несов. см. увернуться.

побуд. от аас= I; аһаран биэр = увернуться (от удара, толчка и т. п.) ; сайыны аһар = проводить лето где-л., как-л.; нуорманы аһар = перевыполнить норму.

даҕ. Аһаран, халбарыйан биэрэр дьоҕурдаах. ☉ Способный увернуться, уклониться от какой-л. неприятности, опасности. Аһарынньаҥ уол
□ Уол саҕынньаҕын арыйан көрүтэлээтэ: үс сиринэн буулдьа тоҕута көтөн ааспыт
«Ок-сиэ, хата аһарынньаҥ киһи буолан тыыннаах орпуппун». «ХС»

I 1) побуд. от тут = I; оҕону туттара түс = дать подержать, понянчить ребёнка; бу ат оҕоҕо туттарбат эта лошадь не даётся детям; сыыһа туттар = не даться в руки, увернуться; 2) укреплять, закреплять чём-л.; тоһоҕонон туттар = закрепить что-л. гвоздём; 3) вручать, давать что-л. на хранение; харчытын миэхэ туттарда он отдал мне на хранение свой деньги # хам туттар = заболеть воспалением лёгких.
II побуд. от тут= II; дьиэни туттардым мне построили дом. ,

аат. Маска (ураҕаска) эбэтэр быаҕа иҥиннэриллибит туох эмэ бэлиэтэ, символа буолар араас формалаах уонна өҥнөөх таҥас лоскуйа. ☉ Флаг. Судаарыстыбаннай былаах. Кыһыл былаах
□ Хайа борокуот урут тиэнэ охсон тумсугар кыһыл былааҕа тэлибирээбитинэн Дьокуускайга устан сундулуйа турарыгар куоталаһыы күргүөмнээн баран эрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Куорат ортотугар баар таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
◊ Былаах былдьаһыыта — сүүрүүлээх оонньуу көрүҥэ: площадканы ортотунан аҥардаан, икки хамаандаҕа хайдыһан оонньонор. Площадка кэлин быыһын ортотугар былаах анньыллар, ону утары оонньооччуларга ситтэрбэккэ эрэ бэйэ площадкатыгар аҕалыллыахтаах, оччоҕо кыайыллар. ☉ Вид подвижной игры. Играют две команды. У каждой своя площадка, в середине задней стороны которой ставится флажок. Цель игры — завладеть флажком чужой команды и принести его на свою площадку, при этом успеть увернуться от игроков второй команды. Сайылык оҕолоро мустан, былаах былдьаһа оонньоотулар

туохт.
1. Халбарыйан биэр, таптарыма. ☉ Увернуться, уклониться, отклониться от чего-л.
Мэник Мэнигийээн тайаҕын мүһэтинэн быраҕан саайар. Анарааҥҥыта аһаран биэрэр. Суорун Омоллоон
Бэрт Хара иҥиннэрбэккэ кымыһы иһэ олордоҕуна, Дыгын баай бэйэтэ сытыы кылыһынан сырбатар да, Бэрт Хара аһаран биэрэр. Саха фольк. Саргылаана халбарыс гынан аһаран биэрэбин диэн олоппоһуттан охто сыста. Софр. Данилов
2. көр атаар
5
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэни көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Уолаттар уһун түүнү быһа күө-дьаа кэпсэтэн, тустан хадьыктаһан, сырсан битигирэһэн аһарбыттара. И. Федосеев
3. Урут ситиһиллибиттээҕэр үчүгэй түмүгү көрдөр, тугу эмэ куоһара оҥор, толор. ☉ Показывать результат, превосходящий ранее достигнутый, превышать установленную норму
Үлэҕэ турууга Өкүүчэ бастаата Бүгүҥҥү нуорматын Үс төгүл аһарда. Саха нар. ыр. III
[Баанньа] ууруллубут туоһу лаппа аһарыа эбит да, дубук чугуулаан, кыратык аһарда. В. Чиряев
♦ Киһи аатыттан аһар — кими эмэ киһи дьүһүнүн сүтэрэр гына улаханнык кырбаа эбэтэр атаҕастаа. ☉ Сильно избить или обидеть кого-л. до потери человеческого облика
Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, Уйбаан Маайатын букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
«Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа», — диэн айан киһитэ, сүбэлии-сүбэлии, хара бытыгын ыырааҕын быыһынан туора-маары сыыйынна. Эрилик Эристиин
Уйбаан Дуруһаалап этэригэр дылы, Микииппэрэп кинээс баайынан абылаан, умса сөрөөн, киһи аатыттан аһарда. М. Доҕордуурап. Кулгааҕын таһынан (уһугунан) аһар — аахайыма, суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не принимать во внимание, не реагировать, пропускать мимо ушей
Киһитэ этэрин букатын итэҕэйбэтэр да, Оҕотоойоп итини барытын кулгааҕын таһынан аһарда. Софр. Данилов
Катерина Павловна, итини барытын иһиттэ гынан баран, болҕомтотун уурбакка, кулгааҕын таһынан аһаран кэбистэ. Н. Лугинов

I
туохт.
1. Эмискэ туора ыстан, туораан таҕыс, эбэтэр суолу-ииһи бутуйан куот, сас. ☉ Вдруг увернуться, нырнуть в сторону, запутав след, укрыться
Бандьыыттар ханан эмэ төттөрү бургуйан манна тиийэн кэллэхтэринэ да көҥүл. Болот Боотур
Кини [тайах] адьас көнөтүк, иннин хоту барбакка, араастаан бургуйан куота сатыырга санаммыт быһыылааҕа. Далан
Мин тыынан таҥнары устабын. Иннибэр таҥара дьиэтэ көһүннэ, соччо ырааҕа суох эбит, үрэҕим төттөрү бургуйда, таҥара дьиэтэ көстүбэт буолла. М. Пришвин (тылб.)
2. Туох эмэ (хол., уу) аннынан, түгэҕинэн сырыт. ☉ Быть, находиться, обитать под чем-л., в толще чего-л. (напр., воды)
[Икки атахтаах] Муораны түгэҕинэн Муутака балык курдук Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өрт уота тиит мастаах, халыҥ көтөҕөлөөх тыаҕа алларанан бургуйан сир кырсын, көтөҕөнү сиэн, мас силиһин батыһан күрүөһүлээн куотаары сордуур. ФВС К
♦ Бургуйар куордаах фольк. — куотар санаалаах, үгэстээх. ☉ Неуловимый, легко ускользающий. Босхо бастардаах, Боҕуйар сүһүөхтээх, Бургуйар куордаах Бороҥ урааҥхай аймахтарын Мудан элбэх буолуон туһугар Кырдьык, кэлээри гыммыт нии! Саха фольк.
II
туохт. Синньигэстик өрө тыккыраан таҕыс (буруо туһунан). ☉ Клубиться, тянуться вверх (о тонкой струйке дыма)
Ыраах саҕахха Буруо бургуйар, Соҕотох яранга Сыыр үөһэ турар. С. Данилов
Урут ол-бу алаастар быыстарыттан сэниэтэ суохтук бургуйан тахсар соҕотох буруолар, ырааппакка эрэ, буруйан сүтэн-өһөн хаалаллара. Г. Нынныров
Кырдьаҕас биир оҕонньор Саҥа хаата тутар, Эмээхсинэ уот оттор, Күрэҥ буруо бургуйар. Т. Сметанин

1. аат. Сөбө суохтук быһыыланыы, быһаарыы, толкуйдааһын. ☉ Неправильность в действиях, решениях, мыслях, ошибка
   Дьөгүөрдээн Байбал сыыһатын билиннэрэр санаалаах. Амма Аччыгыйа
   Киһи бэйэтин урукку сыыһатын өйдөөбүт буоллаҕына, кэлэр өттүгэр итинниги иккиһин оҥорбото биллэр. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт. Сөбө суох, алҕас. ☉ Ошибочный, неверный
   Бу улуу сүбэҕэ ким даҕаны сыыһа тылы этэн сүүс сыл усталаах-туоратыгар хара мэҥнэниэҕин, сууйуллубат-сотуллубат хара кирдэниэҕин төрүт баҕарбат эбит. П. Ойуунускай
   Сыыһа дьаһалы ыыппыккыт. Амма Аччыгыйа
   [Маайыс:] Эн сыыһа суолунан баран иһэҕин быһыылаах. С. Ефремов
3. сыһ. суолт.
4. Сыалга таппакка, таһынан, аттынан (ыт, оҕус уо. д. а.). ☉ Не попадая в цель, мимо, невпопад
   Учуутал ааны сыыһа харбаан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Тыгырыана арыый сыыһа харбаан хаалла. Болот Боотур
   Уол, илиитэ уот аһыйа түспүтүттэн соһуйан, чөкчөҥөнү сыыһа ытан кэбиспит. Суорун Омоллоон
5. Сөбө суохтук, сыыһатык. ☉ Неправильно, неверно, ошибочно
   Кинилэр, быһыыта, миигин сыыһа өйдүөтүлэр ээ, ама даҕаны «бөлүһүөгүм» иһин, ханна баар таҥараны баар диэмий? П. Ойуунускай
   Мин санаабар, эһиги сыыһа бараары гынаҕыт. Мантан бараҥҥыт да арыынан чалларыйар сири булуоххут суоҕа. Н. Якутскай
   Мин хаһан даҕаны сыыһа эппэппин ээ. С. Ефремов
   ♦ Сыыһа туттар — эппиэттэн куотун, халбарытын. ☉ Не даться в руки, увернуться
   — Ээ, ол дьуһуурустубаттан куотар, — биригэдьиир көх-нэм буолла. — Ол дьэ сыыһа туттарыы — кини идэтэ. С. Никифоров
   Бу ымсыы, сиэмэх дьон, араас түгэҥҥэ түбэһиннэрэн, сыыһа туттаран, судаарыстыба, норуот үбүн-баайын баламаттык халаан, уоран экэниэмикэҕэ охсууну оҥороллор. «Кыым». Сыыһа тутун — алҕаһаан биэр, сөбө суох быһыыны таһаар. ☉ Сделать неправильный ход, допустить (совершить) ошибку, оплошать
   «Аны сыыһа туттан кэбиһиэ!» — диэн дьулайа санаабытынан, Тогойкин одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа
   Бачча үчүгэй үлэҕэ түбэһэн баран, сыыһа туттан биэрбэтэххэ табыллар. Болот Боотур
   Уоруйахтар кэллэхтэринэ, мин эйигин уһугуннарыам, онно дьэ сыыһа туттумаар. ПНО. Сыыһа үктээ — сыыһаны оҥор, сыыһа быһыылан. ☉ Оступиться, совершить ошибку
   [Чолооску:] Түбэспит киһи мин бэйэм түбэһиим, сыыһа үктээн биэртим кэннэ хайыаҥый. Амма Аччыгыйа
   Эдэр сааспар сыыһа үктээн, Арсены алҕас таптааммын, куруутун маннык аҥаардас сылдьыахпын санаатахпына, ыарахан. М. Попов
   Ол биирдэ сыыһа үктээн оҥорбут ыар буруйун өстөөхтөрүттэн хаанын тоҕон ситиспитэ боруостуоҕар сөпкө дылы. «ХС»