри түрбүйүҥ. Саха фольк. Ахсынньы ый устатын тухары Ахсаабакка дьалыһытыҥ Кэмэ суох тибэн тибилитиҥ, Дьүүлэ суох үрэн күпсүүрдээҥ, Күнүстэри тохтообокко күөртээҥ, Түүннэри мөлтөөбөккө түркүһүйүҥ! Саха нар. ыр. I

аат. Кынаттаах, араас өҥнөөх түүлээх, икки атахтаах, тумустаах, тоноҕостоох харамай. ☉ Птица
Көтөр сымыыта. Көтөр бииһэ. Көтөрдөр көтөллөр. — Көтөр түспэтэх маһа суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс ном.). Бытархай көтөр Бырдьыгынас буолла, Кыра көтөр Кырдьыгынас буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лэглээриннэр билигин оччо хоргуйбаттар, иэдьэгэй, кииһилэ астаахтар, куобаҕы, көтөрү бултууллар, хатыҥ үөһэ чэйдэрэ эмиэ дэлэй. Амма Аччыгыйа
[Моонньоҕон] бэйэтэ да сэрэх, тэһии көтөр. Н. Заболоцкай
♦ Көтөр кынатым (кынаппыт) — олус дьорҕоот, хоһуун, эрэбиллээх киһим (дьон эрэнэр, тирэх буолар дьонун хайҕаан этэр көһөр олук сороҕо). ☉ Отважные, ловкие, знающие и верные люди из народа (букв. это мои (наши) летающие крылья)
[Охоноон:] Махсыыннаах Былатыан биһиги күөн туттар күндү ыччаттарбыт: көрөр харахтарбыт, көтөр кынаттарбыт этилэр. Софр. Данилов
[Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ, [арыгыны] көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар... Эрилик Эристиин
◊ Айан көтөрдөрө — күһүн ичигэс дойдуга көтөр көтөрдөр. ☉ Перелетные птицы
Ууну, харалдьыгы булбатах айан көтөрдөрө, ол хара хоту [харалдьык] туһаайан, дьиэлэр турбаларын үрдүнэн сыыйбытынан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кустар, хаастар, туруйа, хараҥаччы, өрт турааҕа, кэҕэ, скворец, соловей — айан көтөрдөрө. КЗА АҮө
Көтөр аал көр аал II. Будулҕан туманы көтөр аал ытыйар, Буурҕаны быһыта уотунан сапсыйар. П. Ойуунускай
Оройбунан курулаан, Оноҕостуу дьурулаан, Күлүмүрдүү-күлүмүрдүү, Көтөр ааллар көтөллөр. Л. Попов
Күүрээннээх мотуордаах көтөр аал түүннэри түрбүйэн айанныыр. Күннүк Уурастыырап
Хотой кыылга холоонноох, Мохсоҕол кыылга мосуоннаах Модун көтөр ааллар Улуу куорат үрдүнэн Уһуура сылдьар буолар эбиттэр. С. Зверев
Көтөр баһаара көр баһаар I. Сайыҥҥы кылгас кэмҥэ манна үгүс уу көтөрдөрө кэлэннэр, үрдүк очуос таастаах биэрэктэргэ олохсуйаллар, көтөр баһаардарын үөскэтэллэр. КВА МГ. Көтөр быта зоол. — көтөргө үөскүүр, ньуолах түүтүн сиир быт. ☉ Бескрылое насекомое, паразитирующее на птицах, пухоед. Көтөр иитээччи — көтөрү иитэргэ идэтийбит киһи. ☉ Птицевод. Эдьиийим көтөр иитээччинэн үлэлиир. Көтөрү иитии — көтөрү тыа хаһаайыстыбатын салаатын быһыытынан үөскэтии. ☉ Птицеводство. Көтөрү иитиигэ билигин улахан болҕомто ууруллар. Көтөр кынаттаах — көтөр бииһэ бүтүннүүтэ (кыыллартан, сүүрэр атахтаахтартан арааран этиигэ). ☉ Пернатое царство
Чуумпуран, сөҥөн турбут салгын устун көтөр кынаттаах эҥин эриэккэс куолаһа кэлэн кутулла, хойдо турда. Н. Заболоцкай
Туох барыта аналынан буолуохтаах: көтөр кынаттаах — көттүн, сүүрэр атахтаах — сүүрдүн! А. Сыромятникова
Биһиги урут хотойу, көтөр кынаттаах бииһин барытын даҕаны ордугургуурбут — барахсаттар, күөх халлааҥҥа көҥүл дайан эрдэхтэрэ кэрэтин! Н. Габышев. Кыстыыр көтөрдөр — күһүн соҕуруу дойдуларга барбат, кыһыннары баар олохтоох көтөрдөр. ☉ Зимующие (местные) птицы
Кыстыыр көтөрдөр биһигиттэн ичигэс дойдуларга барбаттар. Кинилэр мастар уонна талахтар үнүгэстэринэн, сиэмэлэринэн, астарынан аһылыктаналлар, киһи олорор сиригэр аһылыгы булуналлар. КЗА АҮө
Мас көтөрө көр мас. — Мас көтөрүн, тыа булдун дьиҥнээх киин саарыстыбата манна баар эбит. Амма Аччыгыйа
Куобах син баар буолсу, Мас көтөрө да баардыҥы. Далан
Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
Тыа көтөрө көр мас көтөрө. Өлүөнэҕэ төрөөбүтүттэн Киргил үөрэн, бэл, күн ахсын Тыа көтөрүн, кыылын түмэн Барабаанныыр үөрүү маршын. И. Гоголев. Тыҥырахтаах көтөр — сиэмэх көтөр. ☉ Хищная птица
Кус дабыдалларын төрдүттэн тыҥырахтаах көтөр кытаахтаабыт суолларын булла, хаантан чопчулаһа силимнэспит түүлэри сэрэнэн ырыҥалаата. Т. Сметанин. Уу көтөрө — ууга түһэр көтөр. ☉ Водоплавающая дичь
Уу көтөрүнэн саха кийиит дьахтарын өйтөн сүппэт дьикти кэрэ көрүҥүн айан таһаарар. Л. Попов
Балыкка туу уонна куйуур, уу көтөрүгэр тиргэ, куобахха сохсо уонна тэптиргэлээх туһах, мас көтөрүгэр эмиэ туһах... У. Нуолур

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’