Якутские буквы:

Якутский → Якутский

түүлэн

туохт.
1. Эккэр түү үүнэн түүнэн бүрүлүн, түүлээх буол. Обрастать шерстью, покрываться оперением, оперяться
Кутуйах түүлэннэҕинэ «ычча» дииригэр дылы (өс ном.). Биир саҥардыы түүлэнэн эрэр …… хараҥаччы оҕото ибили түһэн сытар. ОГГ ТЛ-8
Түүлэммит кэҕэ оҕото үксүгэр кинини иитиэхтиир чыычаахтааҕар бөдөҥ буолар. ББЕ З
2. Түүлээх үнүгэстэн, сибэккилэн (сорох үүнээйини этэргэ). Покрываться пушистыми почками (о некоторых видах растений)
Саас буолан, чалбахтар Күөҕүнэн көрдүлэр; Ыаммыт үөл талахха Үнүгэс түүлэнэр. Чэчир-80
Талах түүлэнэн өрүстэн да, үөһэттэн даҕаны киһи хараҕар туох да дэбигис көстүбэт буолбута үчүгэй. «ХС»
3. көсп., кэпс. Үптэнэн-астанан бэйэҥ кыһалҕаҕын булунар кыахтан. Становиться обеспеченным, материально независимым, самодостаточным. «Саһыл — түүтүнэн, киһи — баайынан, — диир Дьөгүөрдээн санаарҕаабыт куолаһынан. — Оттон биһиги хаһан түүлэммиппит баарай! Сыгынньаҕын төрөөбүппүт, сыгынньаҕын өлүөхпүт...» Амма Аччыгыйа
Сирэйэ түүлэммит (сирэйигэр түү үүммүт) кэпс. — саатар, кыбыстар диэни билбэт буолбут, кэрээниттэн тахсыбыт. Стать наглым, бесстыдно-нахальным, дерзким (букв. лицо его обросло шерстью). Ол киһи сирэйэ түүлэммит, ити аайы кыһаммат. Тэҥн. сирэйин тириитэ халыҥаабыт

Якутский → Русский

түүлэн=

покрываться шерстью, пухом; кутуйах түүлэннэҕинэ ыччалыырыгар дылы погов. как мышонок, отрастив шерсть. кричит "холодно" (т. е. жалуется на нужды, к-рых уже нет).


Еще переводы:

түүлэнии

түүлэнии (Якутский → Якутский)

түүлэн диэнтэн хай. аата. Тииҥ хойуу түүлэниитэ саҕаланна

пушиться

пушиться (Русский → Якутский)

несов. 1. (быть пушистым) түү курдук буол; 2. (становиться пушистым) түүлэн.

опериться

опериться (Русский → Якутский)

сов. 1. (о птицах) түүлэн, куор-суннан; 2. перен. (возмужать) дабыдаллан, кытаат, сит-хот.

куорсуннан

куорсуннан (Якутский → Якутский)

туохт. Куорсун түүлэн, көтөргө бэлэмнэн. Опериться
Миигин кытта сырсаары Хотойук куорсуннанар, Миигин кытта айаннаары Кулун куҥ эт хойуннарар. И. Гоголев

куҥнан

куҥнан (Якутский → Якутский)

туохт. Куҥнаах, эттээххааннаах буол. Войти в тело, быть, стать упитанным, жиреть
Онуоха көрдөҕүнэ: ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк. Айыы оҕолоро …… Хат таманнаммыттар, Халыҥ куҥнаммыттар, Көпсө ньаассын бэйэлээх Көп түүлэммиттэр. П. Ойуунускай

неоперившийся

неоперившийся (Русский → Якутский)

прил. 1. түүлэнэ илик; неоперившийся утёнок түүлэнэ илик кус оҕото; 2. перен. дабыдала ситэ илик, дабыдала сиикэй; неоперившийся юнец дабыдала ситэ илик эдэр оҕо.

кучур-хачыр

кучур-хачыр (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. т. Бытархай уҥуохтары уонна аһара хаппыт килиэби үлтү ыстыырга, чигдигэ тоҥ атах таҥастаах түргэнник хаамарга үөскүүр тыас. Подражание звуку (хрусту) разгрызаемых мелких костей, сухарей; подражание звуку, возникающему при быстрой ходьбе по утоптанному снегу
Бүөччээн ытыһын быһаҕаһын саҕа кураанах лэппиэскэни ылан кучур-хачыр ыстаата. С. Никифоров
Саһыл саҥа түүлэнэн эрэр кукаакы оҕотун, айаҕар түһэрэн ылаат, ыркый ойуур быыһыгар киирэн кучур-хачыр ыстаан кэбиһэр. П. Ламутскай

уккуй

уккуй (Якутский → Якутский)

туохт. Кими эмэ туохха эмэ (үчүгэйгэ эбэтэр куһаҕаҥҥа) кучуй, угуй, көҕүт. Подстрекать кого-что-л. на что-л., вовлекать во что-л. Эн уккуйан аҕалан, Уйгууран, тэбиллэн испитим. Күннүк Уурастыырап
Алыы олохтоохторун албыннаан, бэйэлэригэр уккуйдахтара. Л. Попов
[Хороҕор:] Хайыай, Татыйаана курдук кыыһы уккуйар манан ахан буолбатах. Л. Габышев
Аат алкый (уккуй) көр аат I
[Буура Дохсун бухатыыр] бэйэтэ аат уккуйан, албан ньаҕыдыйбыт ыалыгар ааһар былыт албаһынан атах кырааскаланан, көтөр былыт көлдьүнүнэн көҕүс түүлэнэн көтөр күнэ буолла. Эрилик Эристиин
Албан уккуй (алкый) көр албан II. Аат ааттыыргар, Албан уккуйаргар Атыыр өттүттэн Арбатан көрөөр. П. Ойуунускай
Албан уккуйа, Ырыа ыллыы, Тойук туойа, Кэс тылын кэпсии, Аман өһүн амалыйа Олорбут эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап

үнүгэс

үнүгэс (Якутский → Якутский)

аат.
1. Үүнээйи сэбирдэҕэ эбэтэр сибэккитэ тыллан тахсар үөскэҕэ. Зачаток цветка, листка, почка (у растения)
Саас буолан, чалбахтар Күөҕүнэн көрдүлэр. Ыаммыт үөл талахха Үнүгэс түүлэнэр. Урсун
Ырааһыйаларга сэппэрээктэн сэппэрээккэ аһыы үнүгэстэри итигэстээн сиир хабдьылар сырсан догдоҥноһоллор. Тулхадыйбат д. Хатыҥ үнүгэһин билигин даҕаны эмп оҥостоллор. ЧМА СТС
2. Үүнээйи саҥа үүммүт, намчы умнаһа, лабаата. Молодая ветка, стебель, побег
[Тойон ыҥырыа] чап-чараас кынаттарыгар көтөхтөрөн, үнүгэстэн үнүгэскэ көтө сырытта. И. Сосин
Тыаһааны …… тэтиҥ үнүгэһинии илибирии түһээт, өйүн сүтэрэн нусхайбытынан уҥан барбыта. «Чолбон»
Биэ эмиийэ силиһин быалыктарыттан үүнэн тахсыбыт үнүгэстэринэн үөскүүр. ФНС ОС
3. Ыт оҕото. Щенок
Арай эриэн үнүгэһэ, Арыт киэһэ, дьиэҕэ хоно, Ааны тарбаан киирэрэ, Аһыммыттыы эккэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
Ыраах үнүгэс үрэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Үтүлүк саҕа да буоллар Үнүгэһиҥ алыс үрэр, Сыгынахтыын сыралаһар. П. Ламутскай (тылб.)
4. көсп., сэнээн. Эдэр киһини этэргэ: оҕочоос, ситэ илик киһи. Молокосос, щенок
[Нүһэр Дархан:] Мин охсор батаһым, тоһуур куйаҕым, Анньыһар Боотур, бу үнүгэстэн Үтүө боотураат тахсыыһы дуо? [Киис Бэргэни ыйар]. И. Гоголев
Үнүгэһи [Манчаарыны] эһиги Үйэтин-сааһын тухары Умнубатын курдуктук Үөрэтэ түһэн, абырааҥ! М. Тимофеев
«Бассабыыктар бэлэһигэр силлээбит үнүгэстэрэ үөскээбит эбит буоллаҕа», — диэн сылыктаата Быыпсай Ыстапаан. В. Протодьяконов
5. харыс т. Эһэ, эһэ оҕото. Медведь, медвежонок
[Эркээни:] Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин Куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ Сиһин булгу охсор. И. Гоголев
Арбаҕас, арҕахтаах, кини, мэлбэр, …… тыатааҕы, үнүгэс …… диибит кинини [эһэни]. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. енүк ‘детёныш животных и зверей’, тув. эник ‘щенок’, бур. үнэгэн ‘лиса’

түөрт

түөрт (Якутский → Якутский)

төһө ахс. аат.
1. 4 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. Слово, обозначающее число, цифру 4
Түөрт оҕо биир бэргэһэлээх үһү (тааб.: остуол). Сылгы түөрт ойоҕоһун кэһиилэнэн баран, Манчаары ийэтиттэн көрдөспүт. МНН
Кинилэр түөрт эрэ ый бииргэ олорбуттара. «ХС»
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «түөртээх, түөрт саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. В притяжательной форме употребляется в значении «четыре года кому-л., четырёхлетний»
Чаппа уола, аҕыйах хонуктан бэттэх, түөртээх сур соноҕоһу айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Улахан оҕом биэстээх, иккиһим түөрдэ. Эрилик Эристиин
Били, мин түөртээх доруобум көмөлөстө. И. Сосин
3. Оскуолаҕа «лаппа үчүгэй» («туйгуннааҕар» эрэ намыһах) билиини бэлиэтиир сыана. Школьная отметка успеваемости, означающая «хорошо», четвёрка. Оҕото уруһуйугар түөрдү ылбыт
Ол да буоллар өйтөн суруйуубун түөркэ суруйбут этим. Софр. Данилов
Анды түөрт харах буолар — анды (атын да кус) саарар, түүлэнэр кэмигэр ыраахтан түөрт харахтаах курдук көстөр. Во время линьки у турпанов (у других уток тоже) издалека кажется, что у них четыре глаза
Анды түөрт харах буолтун истэн баран, сайыҥҥы от үлэтигэр киирэрим уонна алааһым ходуһатын саха хотуурунан аҕыйах күн тоҕо дайбаан кэбиһэрим. В. Протодьяконов
Түөрт атах буол көр атах. Арамаан мэйиитэ эргийэн охтон түстэ, онтон түөрт атах буолан туран иһэн, эмиэ кыайан уйуттубата. Ф. Софронов. Түөрт атах түс — муҥ кыраайгынан сүүр (ат туһунан). Пускаться вскачь (о лошади). Кини уксубут ата бастакынан түөрт атах түстэ. Түөрт үтүгэн миф. — Аллараа дойду, аат. Подземный мир, преисподняя
Түөрт үтүгэнинэн Түгэхтэммитэ үһү. П. Ойуунускай. Түөрт үүтэ-аана бүөлэммит — ханна да барар-кэлэр сирэ суох буолбут. соотв. быть загнанным в угол. Түөрт үүтүм-ааным бүөлэннэ быһыылаах диэн, олус ыксаабыт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт үөхс. — хара түөкүн, сиргидэх. Негодяй, подлец, гадина (одно из отборных якутских ругательств). Түөрт харахтаах хара хааннаах хара ыт, ханна сылдьара буолуой? Үс (түөрт) саха — үс саха диэн курдук (көр саха). Үс саха үөскүү, түөрт саха төрүү илигинэ. Саха фольк.
Түөрт илии хаһалаах — түөрт тарбах халыҥа хаһалаах. С брюшным жиром толщиной в четыре пальца. Сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэлэрэ: түөрт илии хаһалаах. Түөрт муннук мат. — түөрт туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. Четырёхугольник. Оҕолоор, түөрт муннук иэнин быһаарыҥ
Түөрт муннук ойуулаах симэхтэри …… килэгир сирэйдээх тимиринэн охсон таһаараллар. НБФ-МУу ОТАТ. Түөрт сүүс — 1) сүүһү түөртэ ылбыт саҕа ахсаан. Четыреста. Түөрт сүүстэн тахса ахсааннаах нэһилиэнньэ; 2) кэпс. Түөрт солкуобай. Четыре рубля. Түөрт сүүһү иэс биэрбит. Түөрт уон — отуттан уонунан ордук ахсаан. Сорок
Түөрт уон буут тахсыбыта дуу? Күндэ
Тыа солооһунугар Түөрт уонча киһини туруорары ситистэ. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. төрт, дөрт