удаляться, отдаляться (во времени, пространстве); увеличиваться (о расстоянии); барбыта быданнаата прошло много времени с тех пор, как он уехал; икки ардылара атан быданнаан иһэр расстояние между ними всё увеличивается.

1) расти, вырастать, подрастать; кыыс дэлби улаатта девочка сильно подросла; улааппыт оҕо подросший ребёнок; 2) возвышаться; ыраахтан булгунньах улаатан көстөр вдали возвышается холм; 3) увеличиваться; табаар тиэйиитэ улаатар завоз товаров увеличивается; 4) неодобр, важничать, зазнаваться; олус улаатар он слишком зазнаётся.

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов