сыһ. холб.
1. Арыый көбүччү, балачча (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Довольно, достаточно (о мере чего-л.)
Киэһэ уон чаас саҕана уу быһыт айаҕар таһыма балай эмэ үрдээтэ. М. Доҕордуурап
Сыма, сымалааһын Бүлүү эҥээригэр эрэ буолбакка, Саха сирин атын да оройуоннарыгар балай эмэ киэҥник тарҕана сылдьыбытын топонимика чахчылара эмиэ көрдөрөллөр. Багдарыын Сүлбэ
Балаҕаннара даҕаны Балай эмэ улахан, Олбуордара – үс мастаах, Остуолбалаах сүнньүөх ааннаах. Күннүк Уурастыырап
Сир балай эмэ сиигирбит, кытахтар ууламмыттар. Болот Боотур
2. Балачча өр, өр соҕус (бириэмэ туһунан). ☉ Довольно долго (о времени)
Балай эмэ тыа устун барбахтаан иһэн, арай уот буруолуу сытар сиригэр тиийбит. Н. Неустроев
[Быргый] туутун айаҕар кэлэн балай эмэ ууну булкуйбахтаан баран, туутун таһаар да. Күндэ
Балай эмэ хамсаабакка турбут биһик, кыһыл уол уһуннук татакаламмытыгар, бэйэтэ эйэҥнии түстэ. У. Нуолур. Тэҥн. балайда, балай эрэ

сыһ.
1. Өр буолабуола, дэҥ-дэҥ. ☉ Изредка, иногда
Хойут биирдэ эмэ кэлэн, наҕылыйан чэйдээн барыам. С. Ефремов. Биирдэ эмэ үөһэнэн суор, собулҕаны булбатах абатыгар, хооҕургаан ааһар. А. Федоров
2. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни разу, хоть раз (обычно употр. в отриц. предложении)
Уус Мандар биирдэ эмэ күүскэ кыыһырбытын бөһүөлэк дьоно өйдөөбөттөр. И. Гоголев
△ Хаһан эрэ. ☉ Когда-нибудь. Биирдэ эмэ ирэ-хоро кэпсиэҕэ

быһ. суох солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар, ханнык эрэ киһи (түмэр суолт.). ☉ Любой, кто-нибудь, кто-то (собир.)
Ким эмэ кэлбэт эбээт. П. Ойуунускай
Арай ким эмэ көхсүн этитэр, атаҕын сыҕарыҥнатар, сыҥсыйбахтаан ылар. Амма Аччыгыйа
[Үчүгээйэп:] Кэм кимиэхэ эмэ албыннаппытыҥ буолуо. С. Ефремов

1. ыйыт. солб. аат. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытарга туттуллар тыл; хас. ☉ Сколько
   Окуопа хастан сытар бандьыыттар төһөлөрүн билбэккэ эрэ атаакалыыр букатын табыллыбат. Н. Якутскай
   Иван Васильевич холкуос төһө ырааҕын, төһө табалаах хас киһи төһөнөн бадахтаахтык кэлиэхтээхтэрин аргыый ыйыталаһар. Амма Аччыгыйа
   Ити дьарапылаан улахана төһө буолуой? Күндэ
   Хата, ат буола оонньуох, мин эйигин көлүйүөм, төһө таһаҕаһы тардар эбиккин, көрүөхпүт. И. Никифоров
2. сыһ. суолт.
3. Туох эмэ хайдах кээмэйдээх, кэриҥнээх буоларын, оҥоһулларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ В какой мере, степени, насколько, как
   Этэрбэстэрин төһө бэркэ кичэммиттэрэ эбитэ буолла? Амма Аччыгыйа
   [Чокуурап:] Төһө улаатабын да, соччо элбэхтик тиэхиньикэни туһанар кыахтанабын. С. Ефремов
   Снайпер «булда» тахсар, төһө кыраҕыта биллэр мүнүүтэлэрэ кэллилэр. Т. Сметанин
4. Туох эмэ сабыытыйаҕа сыһыаннаах кэми-кэрдиини, бириэмэни ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Сколько (употр. для уточнения времени, связанного с чем-л.)
   [Наһаар] төһөнөн өр олордоҕун аайы, оччонон кини ынырыктаах суолга туруммутун өйдөөн баарта. Суорун Омоллоон
   Төһө өр маннык эрэйдэниэх муҥмутуй?! М. Доҕордуурап
   Отонньут курдук биирдии тонуктаһан, төһө бириэмэнэн кыракый оҥоойугу толороруҥ биллибэт. В. Яковлев
5. Туох эмэ ырааҕын-чугаһын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Сколько, насколько (употр. для выяснения, уточнения расстояния)
   «Төһө ыраах тэптим буолла» диэбиттии, ата аргыый хайыһан көрдө. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр барар сирдэрэ төһө ырааҕын, хайдах сирдэринэн айанныахтарын кэпсэтэллэр. Т. Сметанин
   Оскуолаттан дьиэҥ төһө ырааҕый? КИИ СТ-2
   ◊ Төһө ахсаан аат тыл үөр. — предмет чопчу ахсаанын эбэтэр чыыһыланы бэлиэтиир ахсаан аат (саҥа чааһа) арааһа. ☉ Количественное числительное
   Төһө ахсаан аат чыыһыла өйдөбүлүгэр муҥура суох элбэх, ол эрээри күннээҕи кыһалҕаҕа, үгэс курдук, сүүс, тыһыынча иһинэн суоттанар. ФГГ СТ
   Төһө кыайаргынан көр кыайаргынан. Биһиги улуу омуктар үтүө үгэстэрин төһө кыайарбытынан батыһыахтаахпыт. М. Доҕордуурап
   Төһө кыалларынан көр кыалларынан. «Төһө кыалларынан түргэнник кэлэ сатыам этэ», Сэмэнчик чэйин сыпсырыйбахтыыр. Н. Якутскай
   Төһө сатанарынан көр сатанарынан. Кини сирэйин фашист диэки биирдэ да туппатаҕа, төһө сатанарынан киниттэн тэйиччи тутта сатаабыта. Суорун Омоллоон
   ср. тув. чеже, узб. неча, кирг. нече, нечен ‘сколько’

түмэр солб. аат. Хас баҕарар, олус элбэх. ☉ Сколько угодно, сколько хочется, сколько хочешь
Чэ кылгастык итинник, Егор Петрович олус интэриэһинэй киһи! Кини туһунан төһө баҕарар суруйуохха сөп. Н. Лугинов

төһө да буолтун иһин

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар ‘туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости: всё-таки, как-никак, всё же, как бы то ни было
Ок-сиэ! Ол эрээри төһө да буолтун иһин, миигин көмүскэһэр киһи баар. Н. Неустроев
[Иван Иванович:] Пётр Степанович, эн киһи тылын ситэри истэр буол, төһө да буоллар, мин эйиэхэ начаалынньык буолабын. С. Ефремов

сыһыан холб. Туох эмэ этиигэ сөбүлэммэт, сөбүлэспэт ‘туох да диэбит иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительнопротивительное отношение с оттенком возражения, несогласия ‘вопреки всему’: что ни говори, как ни говори
Чэ, төһө да диэбит иһин, Унаарабы дьон айаҕар уган биэрэр сыыһа. С. Никифоров

сыһыан холб. ‘Туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: а всё-таки
Ол да буоллар, төһө да оннугун иһин, Аласов бу дойдуга бэйэтэ көрдөһөн кэлбитэ, маннааҕы оскуолаҕа иллэҥ миэстэ көстүбүтүгэр бэркэ үөрбүтэ. Софр. Данилов

сыһыан холб. «Буолтун да иһин» диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: хотя и; несмотря на то, что
Булка үөрүйэх буолан, төһө да дьулааннаах буоллар соччо уолуйбат, ыксаабат идэлээхпин. Т. Сметанин
[Михаил — Николайга:] Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитиҥ иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Наташа, төһө да уһун саһыл сонноох, сирэйин саба түһэр кулгаахтаах саһыл бэргэһэлээх, сылаас этэрбэстээх да буоллар, улаханнык тоҥно. «ХС»

1. быһ. суох солб. аат. Хас да, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
   Кинини төһө эмэ киһи ситэн ааста, төһө эмэ киһи көрүстэ, хас да киһи, туоруох бокуой биэрбэккэ, түҥнэри көтө сыста. А. Софронов
   [Маня:] Көр, эн төһө эмэ ынаҕы ыатыҥ да, хайдах курдук ырааскыный, оттон миигин көр эрэ: киһи чугаһаабат киһитэбин. С. Ефремов
2. сыһ. суолт. Сөп соҕустук, балачча, син. ☉ В достаточной степени, достаточно, довольно
   Халлаан төһө эмэ сырдаабытын үрдүнэн, түүтэх-түүтэх уоттар, чаҕылхай баҕайытык, күлүмкүлүм гыннылар. Т. Сметанин
   [Марба] иннигэр төһө эмэ өр сытыйан сытар сытынньаҥ мастары, күөрэ-лаҥкы түһэн турар куруҥах мастары үрдүлэринэн үөл тииттэр үөһээ халлааҥҥа өрө өрөһөлөнөн тахсан тураллара. Күндэ

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

1. быһ. суох солб. аат. Хайа эмэ, хайа эрэ. ☉ Какой-либо, какой-то
   [Бүөтүр:] Ханнык эмэ улахан сокуонньут киһи суруйбута буолуо. Амма Аччыгыйа
   [Марфа Николаевна:] Ханнык эмэ тэрилтэҕэ көһөрүү быһыытынан ыытан кэбиһэр кыахтаах буолуоҥ дуо? С. Ефремов
2. даҕ. суолт.
3. Дуона суох, бэрт кыра. ☉ Кое-какой, незначительный, ничтожный
   Кини ханнык эмэ үөрэхтээҕэ. Н. Якутскай
   Оттон сонуокка ханнык эмэ үүнүү баарын бастакы хаһыҥ үксүн хаарыйан ааспыта. М. Доҕордуурап
   Быйыл күһүн көлөһүн күнүгэр ханнык эмэ бурдук, эт сыыһа түҥэтилиннэ. «Чолбон»
4. Мөлтөх соҕус, мөлтөһүөр. ☉ Заурядный, посредственный, так себе
   Ортолдьун оҕоһут, Ханнык эмэ хаһаасчыт. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһ. Дуона суохтук, бэрт кыратык. ☉ Совсем чутьчуть, кое-как, ничтожно
Маппый ханныктык эмэ аһаата уонна эмиэ сытан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ыстапаан оскуолаҕа үөрэммэтэх эрээри, былыргы Новгородов алпаабытынан иҥнибэккэ ааҕар, ханныктык эмэ суруйар этэ. «ХС». Аҕам, буораҕынан эстэр саата суох буолан, ханныктык эмэ бултуйара, онон үгүстүк хоргуйарбыт. Т. Одулок (тылб.)

быһ. суох солб. аат. Төһө эмэ, аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
[Көмүстээх Бодойбо] Үгүс ыраахтааҕы Үлэһитэ түмүлүннэ, Хас эмэ омук Хамаандата хамылынна. Өксөкүүлээх Өлөксөй. Хас эмэ хос борубулуоханан бобута баайталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. М. Доҕордуурап

быһ. суох солб. аат. Ханнык эмэ кэмҥэ. ☉ Когда-нибудь, иногда
Хаһан эмэ саа тыаһа Үөһэ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хаһан эмэ Никиталыын орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов
[Сандаарка:] Бэйи, Барахсаанап барахсан, хаһан эмэ ситиһэр күннээх буолаа инибин. С. Ефремов

эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттары уонна сорох атын да тыллары кытта холбоһон, быһаарыыта суох солбуйар ааттары уонна сыһыаттары үөскэтэр. ☉ Частица, которая в сочетании с вопросительными местоимениями, а также с некоторыми другими словами образует неопределённые местоимения и наречия
Пуоста туруоруохха, баҕар, ким эмэ түбэһэ кэлиэҕэ. Суорун Омоллоон
Хаһан эмэ саа тыаһа үөһээ тыаны өмүрдэр. Күннүк Уурастыырап
Хайдах хоннуҥ, туох эмэ биллибэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Эмиэ балай эмэ саҥата суох олордулар. Эрилик Эристиин
2. Сорох холбоһуктарга этии суолтатын күүһүрдэргэ туттуллар. ☉ В некоторых сочетаниях выполняет усилительную функцию
Туохха эмэ, ханна эмэ Хайаатар да тиийиэххэ! П. Тобуруокап
Хайдах эмэ төннөө инибин. М. Доҕордуурап

сыһ. Хас, төһө (быһа холуйан, барыллаан). ☉ Сколько примерно
Хас оройуон, нэһилиэк аайытын төһө-хачча эҥин араас дьикти, мындыр эбэтэр судургу кыра, улахан остуоруйалар, кэпсээннэр баар буолуохтарай? Саха фольк. Убаай, ити аны хааллын, Умнулуннун, көппөтүн! Хата кэпсиим сахалыы Төһө-хачча үүммүппүтүн. С. Данилов

хаста да (даҕаны) диэн курдук
Итини эн иннигэр хаста эмэтэ хатылаан этэн тураллар. Н. Лугинов
Мичил күөһэ сойбутун хаста эмэтэ сылыта-сылыта Владимир Лукиһы кэтэһэ сатаата да, киһитэ кэлбэтэ. Г. Колесов
Урут ааҕыталаабыт хаһыаттарын төттөрү-таары сыымайдыы сылдьан, хаста эмэ ааҕыталыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Эмиий тумугун уоскунан оборон үүтүн ис (оҕо уонна үүтүнэн иитиллээччилэр төрүөхтэрин туһунан). ☉ Сосать грудь матери (матки), высасывать из неё молоко (о ребёнке, детёныше млекопитающих животных)
Күөх тугуттар ийэлэрин эмэннэр Чуп-чубугурастар, күннээн эрэллэр. С. Данилов
Махсыымка эрэйдээх, ийэтин эмиийин эмэн, уоһа боллойон олороро субу баар ээ. Софр. Данилов
[Кулунчуктар] ийэлэригэр тиийэн үҥүлүйэн, эмэн чубурҕаппытынан бараллар. В. Протодьяконов
2. Айаххар илдьэ сылдьан уоскунан соппой, тылгар мөкүнүҥнэт. ☉ Держать что-л. во рту, разминая губами, языком, сосать что-л. Оҕо тарбаҕын эмэр. П. Тобуруокап
Оҕото кэмпиэт аҕалан биэрбитин, онтун эмэ-эмэ: «Ити кэһиилэри ким аҕалан биэрдэ?» — диэн ыйытар. Күндэ
Хата киһиҥ кыһаммат, суоскатын эмэн чобурҕата сытар. С. Ефремов
△ Тугу эмэ айаххар уган уоскунан эпсэри ылан обор, соппой (хол., хамсаны). ☉ Втягивать, всасывать губами что-л. в рот, сосать что-л. (напр., трубку)
Сыгынньах ойуун уотун иннигэр арбайан, хаана болодуйан, хамсалаах табаҕын эмэн соппойо-соппойо, эмиэ саҥата суох олорбута. Н. Якутскай
3. көсп. Олохсуйан, ааһан-араҕан биэрбэккэ, киһи күүһүн ыл, кэбирэт (ыарыы, санаа-оноо туһунан). ☉ Подорвать, расшатать здоровье, причинить страдания (о болезни, о длительной тупой боли, переживаниях)
Өлөксөөс ахтылҕан маннык күүстээҕин, сүрэҕи-быары маннык ыарыылаахтык эмэрин урут сэрэйбэт этэ. В. Гольдеров
Бу киһи сүрэҕин-быарын эмэр, сааһын сарбыйар улуу аһыыттан кинилэри хайдах гынан быыһыах баарый. Н. Түгүнүүрэп
Хомойуох иһин, кини уһуннук олорботоҕо. Саамай күөгэйэр күнүгэр сылдьан, ыарахан ыарыы эмэн, бэрт уһуннук ыалдьан өлбүтэ. СМН ТС
4. көсп., кэпс. Кими эмэ көлөһүннээ, үбүн-аһын бэйэҕэр иҥэрин, мөлтөт-ахсат. ☉ Эксплуатировать кого-л., выжимать пот из кого-л.
Үрүҥ күн анныгар үлэһит кылаас күүһүн хааннаах хара көлөһүнүн хапытаал-хабала эмпиттэрэ. П. Ойуунускай
Бэһиэлэйэп мин хара көлөһүммүн эмпитин харахтаах бары көрбүт суола ини. Амма Аччыгыйа
Баайдар бырыһыанынан, хабаланан дьон сүмэтин эмэн олорбуттара аны уурайыахтаах. М. Доҕордуурап
5. көсп. Төлөрүппэт гына ыга ыл (омсолоох куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Засасывать, затягивать кого-л. (о каком-л. пороке, дурной привычке)
Тоойуом, кэбис, итинник этимэ. Арыгы эмэн ылбытын киһи эрэ билбэккэ хаалар. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. ем, тюрк. ем, эм ‘сосать’

1. мест. вопр. сколько; мунньахха төһө киһи кэлбитий? сколько человек пришло на собрание?; бу сыаната төһөнүй? сколько это стоит?; 2. нареч. 1) сколько, -с какого времени; эн манна төһөттөн үлэлиигин ты с какого времени здесь работаешь?; төһө өр күүттүҥ? сколько ты ждал меня?; төһөнү баҕарар оҥор делай, сколько угодно; 2) в какой мере, насколько; нууччалыы төһө билэҕин? насколько ты знаешь русский?; төһөтүн да иһин а) сколько бы то ни было ; б) как бы то ни было ; всё-таки; төһөтүн да иһин, эн сыыстыҥ всё-таки ты ошибся.

частица 1) словообразующая, образует неопр. мест, и нареч. от вопр. мест, и нек-рых др. слов: ким эмэ кто-нибудь, кто-либо; туох эмэ что-нибудь, что-либо; ханнык эмэ а) какой-нибудь, какой-то; б) неважный; неважно; ханна эмэ гдё-нибудь; хайа эмэ какой-нибудь; хантан эмэ откуда-либо; кимиэнэ эмэ чьё-нибудь , чьё-либо; төһө эмэ много; төһө эмэ күүттүбүт мы его долго (букв. много) ждали; хайдах эмэ как-нибудь; хас эмэ много; хас эмэ төгүл многократно; хаста эмэтэ несколько раз; биир эмэ а) какой-нибудь; биир эмэ ырыаны үөрэт разучи какую-нибудь песню; б) несколько (небольшое количество); хаһан (или биирдэ ) эмэ когда-нибудь, когда-либо; иногда; күҥҥэ биирдэ эмэ саҥарар он очень мало говорит; биирдэ эмэ сылдьыам когда-нибудь зайду; биирдиилээн (или биирдээн ) эмэлээн немного; кое-гдё, редко; биирдиилээн эмэлээн харыйа түбэһэр изредка попадаются ели; 2) усил. употр. в нек-рых сочет. хоть; биирдэ эмэтэ таарыйдын пусть хоть раз заглянет; баҕар , биир эмэ куһу өлөрүөм может, убью хоть одну утку. эмэгэт уст. 1) дух-покровитель шамана; 2) медная пластинка в форме сердца (пришивается спереди на шаманской одежде — особый знак шаманского достоинства); 3) деревянное или берестяное изображение злого духа.

төһө-хачча буолуой не угодно ли?; прошу вас; үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын истэн көрдөххүнэ төһө-хачча буолуой? не выслушаете ли вы мою величайшую просьбу? (букв. не угодно ли вам будет выслушать моё доброе слово с уздой и поводом?— почтительное церемонное обращение при усиленной просьбе).

сосать (о ребёнке и детёныше животного) .

int. how much

det. some, any (used only with pronouns)

v. to suck