даҕ. Туохха эмэ (хол., табыгаһа суох, куһаҕан быһыыгамайгыга) дөбөҥнүк түбэһимтиэ, кэбирэх, эмсэҕэ. ☉ Предрасположенный к чему-л. (напр., к болезням), уязвимый, незащищённый
Дизентерияҕа ханнык баҕарар саастаах киһи хаптарар. Ол гынан баран оҕо курдук кэбэҕэстик хаптарымтыа суох. ЗАГ ДС
Хаппыыста сиэмэтин биэс уон кыраадыстаах итии ууга сүүрбэ мүнүүтэ устатыгар туттахха түүнүгүрдэр уонна бактериальнай ыарыыларга хаптарымтыата суох буолар. ФНС ОС
Мэҥэ кыараҕас сирэуота мэлдьитин курааҥҥа хаптарымтыа буолан, биһиги дьоммут наар атын оройуоннарга оттууллар. «ХС»

аат.
1. Киһи төбөтүн илин өттө, киһиэхэ утары көстүүтэ. ☉ Передняя часть головы человека, лицо
Сирэйим эмиэ маҥан буолбатах — харатыҥы соҕуспун. Софр. Данилов
Сирэйдэринэн кинилэр [бырааттыылар] бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар. Эрилик Эристиин
Наум сирэйэ итийбэхтээтэ. А. Фёдоров
2. Үрдүк сир көстөр, аһаҕас өттө, түһүүтэ. ☉ Видимая наклонная поверхность, видимый склон возвышенности, горы
Таас хайа сирэйигэр күн уота чаҕылыйбыт. М. Доҕордуурап
Чугастааҕы сыырдар сирэйдэрин оҕолор хайыһардарын суоллара дьураалаабыта. Н. Габышев
Мыраан сирэйэ адьас даҕаны буорунан кэриэтэ көрбүт. Э. Соколов
3. Тэрил, предмет үрүт эбэтэр илин өттүнээҕи, эбэтэр ордук кэтирээн көстөр хаптаҕайа, хаптаҕай өттө. ☉ Верхняя или передняя наиболее широкая плоская поверхность предмета
Күөх окко остуол сирэйдэрин уурталаан чэй тардыбыттар. Амма Аччыгыйа
Ыҥыырым сирэйин мас эмти тарта. Т. Сметанин
Ортоку уһун тарбаҕар сирэйдээх кыһыл көмүс биһилэҕэ көстөн килбэс гынна. М. Попов
4. Лиис кумааҕы, кинигэ, тэтэрээт о. д. а. лиистэрин биир өттө (үксүгэр суруллубут лиистэр тустарынан этэргэ, кинигэ лииһин нүөмэрин ыйарга). ☉ Одна сторона листа, страница (тетради, книги и т. д.). Тэтэрээт сирэйин марайдаама. Кинигэ онус сирэйин арыйыҥ
□ Аркадий үс сирэй тухары институт тиһэх сонунун …… суруйан кэчигирэппит. Н. Лугинов
Кини болокунуотугар үс сирэйи бүтэрэ оҕуста. «ХС»
5. көсп. Ким-туох эмэ дьиҥнээх дьүһүнэ, сигилитэ. ☉ Индивидуальный облик, отличительные черты кого-чего-л.
Колчак былааһын дьиҥнээх сирэйин бэйэҕит көрдүгүт. В. Протодьяконов
Үлэҕэ үтүө сыһыан — киһи гражданскай общественнай сирэйэ. ПБН КСКТ
Син биир, хаһан эмэ дьиҥнээх сирэйиҥ көстүө. ПН ДЫ
6. Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн нөҥүө буолбакка, тус бэйэтэ (бэйэтин, бэйэтинэн) быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично сам, собственной персоной»
Бу атыыһыты кини сураҕын эрэ истэрэ, сирэй билсибэт. Н. Якутскай
Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
[А. Софронов дыраамаларыгар] Максим Аммосов, Платон Ойуунускай бэйэлэрэ артыыстаан сирэй кыттыбыттара. Н. Габышев
△ Төрүт түһүк форматыгар сыһыат суолталанар «атын киһинэн буолбакка тус бэйэтигэр быһаччы». ☉ В форме основного падежа имеет наречное значение «не через кого-л., а лично в руки кому-л. или прямо в лицо»
[Кулуба:] Маны бэйэтигэр сирэй туттараар, тугу эмэ биэрдэҕинэ илдьэ тахсаар. Н. Неустроев
Киниэхэ бэйэтигэр сирэй эппиттэрэ. Н. Якутскай
[Семёнов:] Бу суругу Степан Владимировичка сирэй туттараар. Н. Туобулаахап
7. Төрүт түһүк форматыгар даҕааһын суолталанар «тус бэйэҕэ сыһыаннаах, тус бэйэ киэнэ буолар». ☉ В форме основного падежа принимает значение прилагательного «касающийся непосредственно какого-л. лица, принадлежащий ему, личный»
«[Быһаҕы] сирэй эппиэппэр сайыҥҥа диэри хааллар» — диэтэ кини. Н. Босиков
Сирэй эппиэтинэһи үрдэтиэххэ. «Кыым»
Ити тоҕо Александр ыраахтааҕы мин сирэй өстөөхтөрбүн барыларын бэйэтигэр чугаһатан иһэрэ буолуой. Л. Толстой (тылб.)
△ Тус бэйэ быһаччы оҥорор. ☉ Осуществляемый лично
Тимир суол сыыйыы тимир сындааһынын уурсарга сирэй кыттыыны ылар дьоллоннум. Н. Босиков
Сирэй куоталаһыы саҕаламмыта. Ходуһа х. Бу сирэй киирсии биһиэхэ куһаҕаннык бүтэрэ буолуо диэн сэрэйэбин, — массыыналарга бука ньиэмэстэр пехоталара олордоҕо. В. Быков (тылб.)
△ (Дуоһунаһы) тус бэйэтэ сүгэр, тус бэйэтэ эппиэттээх. ☉ Лично ответственный (по должности), лично отвечающий за что-л. Сирэй биригэдьиир кэлэн, хонтуруолунай ыамы ыыппыта. С. Федотов
Мин кэбиниэккэ сирэй бэрэссэдээтэли тус бэйэтин көрсүөм дии санаабытым баара, манна солбуйааччыта түөллэн олорор эбит. П. Аввакумов
Сирэй миниистири төкүнүтэн кэбиһэллэр, ол оннугар Терентьевы аныыллар үһү диэн сурах тарҕанар. «ХС»
8. Сыһыарыы түһүк форматыгар сыһыат суолталанар: «киһи кэннигэр, суоҕар буолбакка кини истэригэр, баарыгар». ☉ В форме дательного падежа принимает наречное значение «прямо, открыто, в лицо»
Василий Павлович, эйиэхэ мин сирэйгэ аһаҕастык этэрим ордук. Н. Якутскай
Этэбин эйиэхэ сирэйгэр: — Дьиҥнээх бүрүкүрээт эбиккин. Баал Хабырыыс
Дьиҥнээх доҕор диэн кырдьыгы сирэйгэ этэр киһи буолуохтаах. «ЭК»
9. Тардыылаах түһүктээһин туттуу түһүгүн форматыгар сыһыат суолталанар: «кистээбэккэ эбэтэр кубулуппакка хайдах баарынан, чахчытынан». ☉ В форме орудного падежа притяжательного склонения принимает наречное значение «не утаивая или ничего не меняя, как есть»
Түүл да араастаах. Сорохтор сирэйинэн түһүүллэр үһү. А. Сыромятникова
Сирэйинэн этэрим Санаабын, сүрэҕим тугу диирин. И. Федосеев. Кини [чабырҕах] икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк.
10. тыл үөр. Кэпсэтиигэ ким туһунан этиллэрин көрдөрөр грамматическай категория: саҥарааччы киһини (1-гы сирэй), кэпсэтиигэ кыттар иккис киһини (2 сирэй), кэпсэтиигэ ахтыллааччыны (3 сирэй). ☉ Грамматическая категория лица
Мин, биһиги — сирэй солбуйар ааттар маҥнайгы сирэйдэрэ. ЕНВ СТ
Туохтуур олоҕо соруйар киэп биир ахсаанын иккис сирэйин кытта сөп түбэсиһэр. ПНЕ СТ
Иккис, үһүс сирэйдэргэ хайааһын араас предметтэргэ, сиргэ-дойдуга, өйдөбүлгэ да сыһыаннаах буолуон сөп. ЧМА СТҮөТ
♦ Буор сирэй көр буор
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. С. Никифоров. Икки сирэй — дьоҥҥо биир тэҥник сыһыаннаспат, сирэй көрбөх. ☉ Двуличный, лицемер
Өскөтүн, сорохтор курдук, мин эмиэ туохха эмэ түбэстэхпинэ, куһаҕаннык саныы сылдьаайыккын. Олоххо икки сирэй буолар киһи бэлиэ. В. Гольдеров
Илин-кэлин сирэй (буол) көр илин-кэлин. Кини ким күүстээххэ ньылаҥныыр, хаптаҥныыр, сирэй көрүмсэх, биир олохтоох сүнньэ суох, илин-кэлин сирэй киһиттэн сиргэнэр. Суорун Омоллоон. Күөх сирэй көр күөх I. [Дьэбдьиэ:] Аны биһигини сиириҥ хаалла быһыылаах. Бу кэриэтин өрүү өлөртөөн баран сырыт. Күөх сирэй… Суорун Омоллоон. Сирэй барда кэпс. — туох эмэ эрэммитигэр хара ааныттан табыллыбата. ☉ С самого начала не везёт в чём-л., на что возлагалась надежда
Сирэй барда… Тииҥ бөҕөнү көрдө ээ, уонна туох да тахсыбата. В. Протодьяконов
Үүттэригэр сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Сирэйбит тэҥнэспит (тэҥнэһиэ) — «эн да мин курдук буолбуккун (буолан эрэҕин, буолуоҥ)» диэн кимиэхэ эмэ кыһыйан-абаран этии. ☉ Раздражённое высказывание со значением «и тебя постигла (постигнет) моя участь». Эн да холоон буолбуккун. Сирэйбит тэҥнэспит
□ Ыскылааты былдьаабыккыт олус үчүгэй! Тойон эписиэрдэри кытта сирэйбит тэҥнэһээ ини. ӨӨККҮ. Сирэй бэйэтинэн — ким да кыттыыта, орооһуута суох, тус бэйэтэ. ☉ Самолично, собственной персоной
Ганс аны хабалыар буола сатыырын ууратан, бүгүн сирэй бэйэтинэн этэ. Суорун Омоллоон
«Аа, табаарыс Аллахов, сирэй бэйэтинэн!» — эҕэрдэлии тоһуйда бэрэдэбиэс. Н. Заболоцкай
Кинини кытта сирэй бэйэтинэн кэпсэппит дьон, биллэн турар, улам аҕыйаан иһиэхпит. «ХС». Сирэйгин буорга анньан туран кэпс. — саатаргын кэрэйбэккэ эрэ, сиҥҥэр түһэн туран. ☉ Не останавливаясь перед позором, не считаясь со стыдом
Билигин бу биллибэтинэнкөстүбэтинэн эмнэрбит тапталым күүһүттэн, сирэйбин буорга анньан туран, суруйарга сананным. Р. Кулаковскай
Андыны ытыһыах баҕа улахан буолан, нөҥүө түүнүгэр сирэйбин буорга анньан туран, Тэптэргээнэптээххэ хоноһолуу киирдим. «Чолбон». Сирэйгин да көрдөрүмэ — бар мантан, олох кэлимэ, киэр буол. ☉ И глаз больше не показывай
Киэр буол! Аны бу дойдуга сирэйгин да көрдөрүмэ. «ХС». Сирэйгин кистээ кэпс. — кими эмэ көрсөртөн куотун, хараҕар көстүмэ (киһини туох эмэ буруйа, айыыта таайан киһиэхэ көстүбэт диэн үөҕэн этии). ☉ Избегать встречи с кем-л., не показываться на глаза кому-л.
Тоҕо миигиттэн сирэйгин кистиэтиҥ? Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Эрэ куота көтүтэ сылдьар, сирэйин кистиир буолбут. А. Сыромятникова. Сирэйгэ бэрдэрдэ — туох эмэ көһүппэтэх өттүтүттэн буолбутуттан олус соһуйда. ☉ Быть ошарашенным, ошеломлённым какой-л. неприятной неожиданностью
Нэһилиэк дьоно бары кэлэйэн, сирэйгэ бэрдэрбит курдук, ах бардылар. М. Доҕордуурап
Маайака бу суруктан сирэйгэ бэрдэрдэ. «ХС». Сирэйгэ уоптар кэпс. — баламаттык сирэйгэ оҕус (сутуруккунан). ☉ Ударить кулаком по лицу
Аатын билбэт гына кыыһырбыт, кыһыйбыт Махсыын Сэмэҥҥэ өтөрү хааман кэллэ уонна сирэйгэ уоптарда. Р. Кулаковскай. Сирэйин быс кэпс. — кэһэт, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ Набить морду кому-л.
Кинини сирэйин бысталаан таһаарыахха. Н. Неустроев
Биирдэрэ, Болтоххой Бүөтүр: «Сирэйгин быһыам, сэрэн», — диир. Амма Аччыгыйа
«Дьиккэр ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам!» — диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын. Сирэйин киртит (саатырт, хараарт) кэпс. — киһини тугунан эмэ саакка киллэр, аатын түһэр, намтат. ☉ Выставить кого-л. на позор, унизить
Сирбэр-дойдубар Сириллэ илик киһи этим, Сирэҥҥин сирэйбин киртитимэ. П. Ойуунускай
«Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
[Өлөксөйү] Земпределгэ ыытымыахха, Сирэйин түксү, хараардымыахха. С. Васильев. Сирэйин (өрө) салаа кэпс. — албыннаһан бэрт буола сатаа, ньыла көт. ☉ Угодничать, заискивать перед кем-л. [Хоодуотап:] Мин, эн курдук, бэйэбиттэн үрдүк сололоох дьон сирэйин салыы сылдьыбаппын. С. Ефремов
Тойон өттүн сирэйдэрин эрэ салаабат, оттон кыра-хара өттүн кыһарыйара үгүс. В. Ойуурускай
Миитэрэй оҕонньору ол Матыыптыыр сирэйдэрин өрө салаабыт бандьыыттара кырбаан өлөрө сыспыттара. «ХС». Сирэйин саптар — баар ис дьиҥин биллэрбэт курдук кубулунар, атын буолан көстө сатыыр. ☉ Скрывать своё истинное лицо, притворяться кем-л.
Сибиир контрреволюцията «демократия», «Учредительнай мунньах» диэн албын луоһуннарынан сирэйин саптыммат буолбута. «ХС»
Эмиэ да дьадаҥыбын диир, эмиэ да элбэх үбү буостанан ылар. Буржуйка эрээри сирэйин саптан, кубулунар буоллаҕа. «ХС»
Бэйэтэ түбэһэриттэн куттанан, сирэйин саптан суруйбут. «ХС». Сирэйин саралаа — киһи туох эмэ биллибэккэ сылдьар айыытын-харатын, буруйун арыйан, дьиҥнээх сигилитин көрдөр. ☉ соотв. вывести кого-л. на чистую воду
Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
Бүгүн бүрүөҕэ барытын этиэм, сирэйин саралыам. А. Фёдоров
<Киһи> сирэйин таба көрбөт көр киһи. Сарсын хайдах уолаттар сирэйдэрин таба көрөбүн? Далан
Эмчиттэр бары мин сирэйбин таба көрбөттөр, ханнык эрэ саҥа дьикти эмп туһунан сэһэргээхтииллэр. Софр. Данилов. Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) кэпс. — сааттааҕы, куһаҕаны оҥорорго үөрэнэн хаалан саатырҕаабат буолбут (киһи). ☉ Лишённый чувства стыда, отъявленный, закоренелый бесстыдник, наглец. Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Сирэйин тыаһат кэпс. — күүскэ сирэйгэ оҕус. ☉ Влепить пощёчину. [Дьөгүөр:] Көҕөрө сытыйаҥҥын, тоҕо киһини түөкүннүүгүн? Хата, сирэйгин тыаһаттараайаҕын… Суорун Омоллоон
Сүөдэркэни сирэйин тыаһатан кэбиһэр. Н. Якутскай. Сирэйинэн барда — умса баран түстэ. ☉ Упасть ничком
Балтым сүүрэн иһэн иҥнэн сирэйинэн барда. Т. Сметанин
Константинов сирэйинэн барар, бэстилиэтин ыһыктан кэбиһэр. С. Ефремов
Турбутум, сүһүөхтэрим уйбаккалар, итирик киһилии тэмтээкэйдээн тиийэн, өлбүт бөрө үрдүгэр сирэйбинэн бардым. Нэртэ. Сирэйин эттээ кэпс. — элбэхтик сирэйгэ охсуолаа; кырбаа. ☉ Надавать по морде кому-л.; избивать кого-л. «Төттөрү этэрдээх буоллаҕына, сирэйин эттээн баран, үүрэн кэбис!» — диир Арамаан. Амма Аччыгыйа
Кинини мин сирэйин эттиэм. Бэс Дьарааһын
Бэйэтин кэргэнин атаҕастаабыт ол урдуһу, сидьиҥ быһыытын иһин, баран, сирэйин эттиэххэ баара. В. Васильев. Сирэй көрбөх — киһиэхэ дьиҥнээҕинэн буолбакка, сирэйиттэн (хол., төһө улахан дуоһунастааҕын) көрөн сыһыаннаһар идэлээх. ☉ Лицемерный подхалим, льстец
Хобуоччу, сирэй көрбөх, барыһымсах …… урукку даҕаны былааска баар этилэр, билигин даҕаны бааллар. Л. Попов
Биһиги сахалыы кириитикэбит кырдьыгы сатаан утары эппэт. Кэм да сирэй көрбөх. «ХС». Сирэй сабыылык оҥостор (гынар) кэпс. — 1) кыра үчүгэйдээҕинэн өҥнөр, куһаҕанын онон сапта сатыыр. ☉ Прикрывая свои недостатки, постоянно хвалиться одним и тем же достижением
Былаанын хаһан да толорбот, биирдэ бириэмийэ ылбытын сирэй сабыылык оҥостор. Бэс Дьарааһын; 2) кими эмэ арахпакка тугунан эмэ сыҕай, сирэй бааһа оҥоһун. ☉ Постоянно укорять, упрекать кого-л. в чём-л.. Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр — кимнээх эмэ дьиктиргээбиттэрин, сөхпүттэрин, соһуйбуттарын бэйэ-бэйэлэрин көрсөн биллэрэллэр. ☉ Удивлённо, недоумённо переглянуться
Бары соһуйан, сирэй сирэйбитин көрсө түстүбүт. Амма Аччыгыйа
Бары саҥата суох иҥиэттэн олорон, сирэй сирэйдэрин көрсөллөр. Г. Колесов
Дьоннор саҥалара: «Махсыын, тохтоо, тохтоо!» — дэстилэр. Сөҕөн, үксүлэрэ Сирэй сирэйдэрин көрүстүлэр. С. Васильев
Сирэй сыҕай — сирэй-харах ас диэн курдук (көр сирэй-харах). Миигин атын дьон кини итэҕэһинэн сирэй сыҕайаллара үчүгэй үһү дуо? Р. Баҕатаайыскай
Саныыр санаата, аахсар тыла суоҕу булаҥҥын сырыы ахсын сирэй сыҕайаҕын дуо? В. Васильев
Эн да сирэй сыҕайбатаҕыҥ иһин сөппүт буола сылдьар. Н. Апросимов. Сирэйэ кытарар — кыбыстар, саакка киирэр. ☉ Стыдиться, краснеть от стыда за кого-что-л.
Билигин оҕом майгытыттан сирэйим кытарыа дии санаабаппын. А. Софронов
Хайа бытааһаҕы, оонньуутугар тэптэрэн, сымнаҕас сирдэрин хабыалаан, сирэйдэрин кытардыбатаҕай? П. Ойуунускай
«Хоноһолорго анаан таба өлөрөн бэлэмниэххэ диэбити истибэтэххит. Эһиги туохха кыһаныаххыт баарай! Астааччы киһи мин сирэйим кытарар», — диэн Агундьа мөҕүтүннэ. П. Ламутскай (тылб.). Сирэйэ сааппат (саатыа дуо) — кыбыстар, саатар диэни билбэт (киһи). ☉ Стыда нет у кого-л.
Ити курдук майгытыттанбыһыытыттан сирэйдээх буолан сирэйиҥ саатыа дуо? А. Софронов. Сирэйэ сөллүбүт кэпс. — туохтан эмэ санаата хом түһэн, кэлэйэн эбэтэр ыарытыйан сирэйэ-хараҕа өспүт, саппаҕырбыт. ☉ соотв. лица нет на ком-л.
Андерс хоһуттан Валерий сирэйэ сөллөн таҕыста. Софр. Данилов
«Иэдээн эбит, доҕоттор, — Маппыр дьэ муҥарахсыйар, сирэйэ сөллөр, — аны саллааттарбытыттан тыыммытын манаһа сылдьыыһыбыт дии». Л. Попов. Сирэйэ суох кэпс. — сиэри аахсыбат, кэрээнэ суох (киһи). ☉ Нахальный, бесцеремонный
Бу саҥарара сирэйэ суоҕун. Н. Түгүнүүрэп
Саҥалаах ээт өссө, сирэйэ суох. В. Шекспир (тылб.). Сирэйэ сырдаабыт — сирэйэ-хараҕа сырдаабыт диэн курдук (көр сирэй-харах). Дьон тыынара кэҥээн, сирэйэ сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Үчүгэйи көрдөхтөрүнэ ол кырдьаҕастар Оҕолуу үөрэн сирэйдиин сырдыыллар. С. Данилов
Лейтенант кэнники тылларыттан эдэр саллааттар сирэйдэрэ сырдыы түстэ. «ХС». Сирэйэ холлубут — олус күүскэ ыалдьан эбэтэр айманан, курутуйан иэдэйбит, буорайбыт көрүҥнэммит. ☉ Иметь измученный, убитый вид (напр., от сильной боли или от горя)
Оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ыалдьан муҥнанан, сирэйдэрэ холлубут дьоннор хааман, сыыллан, наһыылкаҕа сытан, булгунньахтан түһэн истилэр. Л. Толстой (тылб.)
Ыт сирэй көр ыт. Ыт сирэй, хаайыыга сыттаххына, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына, өйдөнүөҥ! Н. Якутскай
◊ Сирэйин хоту — хайдах хайыспыккынан инниҥ диэки (бар, сүүр). ☉ Прямо в том направлении, куда повернулся лицом; прямо как стоишь (идти, ехать, бежать)
Эмээхсин ыаҕайалаах үүтүн олордон кэбиһээт, сирэйин хоту сүүрэн талырдаата. Амма Аччыгыйа
Сэрэйэн сирэйин хоту баран испитэ. Суорун Омоллоон
Нэктээйэп сирэйин хоту хааман дьулуруйбутунан барар. Н. Якутскай. Сирэй оһох — кэлин эркинэ туруору анньыллыбыт мастары халыҥ гына сыбаан оҥоһуллар, үрдүк сүүстээх, киэҥ нэлэгэр сирэйдээх, намыһах холумтаннаах сырдыгы үчүгэйдик биэрэр көмүлүөк оһох. ☉ Камелёк с задней стенкой из жердей, расположенных вертикально и обмазанных изнутри толстым слоем глины, с широким устьем и низким шестом
Үрүҥ буорунан оҥоһуллубут сирэй оһох лачыгырыы турар. Р. Кулаковскай
Сирэй оһох уотун сырдыгар [саатын] иһин кыҥастаата. Айталын
Биһиги эбэлэрбит-эһэлэрбит лэппиэскэни сирэй оһоххо, саха ууһа оҥорбут анал тимиригэр сырайан буһараллара. ТИИ ЭОСА. Сирэй саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥата уларыйыыта суох бэриллиитэ. ☉ Прямая речь
Ааптар тылын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука туруоруллар. ПНЕ СТ
Сирэй саҥа хабыычыка иһигэр ылыллар уонна улахан буукубаттан суруллар. ЕНВ СТ. Сирэй сирэйгэ — 1) уун утары көрсөн туран. ☉ Лицом к лицу
Дьиҥэр, кини хас оттооччуну хантан билиэй, сирэй сирэйгэ көрсүһэн кэпсэтэн да көрө илик киһитин? Н. Лугинов
Биһиги ыстанан турабыт да, өстөөхтөрбүтүн кытары ыга харсыһа, сирэй сирэйгэ буола түһэбит. И. Сосин
Өстөөҕү кытары сирэй сирэйгэ соччо-бачча көрсүбэккэ, ыстыыгынан кэйгэллэспэккэ эрэ, аҥаардас буомбаттан, сэнэрээттэн диэтэххэ, сөҕүмэр сүтүк. «ХС»; 2) атын ким да суоҕуна, туораттан мэһэйдэһиитэ суох (икки өрүттэр бэйэлэрэ эрэ). ☉ Один на один
Кинини кытта биһиги сирэй сирэйгэ охсуһар соругу ыллыбыт. Т. Сметанин
Кизер бу сыгынньахтанар хоско тоҕо эрэ көстүбэт, арааһа, миигинниин эрдэттэн сирэй сирэйгэ көрсүөн баҕарбакка, атын хоско сырыттаҕа. ПП ОА
Түрмэни көрөөччү туран тахсан барда, Нехлюдов Масловалыын сирэйсирэйгэ хаалла. Л. Толстой (тылб.). Сирэй солбуйар аат тыл үөр. — саҥарааччыны (мин, биһиги), кэпсэтиигэ кыттааччыны (эн, эһиги) эбэтэр ахтыллар киһини, предмети (кини, кинилэр) бэлиэтиир солбуйар аат. ☉ Личное местоимение
Сирэй солбуйар ааттан туохтуур сирэйдэринэн уларыйыыта тутаахтаах. АВМ ҮКТТҮө
Сирэй солбуйар ааттар тылы, суругу …… ыраас, лоп-бааччы оҥороллор. ЕНВ СТ. Сирэй счёт бухг. — чопчу биир киһиэхэ анаан аһыллар, кини харчытын туругун, хаамыытын, хардарыта аахсыытын көрдөрөр докумуон. ☉ Лицевой счёт
Бухгалтерия ый ахсын бары холкуостаахтар сирэй счёттарыгар ааҕыллыбыт уонна бэриллибит хамнастарын суруйан иһиэхтээх. АВН КХАТО
Бу подразделениеҕа биэс уон биэс сирэй счёт …… олохтонно. «Кыым». Сирэй харчы — баар харчы, тута төлөһөр харчы. ☉ Наличность, наличные деньги
Холкуос тэрилтэлэри кытары сирэй харчыта суох аахсыыта поручениеларынан оҥоһуллар. КПЫ
Бөрөбүөтү сирэй харчынан ылбытыгар сберегательнай хаасса уурумньулаахха кибитээнсийэ биэрэр. СКТ. Хайа сирэйбинэн (сирэйгинэн, сирэйинэн) кэпс. — буруйдаах эрээри сааппаккабын хайдах инньэ гыныамый (хол., көрдөһүөмүй) диэн этии. ☉ Как, с каким лицом (появлюсь — о чувстве неискупленной вины)
[Хытыҕа:] Оо, хайа сирэйбинэн Тулаайах ийэбэр төннүөмүй? И. Гоголев
Дьэ ол кэннэ хайа сирэйгинэн билигин көрдөһүөҥүй? Н. Заболоцкай

I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит