аат. Туохтан эмэ араас сылтаҕы туруоран аккаастанааччы. ☉ Тот, кто умеет увиливать, уклоняться (напр., от работы)
Холкуоһунай тутул бастакы сылларыгар дьон олус күүскэ үлэлиирэ, харыстанан турааччы, үлэттэн куотунааччы диэн суоҕа. «Кыым»

несов. 1. эргий, эргичий, кулахачый; колесо вертится көлөһө эргичийэр; вертеться на стуле устуулга олорон эргичиҥнээ; вертеться перед зеркалом сиэркилэ иннигэр эргичиҥнээ; 2. разг. (постоянно находиться где-л.) эргийэ сырыт, тула кет, тэпсэҥнээ; он вертелся здесь весь день кини күнү быһа манна тэпсэҥнээн сылдьыбыта; 3. перен. (о мысли и т. п.) тула эргий, тулан таҕыс; 4. разг. (увиливать, хитрить) урбачыҥнаа, куота сатаа, ол-бу буол; не вертись, а говори правду ол-бу буолума, кырдьыккын эт; # вертеться под ногами киһи илиитигэр-атаҕар иилиһин (салгыт); вертеться на языке субу баар курдук буолан баран өйгө киирэн биэримэ.

туохт. Тугу эмэ сылтах оҥоһун, туохха эмэ төрүөт буолбаты төрүөт гына сатаа. ☉ Придумать, найти какую-л. причину, повод, основание для чего-л.
Киһи көнөтө, чиэһинэйэ кини эрэ курдук айдаарар, атыттары аҥаар кырыытыттан киртитэр. Онон сылтанан бэйэтигэр туһалааҕы оҥостор. М. Ефимов
Ыаллыы олорор эмээхситтэр, оҕонньоттор буолуо суоҕунан, онон-манан сылтанан кэпсэтэ кинини [кийиити] көрө, чинчилии киириэхтэрэ, өтөр тахсан биэрбэккэ, күнү-дьылы билгэлии олоруохтара. В. Иванов
Аны, сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан, ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
ср. кирг. шылта ‘находить отговорки; отговариваться’, алт. шылта ‘находить отговорки, находить повод, причину для отговорки’, казах. сылта ‘благовидный предлог’, монг. шалтах, бур. шалтаха ‘пользоваться случаем, искать повод; увиливать’

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов

аат.
1. Туох эмэ улаҕата, күн эбэтэр сырдык тыкпат өттө. ☉ Теневая сторона, тень
Көхсүм кыараан ыксааммын биир охтубут тиит сыгынаҕын күлүгэр тиийэн сыттым да, утуйан хааллым. Н. Неустроев
Оҕо ол от күлүгэр тиийэн олоро түһүөн баҕара истэ. Суорун Омоллоон
Маша, бэс чагда быыһыгар тахсан, күлүккэ күөх от үрдүгэр Пушкин «Дубровскайын» ааҕа олорбута. М. Доҕордуурап
2. Туохха эмэ сырдык тыктаҕына, нөҥүө өттүгэр бэйэтин быһыыта түһэн харааран көстөрө. ☉ Отражение в чем-л., на чем-л.
Күөлгэ киирэн, күлүкпүн көрүнэн баран, бэйэбиттэн бэйэм сонньуйдум. Т. Сметанин
Улуу хайа Улан Ходо Күлүгэ ууга түһэн, мэктиэтигэр өҕүллэҥнии-өҕүллэҥнии, өрүтэ эккирии сытта. Эрилик Эристиин
Бу чүөмпэлэргэ кытарымтыйа тунаарар лабаалардаах хахыйах мастар күлүктэрэ көстөн турара. Күндэ
3. Чуолкайа суох барыаран көстөр киһи барыла. ☉ Неясное в темноте очертание фигуры человека, животного, предмета, силуэт
Өстөөх диэкиттэн үс хара күлүк хаҥас өттүбүттэн хаама-үөмэ былаастаан биһиги дьоммут диэки ааһан эрэр. Т. Сметанин
Дьиэ таһыгар сыарҕа тыаһа оргууй соҕус күүһүргээн иһилиннэ уонна уҥа түннүктэринэн күлүк элэҥнээн ааста. Эрилик Эристиин
Кыым хотоолго тыаһа суох дьылыйа сыттаҕына, эмискэ иннигэр адьас чугас икки хара күлүк бэрис гынар. С. Никифоров
4. Ким эрэ мөссүөнүн, дьүһүнүн ойуута, көстүүтэ. ☉ Образ, изображение кого-л.
Уҥа муннукка остуол, үөһээ муннукка таҥара күлүктэрэ бааллар. Күндэ
Хаҥас өттүгэр көмүрүө куоластаах хуор дьоно таҥара күлүгүн көтөҕөн тураллар. П. Филиппов
Бааллар манна сэрии фронугар геройдуу охтубут буойуннар ытык күлүктэрэ, бааллар билигин сиэннэрин биэбэйдиир үлэ, охсуһуу бэтэрээннэрин кэрэ хаартыскалара. «ХС»
♦ Күлүгүн быһа хаампат — иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I)
[Сатараал:] Аны күлүккүн быһа хаамыам суоҕа. Суорун Омоллоон
Эйигин күлүккүн да быһа хаампыт айыыта суох ини. М. Доҕордуурап
[Уулаах] көннөрү кэмигэр Доодороп күлүгүн быһа хаампат. «ХС». Күлүгүн куустарар — дэҥ үктэтэр, албынныыр. ☉ Оставлять на бобах, одурачивать (букв. заставляет обнять свою тень). Күлүгүн харбатар — араас албаһы туттан куотунар; таба ылларбат, туттарбат. ☉ Уклоняться от чего-л., прибегая к хитростям, уловкам; уворачиваться, увиливать
Күлүгүн харбатарын дьэ сатыыр киһи. — Табаһыт эбээннэр, …… хайдах да кэтэһэн, албыннаан саа сыалыгар чугаһаппатахтара, бөрө наар күлүгүн харбата сылдьыбыта. Н. Заболоцкай. Күлүгэр өксөйбүт күтүр — наһаа ымсыы, иҥсэлээх киһи. ☉ Очень жадный, алчный человек. Күлүгэр өксөйбүт күтүрү кытта тыл аахсыма. Күлүгэ суох киһи кэпс. — хаһан кэлбитэ-барбыта биллибэт түөкүн, албын киһи. ☉ Мошенник, плут. Күлүгэ хараарбыт түөлбэ. — 1) өлөрө чугаһаабыт. ☉ Ему осталось недолго жить, на нем печать смерти. Ол эрэйдээх күлүгэ хараарбыт; 2) киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит. ☉ Содеянное (напр., убийство, тяжкое преступление) оставило на нем свой мрачный след (букв. его тень почернела)
«Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа, Таҥараҕа да айыы буолуо», — диэн Саныырбын кытта, Илиим тардан кэбистэ. А. Софронов. Күлүгэ эрэ сылдьар — ыалдьан дуу, санаарҕаан дуу көҥдөй бэйэтэ эрэ сылдьар. ☉ Бродить тенью (из-за болезни или горя)
Оскуолабын бүтэрэр банкекка күлүгүм эрэ сылдьан баран, сарсыарданан дьиэбэр кэлиибэр Бүөккэ миэхэ утары тиийэн кэлбитэ. Н. Босиков. Күлүк <курдук> киһи — дьаарай түөкүн, албын-көдьүн киһи. ☉ Отъявленный плут, пройдоха, шельма. Күлүккэр имнэн — дьон билбэтинэн сэмээр үөрэ санаар. ☉ Тихо радоваться, не выказывая своей радости (букв. подмигивать своей тени)
Күтүөт уонна кылын хара санаалара туолара чугаһаан, күлүктэригэр имнэнэллэр. Ф. Софронов
Чэ-чэ, ээх. Хата, бэйэбин кулаак оҥорботулар диэн күлүккэр имнэммэккин эбээт. Күндэ
Ким тугу да диэбэккэ, истибэтэх кулгаах буоллулар, оҕонньордоох эмээхсин күлүктэригэр имнэнэн кэбистилэр. «ХС». Күлүккэр тут — тугу эмэ кимтэн эмэ кистээ, саһыар. ☉ Прятать, скрывать что-л. (букв. держать в тени своей). Күлүк түспэтэх — ыраас, туох да эҥкилэ суох (үксүгэр киһи туһунан). ☉ Чистый, незапятнанный, кристальный (обычно о человеке)
Аныаха, диэри күлүк түспэтэх, сибэккилии нарын олохтоох киһи, кини, хантан итинник тулуурданна? Н. Лугинов. Күлүк (күлүктэ) түһэр — кими эмэ туох эрэ куһаҕаҥҥа уорбалаа. ☉ Бросить тень на кого-л., дать повод подозревать кого-л. в чем-л. неблаговидном. Толкуйдаан көрдөҕүнэ, Огдооччуйа эмээхсин үтүө аатыгар күлүгү кинилэр баччааҥҥа диэри түһэрдилэр эбээт. И. Гоголев
Аҥаардастыы, үрдүттэн күтүрээн, күлүк түһэрэр табыллыбат. М. Попов
Арыгыны тиэйэн аҕалбыт дьоҥҥо күлүк түспүтэ, улахан суолталаах уоруу таҕыста диэн милииссийэҕэ тыллабыр киирбитэ. «ХС». <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк — таҥара курдук улаханнык ытыктаа, сүгүрүй. ☉ Благоговеть, преклоняться перед кем-л., как перед богом (букв. кланяться его тени)
Күннэритүүннэри күлүмнүү Күтүр манньабын хаһан эрэ Күлүкпэр үҥэн, күлбэр ууран, Махтал этэн мах гыннарар, Мах гынар маҥалайбын толорор? Ньургун Боотур. Ньургун Боотур диэн Илэ Бэйэбинэн кэлэммин, Үс бараа хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
◊ Күлүк көрүнүү — оҕо оонньуута — икки оонньооччу утарыта турар: биирдэрэ күлүк көрүнээччи буолан араастаан хамнанар, атына күлүк буолан, кинини үтүктэн иһиэхтээх. Сыыһа үтүктүбүт «күлүк» оонньууттан туоруур. ☉ Детская игра: два игрока стоят друг против друга, один из них изображает тень другого
«Тень» должна безошибочно повторять движения первого игрока. При малейшей неточности «тень» уступает место очередному участнику игры. [Күлүк көрүнүүгэ] икки киһи оонньуур. ВПК СОо
ср. тюрк. күлэгэ, көлэгэ ‘тень’