аат. Уопсай бэрээдэги куруубайдык кэһэр, сиэрэ суохтук быһыыланар киһи. ☉ Хулиган
«Арба, эһигини, кулаактары, күлүгээннэри, дьахтар этинэн-хаанынан эргинээччилэри, туох кыайдаҕай, туох умса уурдаҕай?» — диэн Харытыана айдаара түстэ. П. Ойуунускай
Уол киһийдэх эрэли толорботох, хайа күн холбоһуоҕуттан баппат күлүгээн быһыытынан биллэн барбыт. П. Чуукаар
♦ Күлэр күлүгээн кэпс. — киһи аатыттан ааспыт киһи, күлүгээн. ☉ Отъявленный хулиган
Күлэр күлүгээн буолаары гыммыт. — Ол сахха олус үчүгэй оҕо үһү. Онтон ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт күлэр күлүгээн, иһээччи буолан барбыт. Э. Соколов

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ хайдах эмэ сыһыаннаах буол, киниэхэ, кини туһугар хайдах эмэ быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. как-л., проявлять какое-л. отношение к кому-л.
Урут мэлдьи сэнээбиттии өһүөннээхтик көрөр бэйэтэ, кэлин миигин өйдөөн, сүрдээх истиҥник сыһыаннаста. Н. Лугинов
Сергей бастаан утаа тымныытык сыһыаннаһыах курдук буолбута, кэлин улам ааһан истэ. В. Яковлев
Убайым Семён Михайлович дьиэ кэргэнэ бары миэхэ истиҥник, эйэҕэстик сыһыаннаһаллар, мин сынньалаҥым кыһалҕата, түбүгэ суох буоларыгар баҕараллар. «ХС»
2. Тугу эмэ хайдах эмэ ылын, хайдах эмэ ылынан толор. ☉ Воспринимать что-л. как-л. (напр., жизнь)
Дьүүллэһиллэр боппуруоска хайдах сыһыаннаһарын симиктик, быһаччыта суохтук этэр. ОАП ОТХ
Үлэҕэ-хамнаска дьоҕурдаах, олоххо дьиппиэнник сыһыаннаһар, арыгыга да, табахха да уймамматах уолчааны сотору биригэдьииринэн анаабыттара. ЧКС ЫаЫЫ
— Мин этэрим хайдаҕый? — Эн этэриҥ сөп буолан баран, мин балаһыанньабар эн хайдах сыһыаннаһыаҥ эбитэ буолла. «ХС»
3. Тугу эмэ кытта туох эмэ ситимнээх буол, тугунан эмэ ситимнэс. ☉ Строить отношения с кем-л.; быть связанным с чем-л.
Ол эн кинилэри кытта кэлэр өттүгэр хайдах сыһыаннаһар суолу тобулунаргар көмөлөһүөҕэ. Р. Баҕатаайыскай
Сыһыаннаһар киһигин син биир бэйэҥ кэриэтэ санааҥҥын, кини киһилии достоинствотын өрө тутуохтааххын. ПБН КДьСО
Этии биир уустаах чилиэннэрэ биир тылга сыһыаннаһаллар уонна биир ыйытыыга эппиэттииллэр итиэннэ этиигэ биир чилиэн буолаллар. ПНЕ СТ

1. аат.
2. Кытаанах умнастаах, хойуу лабаалардаах, өр сыллаах үүнээйи уопсай аата. ☉ Д ер е в о ( растение)
   Хойуу мастаах тыа. Отонноох мастар. Маһы кэрт.  Таһырдьа хараҥа. Мастар …… барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
   Дьэ лиҥкинээн мастар да мастар буолан бардылар. Суорун Омоллоон
   Хатыҥ мас с эби рдэ ҕи н тыа лла р х а р а с у о л ү рд үгэр тамныыллар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Оннук үүнээйи охтон бүтүннү ү эбэтэр чаастарынан ыһылла сытара. ☉ Валежник; щепки
   Ходуһа маһын ыраастаа. Бу мастары хомуйан умат.  Ыттар тугу да булбакка, маһы үрдүнэн көтүөкэлии сылдьыбыттар. Суорун Омоллоон
3. Тутууга уонна оттукка анаан бэлэмнэммит матырыйаал (бэрэбинэ, хаптаһын, саһаан, ч у у р к а у о. д. а.). ☉ Строительный лесоматериал; дрова
   Батараактар артыаллаһан, иккилии-үстүү дьукаах олорор дьиэлэрин мастарын сырса-сырса кэрдэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
   Серёжа тыаттан мас таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэ рэр. Н. Лугинов
   Хоспох иһэ хабысхараҥа, тимир оһохторугар укпут мастара сыр-мыр умайан таһыргыыр, таһырдьа буурҕа улуйар. Н. Якутскай
   Мэхээс үс атынан куоракка саһаан уонна кураанах мас тиэйэр. «ХС»
   3
   тыа диэн курдук. Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Кыыл таба үөрэ үйэ тухары биир суолунан — туундараттан маска, мастан туундараҕа — күһүн-саас көһөр. Багдарыын Сүлбэ
   Эмиэ намыһах кэдээл алыыны туораан кыыл нөҥүө маска тахсыбыт. «ХС»
4. даҕ. суолт. Мастан оҥоһуллубут. ☉ Деревянный
   Мас дьиэ. Мас күрдьэх. Мас кытыйа.  Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах эти м. П. Ойуунускай
   Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, т и м и р т э р и э л к э л э р - - д ь ү ү л э -д ь а абыта суох кыстанан сыталлар. Күн дэ. Мас дьааһыктар үрдүлэригэр …… сиидэлэр ыйаммыттар. «ХС»
   ♦ Атырдьах маһыныы араҕыс көр атырдьах
   Биир төгүрүк сыл ааста кинилэр атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
   Адьас ыраатта ол кыыстан уол атырдьах маһыныы арахсыбыта. С. Васильев
   Кутурук маһа буол (гын) көр кутурук. Ньырбачаан убайыгар куолутунан кутурук маһа буолбута. Далан
   «Бэйэҕит барыҥ! Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн сирбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
   Тойон киһи бы һыытынан Абдуркулла уолугар: «Лаап пы быһыылаах, манна киириэх!» — диэн баран, дьулуруйан киирэн барда, кэнниттэн Мундербек кутурук маһа буолан киирсэ турда. Эрилик Эристиин
   Маҥкы маһын курдук күөрэс гын — куйуур маҥкытын курдук күөрэс гын диэн курдук (көр маҥкы). [Кинээс оҕонньор:] Эмиэ биир бассабыык итэҕэһигэр төрөөбүт эристиин урукку саах күрдьээччи, ынах ыаччы кумалаан уола. Сотору эмиэ маҥкы маһын курдук күөрэс гына түһ эрэ буолуо. Суорун Омоллоон
   Павлов 1922 сыллаахха амнистияланан баран, маҥнайгы холкуостар кэмнэригэр тыа сирдэригэр эмиэ баанда тэринэн, маҥкы маһын курдук күөрэс гына түстэ. ЛБС
   Малинины төһө да инники кирбиигэ ыытталлар, х а й а а н даҕа ны ы р а а х ты ы л кэтэҕэр, маҥкы маһын курдук күөрэс гыммыта эрэ баар буолуо. К. Симонов (тылб.)
   Мас акаары көр акаары. Оҕонньор үс уоллааҕа: улахана — өйдөөх, мааны, ортокута — халы-мааргы, оттон кырата — мас акаары. ЕА ЭС
   Тэҥн. окко-маска (маска) умньаммат акаары. Мас аччык — туос аччык диэн курдук (көр аччык). [Николай Хандыковка:] Ити Доҕолоҥ обургу дьадайыам диэн, баар суох соҕотох кыыһын аһаппата буолуо дуу? Кымырдаҕас курдук дии, быстыахха айылаах, букатын мас аччык. А. Сыромятникова. Мас диэм суоҕа — булан эппиэттиэм, маһынан охсорбун да кэрэйиэм суоҕа. ☉ Не побоюсь даже палкой ударить (найду как ответить)
   [Маарыйа:] Чэ, туран кэл эрэ, мин да мас диэм суоҕа, буор сирэй. Бэс Дьарааһын. Маска оҕус (охсон кэбис) — туга да суох хаал, бүтэр, барытын бараа (ас-үөл, туох эмэ хаһаас туһунан). ☉ Исчерпать все запасы пи щи, остаться ни с чем (букв. ударить по дереву)
   Кыһыны быһа аччыктыыр эрэйин көрөн кыстаабыт сордоох, балыксыт оҕонньор, биир солуурга толору күөнэҕи, иккис солууругар сэттэ моонньоҕонун буһаран ыргытан кэбиспит уонна барытын маска охсубут. И. Гоголев
   Матаҕаларын бэлиэр маска охсон кэбиспиттэр үһү. «ХС»
   Куртаҕа курулуйара, айаҕа куурара. Табах тардыах баҕа баһаам. Тулуйуо суох курдук. Ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Маска уймаммат гына — 1) киһи аахсан да туһаммат, тугу да иилэн ылбат гына (иир-кутур, итир). ☉ Безрассудно, так, что своих не помнит (вести себя — напр., от старости, болезни, пьянства)
   Илиисэ эмээхсин маска уймаммат гына иирэн, киһи-сүөһү тук буолбата. Болот Боотур
   Сорохтор, биирдэ эмэ төбөлөрө эргийдэҕинэ, маска уймаммат гына тиэриллэн тураллар: үөхсүүтэ, охсуһуута, кэргэни атаҕастааһына, онтон да атына суох сатамматтар. ЧКС ОДьКИи; 2) олус хойуутук, дэлэгэйдик. ☉ Обильно, в огромном количестве, не счесть (о чём-л.)
   Улахан күөллэргэ араас балык, омуннуу таарыйа эттэххэ, маска эрэ уймаммат гына үөскүүр. «ХС». Маска умньаммат мэник — сиэри таһынан олус мэник. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
   Тукаам, ол уолу кытта сылдьыма, маска умньаммат мэник. НАГ ЯРФС I. Маска эрэ ыттыбакка сылдьар кэпс. — киэбирэн, тииһигирэн хайдах да буолуон булбат. ☉ Вести себя высокомерно, кичиться и заноситься
   Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ… Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай
   Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Мас көнө дьон ыраас суобастаах, үлэттэн атыны билбэт, мэлдьи аҕыйах саҥалаах буолааччылар. Г. Нынныров
   Анфиса букатын мас к ө н ө , муус ыраас буолбатах. Кини хараах тара уустук, бэйэтэ этэринии «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. Ирбиһэх мас хайдыбытыныы көнө, үгүс тыла суох, киһи тылыгар кииринигэһэ суох диэннэр, кинини кытары Моһой кэпсэтиэх буолла. Уот ч. Мас курдук кэпс. — 1) булгуччу, хайаан да, биир тыла суох. ☉ Обязательно, непременно, во что бы то ни стало
   Мас курдук барар-барбат тылгын этэ оҕус! Амма Аччыгыйа
   Аҕата киэһэ кэлэн уолугар: «Эйигин мас курдук үөрэттэрбэппин», — диэн эмиэ хомотто. Бэс Дьарааһын
   «Сарсын мас курдук ол харчыны аҕал», — диир Хаҥханта, уордайан олорон. «ХС»; 2) тугу да гыммакка, сөҥөн, хамсаабакка (туохтан эмэ соһуйан дуу, өйдөөбөккө дуу туран, олорон хаал). ☉ Как истукан, истуканом (стоять, сидеть)
   Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ, Бараныахпытыгар диэри Барсыспахтаан хаалыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньукулааскы туох буолбутун өйдөөбөккө, мас курдук туран эрэ хаалла. «ХС». Мас-таас курдук — бигэтик, кытаанахтык, ханалыппакка, биир-икки тылынан (эт, саҥар). ☉ Твёрдо, решительно, категорично, как отрезать (сказать)
   Василий Макарович, Кыыс Хотун итинник мас-таас курдук тыллаһыа диэбэтэх киһи, чинэрис гына түстэ. А. Сыромятникова
   [Остуорас дьахтар Дабыыкка:] Милииссийэ тахсыбыт, эйигин мас-таас курдук ыҥыртарар. У. Нуолур
   Дьон ыйыттахтарына Дьэбдьиэ ордук мас-таас курдук быһаччы эппэккэ, сэрэнэн, тугуна н эм этэ ханалытан аккаастыыр буолбута. «ХС». Мастаах дойдуга баппат — кимниин да сатаан тапсан олорбот. ☉ Ни с кем не уживается. Мастаах дойдуга баппат Баламат майгылаах Баранаак эбиккин. И. Т е п л о у х о в - Т и м о ф е е в. Мас тас диирин уйбат — кыраны да уйбат, олус ньиэрбинэй, киҥнээх. ☉ Вспыльчивый, раздражительный
   Кэбис-кэбис, киниэхэ инньэ диэбэппин, мас тас диирин уйбат дьахтара. «ХС». Мас тосторунан I кэпс. — олус түргэнник (сүүр). ☉ Очень быстро (бежать, мчаться)
   Саа тыаһыттан соһуйбут куобах мас тосторунан ойдо. НАГ ЯРФС II. Мас тосторунан II кэпс. — олус куруубай, кыайан бэйэтин туттуммат. ☉ Грубый, резкий, невежливый
   Силипиэни кытта сэрэнэн кэпсэтээр, мас тосторунан майгылаах киһи. НАГ ЯРФС II. Мас төрөөн көр мас курдук
   2
   Манчаары аба ҕатын тылыттан, албыннаабыта баламатыттан соһуйбута бэрдиттэн мас төрөөн хамсаабакка хаалла. Софр. Данилов. Балачча кэтэспиппит кэннэ Ойуунускай олбуор түгэҕиттэн бу тахсан тиийэн кэллэ. Биһиги эрбиибитин ыһыктан кэбиһэн баран, үһүөн хамсаабакка мас төрөөн, саҥата суох кини диэки көрөн турдубут. Н. З аболоцкай. Мастыы бат — туохтан эмэ кыккыраччы аккаастанан, батан кэбис. ☉ Отказаться наотрез от чего-л.
   Сүүрүүлээх [киһи аата] тустууну мастыы баппыта. «ХС». Мастыы тардыс — кимниин эмэ тэҥҥэ киирис, эгил-тэгил буол. ☉ Тягаться с кем-л. на равных
   Бастакы декадаҕа эһиги бастаабыккыт, иккискэ кинилэр, билиҥҥитэ мастыы тардыһан иһэҕит, ый түмүгэр хайаҕыт буолар. «Кыым». Мас хатырыгын курдук — олус элбэх, дэлэгэй буолан сыаналаммат, улахаҥҥа ууруллубат буолбут. ☉ соотв. как грязи (очень много)
   Кырса, саһыл мас хатырыгын курдук, оннук сыаната суох буолбут, тэбэ сылдьаллар, иһэхтэригэр кэһэллэр диэн үгүс куоратчыт кэпсээн кэлээччи. А. Софронов. Мас чаакы буол түөлбэ. — тугу эмэ кэтэһэн мээнэ сырыт. ☉ Болтаться без дела в ожидании ч его-л.
   Куоракка киириэхтэрин баҕалаахтар [массыына кэтэһэн] МТС гарааһын таһыгар эрдэ, киэһэттэн мустан, мас чаакы буолаллара. «ХС»
   Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Халлааммыт маһын ииктэппит. НАГ ЯРФС II. Окко-маска (маска) умньаммат акаары — өйүнэн тиийиммэт. ☉ соотв. дубина стоеросовая. Тэҥн. мас акаары. Оруо маһы ортотунан — сиэргэ баппаттык, тосту-туора, баламаттык (быһыылан, саҥар-иҥэр). ☉ Бесцеремонно, нахально (вести себя, высказываться); соотв. лезть на рожон
   Атаанап оруо маһы ортотунан [Макаровы] эккирэтэр, араас бөҕү-саҕы кини туһунан була сатыыра иһиллэр. Д. Таас
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук, оруо маһы ортотунан, була сатаан мөҕөмөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков
   Поэзия туһунан кэпсэтэ олордохторуна, э н оруо маһы ортотунан бэйэҥ үлэҥ былаанын туһунан кэпсээн киирэн барыа суохтааххын, …… ол кэпсэтии култуурата. ФВН ЭХК
   ◊ Аргы мас көр аргы
5. Аҕам илимин аргы маска ыйаата. «Кыым»
   Арыҥах мас көр арыҥах. Арыҥах мас анныгар бэйэ куобах кирийиэҕинэнкирийэн олорорун Никиитэ уол тэһэ к ө р ө н ы л л а. «ХС». Баттык мас — 1 ) а т аҕа ыалдьар киһи хонноҕор тирээн хаамарыгар туттар анал балтыһах маһа. ☉ Кос тыль
   Сотору икки баттык маска тайанан, эргэ синиэлин тэллэҕэ соҕотох сототугар охсуллуммахтаан, Түмэп пий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Василий түннүк сэҥийэтигэр өйөннөрө ууруллубут …… баттык мастарын ы л ла. Н. Лугинов. Уҥа диэки биир аан аһылынна …… олус дьүдьэйэн, саһаран хаалбыт киһи баттык мастарга хоннохторуттан ыйанан, быган көрдө. Л. Т о л с т о й (тылб.); 2) тугу эмэ баттатарга туттуллар мас. ☉ Деревянная подпорка
   Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
   Дьиэ маһа көр дьиэ I. Холкуостаахтар дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ис мас — тэбиэх диэн курдук. Уус Анатолий оҕотун ис маһын эбиэттэн киэһэ оҥоруох буолла. В. Яковлев
   Утар. тас мас. Кыс мас көр кыс II. Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээ к үрдү г эр сү г э уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
   Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска олорон кэпсэттилэр. «ХС»
   Кыстык мас көр кыстык I. Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кэрэх мас — кэрэх ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного
   [Хатан Тэмиэрийэ:] Аан дойду атыыра, Ааттаах ойуун өллө, Муҥатыйдым, Муҥурданным …… Ким кэлээхтээн Кини курдук кэрэх маска кэп туонуоҕай? П. Ойуунускай
   Мас арыыта көр арыы II. Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
   Балы гы соркуойдааһыҥҥа хайаан да мас а р ы ы т а эрэ туһаныллыахтааҕын өйдүүр наадалаах. ТИИ ЭОСА
   Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуллар, онтон мас арыытынан оҕунуохтаан үчүгэйдик сотуллар. «Кыым». Мас көтөрө — ойуурга үөскүүр, онно олохтоох бултанар көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Лесная дичь
   Бу тыаҕа тииҥ, кырынаас, куобах суоллара, мас араас көтөрдөрүн суоллара элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
   Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
   Ардыгар мас көтөрүн Кэрэмэс дьиэтин ааныгар таһар идэлэннэ. «ХС». Мас кыстыыр — дьиэ таһыгар оттор маһы эрбиир, хайытар сир; хайытыллыбыт маһы дьиэ иһигэр сааһылаан уурар сир. ☉ Место во дворе для распилки и расколки дров; место в доме для складывания поленьев
   Ыстапаан …… мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо. А. Софронов. Мас кыыла түөлбэ. — 1) тыалаах сиргэ үөскүүр кыыл таба. ☉ Дикий северный олень, обитающий в лесной полосе
   Мас кыыла таба атын көрүҥнэриттэн лаппа улахан буолар. «ХС»; 2) улар. ☉ Глухарь. Мас кэрдээччи — тутууга эбэтэр уокка отторго анаан маһы суулларар, бэлэмниир киһи. ☉ Лесоруб
   Дьукаахтыылартан иккистэрэ …… бириискэҕэ туттуллар шахта өйөбүлэ, тирээбилэ бэрэбинэни кэрдэ кэлбит мас кэрдээччи. Н. Заболоцкай
   Мас кэрдээччилэр тыаны кэрийбиттэрэ, мастары охторон барчалаабыттара. «ХС»
   Урут, биллэн турар, мас к э рдээччи туттар тэрилинэн сүгэ уонна тимир эрбии буолара. «Кыым». Мас ойуун — бөкүнүк, биитэр түөрт кырыылаах мас оонньуур (кылгас атахтаах, арыый уһун тутаахтаах, холоруктатан оонньууллар). ☉ Юла (волчок)
   Тыы раахы көтөрүм мас ойуун курдук күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
   Дьон быыһынан …… тиэтэйбит официант калар мас ойуун курдук ытыллан ааһаллар. Н. Заболоцкай. Мас сыыһа — тугу эмэни уһанарга, тутарга эбэтэр маһы мастааһыҥҥа тахсар мас бытархайа. ☉ Щепка
   [Дьэбдьиэ:] Ханнааҕы маспытын оттор үһүбүт. Кыс маспыт эстибитэ. Арай мас сыыһа киллэрээ инибин, онтукабыт да бүппүт быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
   Уол куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
   Лэкиэс Түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов. Мас тардыһыы — саха национальнай спортивнай кү рэхтэһиитин көрүҥэ: икки киһи сиргэ утарыта олорон, атахтарынан тэбинэн, биир маһы тутан бэйэ-бэйэлэрин тардыһыылара — маһы төлө ыыппыт, өн дөйбүт киһи кыайтарар. ☉ Якутский национальный вид спорта (букв. перетягивание палки): проигрывает тот, кто первым выпускает палку или тот, кого перетягивает на свою сторону противник
   Ыһыахха сырсыы, мас тардыһыы, тустуу кэнниттэн, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн эрдэҕинэ, ат сүүрүүтэ саҕаланна. Н. Босиков
   Мас тардыһыы кыһыннары даҕаны дьиэ иһигэр оонньонорунан үчүгэйдээх. ЧМА ЭТНББ
   Мас тардыһыы кыттааччылары барыларын кытта тардыһыы ньыматынан [круговой ньыманан] ыытыллар. СНККБ
   Мас туруйата көр туруйа. Мас туруйата уйатын уулаах, бадарааннаах сиртэн чугас суон тиит маска оҥостор. «ХС». Мас усса эргэр. — төрөөбөт дьахтар. ☉ Бесплодная, нерожающая женщина. [Огдооччуйа:] Ийэм эргэ тахсан баран, отуччатыгар диэри төрөөбөтөх, этэргэ дылы, мас усса дьахтар буолан сы лдьыбыт. И. Г оголев. Мас ууһа — маһынан уһанар, дьарыгырар киһи. ☉ Столяр
   Хабырыыс эһэтэ Сэмэн оҕонньор — ааттаах мас ууһа. Амма Аччыгыйа
   Тамалакааҥҥа бы лыргыттан быйылга диэри мас уустара олохсуйбуттар уонна ол дьиэлэрин оҕолоругар биэрэн испиттэр. «Кыым». Мас үөнэ — мас хатырыгын анныгар үөскүүр, чиэрбэҕэ майгынныыр үрүҥ дьүһүннээх лыахтыҥылар ыамалара. ☉ Древесница (личинка бабочки)
   Баараҕай көҥдөй тииттэн мас үөнүн көрдөөн киргил, Тыа чуумпутун уйгуурдан, Тыҥкыначчы ытаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Дьиэ маһын мас үөнэ тобулута сиирэ үгүс буолар. Ону быыкаайык хайаҕастар баар буолбуттарыттан көрөн билиэххэ сөп. Дьиэ к. Мас үрүмэччитэ — күл курдук болоорхой дьүһүннээх, улахан истээх лыах. ☉ Шелкопряд сибирский
   Мас үрүмэччилэрэ кытарымтыйбыт сэбирдэхтэр үрдүлэригэр көтөн эйэҥнэһэллэр. «ХС»
   Олох мас көр олоппос. Дьэргиэйэп олох маска олоро түстэ, уһун сототун оллооннуу уурунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Сибэккилээх бөлкөйдөр тастарынааҕы олох мастарга кырдьаҕастар сэһэргэһэ таарыйа сиэннэрин кэтииллэр. Н. Лугинов
   Түннүк анныгар соҕотох орон, хос ортотугар кырааскатын өҥө биллибэт буолбут бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
   Тайах мас көр тайах II. Тоҥус сордонон-муҥнанан, иннинэн-кэннинэн иҥиэхтии иһэн, табалара үргүбүтүгэр тайах маһын мүччү тутта. П. Ойуунускай
   Эмээхсин тайах маһын тайаарыччы дайбаан, ааҥҥа тиийдэ. Амма Аччыгыйа
   Тайах маска тэптэ рэн туран өкчөччү түспүт эмээхсин былааа тын уһугунан эмиэ хараҕын соттумахтаата. Е. Неймохов
   Тас мас — куор чах диэн курдук. Тас маһыгар сөптөөх үчүгэй харбыыл баар сирин ыйан биэрдэ. В. Яковлев. Утар. ис мас
   ср. уйг. маш ‘растение семейства бобовых’, тюрк. аҕач, аҕаш, агач ‘дерево’

I
аат.
1. Үрэхтэри, өрүстэри, күөллэри, муоралары үөскэтэр дьэҥкир дьүһүннээх убаҕас. ☉ Прозрачная жидкость, образующая ручьи, реки, озёра, моря, вода
Ууга төрөөбүт, ууттан куттанар баар үһү (тааб.: туус). Уу да буолбатар убаҕас, Хаар да буолбатар маҥан, Уокка уурдахха суорҕаннанар, Сөрүүҥҥэ уурдахха бүрүөлэнэр (тааб.: үүт). Хаста да чаанньыгар уу баһан таһааран, саһаан хардаҕастарын быыһыгар бырдьыгыныы умуллан эрэр уокка кутта. Амма Аччыгыйа
Миичээн таас үрэх элгээнигэр тиийэн кэллэ. Сүгэнэн аҕыйахтык охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ол убаҕас намыһах сирдэргэ мустубута эбэтэр хотооллорунан сүүрүгүрэ устара (хол., күөл, өрүс). ☉ Скопление воды в низменностях, водоём (напр., озеро) или водный поток с естественным течением по руслу (напр., река)
От-мас төбөтө эймэнэ түстэ, күүстээх холорук күөл уутун ортотунан хайа солоон, илин кытыыга курбачыйан таҕыста. Н. Неустроев
Аан дойдуга аатырбыт тутууларын — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи элэктэриичэскэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
Сэмэнчик, атаҕынан ууну биллиргэччи охсуолаан, уҥуоргу биэрэк диэки харбыы турда. Т. Сметанин
Былыргы киһи өрүс буоллун, күөл буоллун, үрүйэ буоллун, барыларын уу диэн ааттыыра. Багдарыын Сүлбэ
2. Туох эмэ симэһинэ, сүмэтэ; туох эмэ убаҕаһа, сиигэ. ☉ Жидкость, содержащаяся в живых организмах, клетках, тканях растений, сок. Хатыҥ уута. Киһи куртаҕын уута. Арыы уута. Уохта уута
□ Харытыана икки саһарчы көрбүт харахтара, …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Преһинэн виноград уутун, олива арыытын ыгаллара, ырыынакка ыарахан корзиналары сүгэн илдьэллэрэ. КФП БАаДИ
3. Сүөһү-кыыл үөскэҕэ. ☉ Зародыш животного
Итинник уонча хонуктаах аһатыыны кулун тутар бүтэһигэр, муус устар саҥатыгар тэрийиллэр. Ол уулара улааппыт буос биэлэргэ көмөлөөх. ОГИ С
[Биэ] үһүс ыйыгар өссө улаатан уута …… киһи төбөтүн саҕа буолар. НПИ ССЫа. Тиҥэһэлэри тутан, имэрийэн-бигээн, …… түүлэрин-тириилэрин ыраастаан, сууйан-сотон, уулара ыарыырыттан көрөн аһатан, сириннэрин олохтоон төрөөһүннэригэр бэлэмниибин. Биэс т.
4. Үрүҥ көмүскэ алтан булкааһыга. ☉ Примесь меди к серебру
Уута суох көмүс. ПЭК СЯЯ
♦ Аһыы уу көр аһыы III
Ылдьаалаахха онон эмиэ Ыалдьыт дьоннор мустаннар, Атах эти алдьатан Аһыы ууну амсайан, Алыс үөрэн, айманан, Албаан-чалбаан бааттара. Күннүк Уурастыырап
«Хата, ыл, доҕоор …… Санаабын аралдьытыс, Самантан аһас», — диидии, Аһыннарбыт муҥнаах Аһыы уутуттан Кудулу-бадылы Куппахтыы олордо. Р. Баҕатаайыскай
Атыйахтаах уу курдук аймаа көр атыйах. Бу дойдуну кута курдук Күөгэлдьиччи тэбистилэр, Атыйахтаах уу курдук Аймыы үктүөтүлэр. Ньургун Боотур
Орто аан ийэ дойдуну …… атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Саха фольк. Буур кэспит уутун испиккэ дылы көр буур II. Буур харбаабыт уута — буур кэспит уутун испиккэ дылы диэн курдук (көр буур II). Па, миин диэн биэртэ — буур харбаабыт уута. «ХС»
Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I. Бастаан бэрэссэдээтэллиин икки ардыларынан уу тэстибэт этэ. Далан
Оттон киэһэ буоллар эрэ ханна эрэ сүтэн хаалаллар, холуочуйан икки ардыларынан уу тохтубат буолан кэлэллэр. П. Аввакумов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута көр көмүскэт. [Маайа:] Харыһыттарарым эрэ хараҕым уута, көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута (ытамньыйар). А. Софронов
Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута буолта эчи абатын!.. Кэбис, түксү, олоруҥ бэйэҕит, мин түксү, түксүлээтим. Суорун Омоллоон. Мас атахтаах уу — үрэҕи икки хара тыатынан киэптээн кэлэр сааскы халаан уута. ☉ Весеннее половодье, когда водой заливаются прибрежные деревья
1979 с. сайыны өйдөөн кэлэбин. Быйылгыга да тиийбэтэр, ардах балачча түһэн, сир тот тоҥмута. Ол түмүгэр 1980 с. сааһыгар мас атахтаах уу кэлэн, Ытык Күөлү иэдэппитэ дии. «Саха с.». Уу сутун ардах аҕалар, оттон мас атахтаах ууну — сааскы халаан уута. «Саха с.». Өлбөт мэҥэ уута көр өл I. Олоҥхолорго этиллэр өлбөт мэҥэ уута баар буоллар, кус эрэйдээҕи тириэрэн, атаҕар кыһыл кыччааһыны баайан баран, көтүтүллүө этэ. Т. Сметанин
Кырдьан, мөлтөөн бардаххына, Ыалдьар, сүтэр буоллаххына, Төрүт буоруҥ отун сыллыаҥ — Өлбөт мэҥэ уута гыныаҥ. Доҕордоһуу т. Сылбай уу көр сылбай. Үлэ дьоно сылбай ууларын утуйа сыттахтара. П. Аввакумов
Киһи балаакка тардынан утуйара, оттон ыт иччитин сылбай уутун араҥаччылаан, кыра да тыастан-уустан сэрэҥкэдийэн, хоруйа-хоруйа үрэн маргыйара. «ХС»
Сыҥааҕын уута сүүрэр көр сыҥаах. Манна диэн эттэххэ, бүлүүһэни көрөн мин сыҥааҕым уута сүүрдэ. Софр. Данилов
Сүөдэр балыгы сиэбэтэҕэ өр буолан, көрөөт, сыҥааҕын уута сүүрэр. Н. Якутскай. <Тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) — туох эмэ күүтүллүбэтэхтэн соһуйбут-өмүрбүт курдук (буол, тутун-хабын). ☉ соотв. словно холодной водой окатили
Мөрүөн Ыстаарыһын уунан саба ыстарбыт курдук буола түстэ. Д. Таас
Муоча кинини [солко ырбаахылаах Биэрэни] көрөөт, тымныы уунан саба ыстарбыттыы, дьигиһийэ түстэ. НС ОК
Уйатыгар уу киирдэ көр уйа. Дьахтар киһи итинник бэйэтин кыатаммат буолбутуттан оҕонньордоох эмээхсин уйаларыгар уу киирбитэ, түүн утуйбат, күнүс аһаабат буолбуттара. В. Яковлев
Уолаттар куттанан, уйаларыгар уу киирбит: сорохторо оҥкучахха түстэ, сорохторо сыгынньаҕын оһох кэннигэр түстүлэр. Н. Түгүнүүрэп
Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук көр ураҕас. Онуманы кэпсиир да, киһи ылыммат, ураҕаһынан ууну суруйбут курдук. Устар ууну сомоҕолуур көр сомоҕолоо. Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Устар ууну сомоҕолуур араатар. Д. Таас. Уу алҕастаах түөлбэ. — барарга өрүс, үрэх эбэтэр күөл туорааһыннаах (сир). ☉ С водными преградами, с переправами (путь, дорога); местность, в которую можно попасть, преодолев водное пространство
Сайын сылдьарга уу алҕастаах сиргэ олорор эрэйдээх. СГФ СКТ
Уу арыгыһыт көр арыгыһыт. Уу арыгыһыт буолан хаалаахтаабыт. Уу билик (ньалык) буол көр билик, ньалык. Биирдэ тыал түспүтүгэр табаларбын күлүк сиргэ үүрэн, дэлби сылайан, уу билик буолан кэлэн, балааккабар киирээт, оһохпун оттубакка …… утуйан хаалбыт этим. Г. Колесов
Кинилэр сүүрүү түмүгүн билэ охсоору, аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. «ХС»
Ууга тааһы бырахпыт курдук көр таас I. Соҕуруу үөрэххэ барбыт аатырбыта да, ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтэ. НАГ ЯРФС II. Ууга түстэххэ орооспот сыганныылар элэк., сэмэ. — тус-туспа сиргэ үөскээбит буоланнар, бэйэ бэйэлэрин билсиспэт уруулуулар (уруулуу эрээрилэр аймахтыыларын билбэт дьону элэктээн эбэтэр сэмэлээн этии). ☉ Братья, которые не подозревают о своём родстве (букв. они такие двоюродные братья [по матери], что один другого, даже утопающего, не стал бы спасать). (В старину якуты имели обычай выдавать замуж своих дочерей в дальние улусы, считая грехом выдавать в ближние улусы и наслеги. Естественно, что дети родных сестёр не узнавали друг друга, а случайно встретившись, относились друг к другу как посторонние люди.) Ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт (киһи) — соторусотору күлүгээнниир, сотору-сотору бэрээдэги куруубайдык кэһэр (киһи). ☉ Совсем пропащий, неисправимый (человек)
Ол сахха олус үчүгэй оҕо үһү. Онтон ууга уймаммат, илиигэ иҥнибэт күлэр күлүгээн, иһээччи буолан барбыт. Э. Соколов. Ууга уһун — букатын эстэндьадайан хаал, туга да суох буолан хаал. ☉ Вконец разориться. Эрэйдээхтэр баһаар кэнниттэн ууга устан хаалбыттар. Уу да ылбат, уот да сиэбэт көр уот. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитигэр биир бастакынан барбыта уонна 1946 сыллаахха этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Сахалыы эттэххэ, уу да ылбат, уот да сиэбэт киһитэ эбит. «Уу» диэби- тэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу сөбүлээб. — сымыйанан ону-маны кэпсии сылдар киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, лгун (букв. сказал «вода» — [а это] снег, сказал «снег» — [а это] вода)
«Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, быстар сымыйаччы. Күннүк Уурастыырап
Ким билэр, ити «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу соҕус киһи буолуо. Суорун Омоллоон
Уу долгураҥ олох көр долгураҥ. Дьонум уу долгураҥ олохторо үөдэн-таһаан ыһыллыбыта. «ХС»
Кудаҥса үүт тураан, уу долгураҥ олоххо олорууну ууратан, охсуһар илбиһин …… билиҥҥи биһиги көҥүл кэммитиниин ситимниир. ФЕВ УТУ. Уу дугуй сүһүөхтээх — олус чэпчэки, сиргэ үктэнэр-үктэммэт курдук хаамыылаах. ☉ Имеющий воздушно-лёгкую походку
Ону баара [Бодойбо көмүһүн] Улаан ньуурдаах, Уус-уран санаалаах, Уу дугуй сүһүөхтээх Урааҥхай киһи Уһуннарбакка булла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бу орто туруу дьаҕыл дойду бар дьонун олоҕун тупсараары, уу дугуй сүһүөхтээх урааҥхай саханы үөһээ үөтүүлээх халлаан өлүүтүттэн быыһаары гыммытым сэттээх-сэмэлээх буолуо дии?!! П. Ойуунускай
Уу дьоруо көр дьоруо. Кинээс киэн туттар уу дьоруо ата эмискэ дьиктитийбит …… иннинэн да, кэннинэн да барбакка, чугуруҥнуу-чугуруҥнуу турар үһү. И. Гоголев
Уу дьоруо ат, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн, күөх хонууга эргичийбэхтээн ылла. А. Сыромятникова. Уу дьоруонан — киһини сахсыйбакка, сымнаҕастык, уу долгунун курдук долгулдьутан (айаннаа — ат туһунан). ☉ Лёгкой иноходью (бегать — о лошади)
Атын миинэн баран, тыаны быыһынан уу дьоруонан дайбатан бара турбут. МНН
Охсор улаан туйахтарын Олбу-сулбу тардыталаан, Оҕонньору долгуппакка, Уу дьоруонан ууран истэ. Күннүк Уурастыырап
Уу испит сылгы курдук көр ис II. Уҥуоҕа уу испит сылгы курдук, халыр босхо баран хаалла. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, уу испит сылгы курдук, уҥуоҕа босхо барда, ойон кэлэн Коляны окумалыттан харбаата. Болот Боотур
Уу иһэ-иһэ хайгыыр көр ис II. Ол Тукулаана дьонугар сылдьан баран, аҕата, тордоҕор Тукулаана кыыс үчүгэй көрүҥнээҕин, майгыннааҕын уу иһэ-иһэ быһа хайгаан тахсара. В. Протодьяконов
Түспүт ыалларыгар массыыналарын уу иһэ-иһэ хайгыыллара. «ХС». Уу кырбас оҕолор — кыра, улаата илик сыры-сыллата оҕолор. ☉ Малолетние дети-погодки
Уу кырбас оҕолордоох уолу үс ый үлэҕэ үүрэн эрэр эбиккин диэн, үлтү күргүйдээн баран, сурдьун улууска муус ураҕаһынан утаарбыта. Болот Боотур
Ити сылларга төрөөбүт уу кырбас оҕолор илиитинатаҕын баайаллар. «ХС». Уу кыһыл оҕо — сабыс-саҥа эбэтэр букатын соторутааҕыта төрөөбүт оҕо. ☉ Только что или недавно родившийся, новорождённый, грудной младенец
Сатаан бардаҕына уу кыһыл оҕолорун ааһан, эт туруйан баран өлөллөр. Н. Түгүнүүрэп
Таанньабыт чугаһаабыт быһыылаах: уу кыһыл оҕо таҥаһа кырыы-кырыытынан ыйаммыт. «ХС». Уунан ыытар кэпс. — иһэ ыалдьан сотору-сотору үөһүрэр, убаҕаһынан саахтыыр. ☉ Часто и жидко испражняться, страдать поносом
Иһэ ыалдьан уунан ыыта сылдьар. НАГ ЯРФС II. Ууну омурдар — саҥарбат буолан хаалар. ☉ соотв. набрать в рот воды
Оттон үөрэнэн бүтэрэн баран ханна үлэлээһин, дьоно-аймахтара тугу үлэлииллэрин, хайдах гыннахха киһи куоракка хаалыан сөбүн эҥин туһунан кэпсэтиигэ кинилэр ууну омурдаллара, тылларыттан маталлара. «ХС»
Ууну омурдубут курдук көр омурт I. [Маайа:] Саатар эрим киһи курдук саҥалаахиҥэлээх киһи буоллаҕа дуу, мэлдьи ууну омурпут киһи курдук сылдьара эрэ баар. А. Софронов. Ууну охсон баҕаны куттаама — ол-бу кыранан, солуута суоҕунан куттаама. ☉ Не пугай всякой ерундой (букв. хлеща по воде, не пугай лягушку)
[Миша:] Көрүөхпүт. Ууну охсон баҕаны куттаама. «ХС»
Ууну охсоҥҥун баҕаны куттууруҥ курдук буолуо суоҕа. «ХС». Ууну суруйар кэпс. — 1) таах мээнэни кэпсиир, кураанаҕы эрдэр; сымыйалыыр. ☉ Говорить чепуху; пороть чушь, лгать
Киһи сатаан кэпсэппэт киһитэ, наар ууну суруйан тахсар. НАГ ЯРФС II
[Кытыан:] Эн «кырдьыгыҥ» кыайар буоллаҕына, мин соҕотох ынахпыттан баһырҕастаах атахтаах саадьаҕай кулун төрүөҕэ..., халтайга ууну суруйума! Уу арыы үрдүгэр хаһан да дагдайыа суоҕа! Күннүк Уурастыырап; 2) туһата суоҕунан дьарыктанар. ☉ Заниматься чем-л. бесполезным (букв. по воде пишет)
Ама оччо өйүттэн тахсыбыта буолуо дуо?.. Ол да иһин сыыста дуо? Эс, ама, тугун үлүгэрэй! Урут оччо-бачча сааланна, бултаата ини. Маннык ууну суруйбут курдук буолбат этэ. В. Яковлев. Ууну таһы- йар — букатын сымыйаны, онно суоҕу этэр, кэпсиир. ☉ Привирать, выдумывать, рассказывать небылицы (букв. он хлещет по воде)
Ээс, ол Сургулла кэпсээнэ диэн. Оччону ууну таһыппыт, киһини кэлэппит киһи. Болот Боотур. Туох да туһата суох, кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини төрүт тулуйбат. СТБКТ. Ууну харбатар — кими эмэ кэнэнин туһанан албынныыр. ☉ Обманывать кого-л. в расчёте на его наивность, дурачить
Албынныыр, ууну харбатар Оннооҕор ордук куһаҕан! Баал Хабырыыс
Уу ньалык буол көр ньалык. [Эмээхсин] ийэ-хара көлөһүнэ уу ньалык буолуор диэри сарт түспүт, тыынын кыайан ылбакка бопторон, өрө хаччыгынаата. Айталын. Уу ньамаан — 1) сулугур уу, амтана суох, барбатах (үксүгэр миин туһунан). ☉ Очень невкусный, совершенно безвкусный, одна вода (о жидкой пище)
Тиихэн оҕо сааһа чуҥкук, уу ньамаан астаах, саабан курдук үрүҥ испиэскэлээх балыыһаларга ааспыта. В. Титов
Остолобуойдара уу ньамаан астаах, онтукаларыгар да тииһиммэккин, килиэп суох. «Кыым»; 2) ис хоһооно аанньа өйдөммөт, солуута суох тыллаах-өстөөх. ☉ Невнятный, невразумительный
Киһитэ уу ньамаан тылынан кэпсэтэр. Саха ост. I
Ааҕааччы сэҥээриитин ылбат, уу ньамаан суруйуулар бэчээттэнэн тахсар түбэлтэлэрэ баарын сийиэскэ ахтан аһардылар. «ХС»; 3) акаарытыҥы, өйө тиийбэт (киһи). ☉ Глуповатый, туповатый, кисель вместо мозгов
Ээ, дагдаа мэйии, уу ньамаан мэйии, эйигин күөрчэх курдук ытыйар улахан буолуо дуо? П. Ойуунускай
Сахалыы нарын иэйиилээх хомуһуну толбоннурда оонньоппот, күлүмүрдэтэ дьирибинэппэт уу ньамаан өйдөөх дьоннор эһиги буоллугут. П. Аввакумов
Уу ньирэй оҕо — уу кыһыл оҕо диэн курдук (көр уу I). Биһиги төрүөх буолбут хат дьахталлар буолбатахпыт, бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Биһиги уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт, син улааппыт, үлэни-хамнаһы кыайар буолбут дьоммут. А. Сыромятникова. Уу саар буол (гын) — тугу эмэ гынаргын уһат-кэҥэт, тардылын. ☉ Не торопиться делать что-л., медлить с выполнением чего-л., затягивать
Бу да тутууга сарсыарда хойутаабаттара уонна күнүс уу саар буолбаттара буоллар, биир дьиэ эбии тутуллубут буолуо этэ. А. Сыромятникова
Мэхэнисээтэрдэр бириэмэни уу саар гыммакка, тэйиччи саһааннанан турар маһы өрүһүспүт курдук тиэйбитинэн бардылар. «Кыым». Уу саха — саха буолбатах буолан баран, дьиҥнээх саха курдук, сахалыы ыраастык саҥарар киһи. ☉ Человек неякутской национальности, который свободно и чисто говорит по-якутски
[Баһылай Боппуок аҕабыыт] бу дойдуга бэрт өр олорбут. Бэрт үгүс ынахтаммытсылгыламмыт, уу саха буолан хаалбыт, үксүн үгэнэн кэпсэтэр киһи. Амма Аччыгыйа
Табаарыс нуучча гынан баран, адьас уу саха киһи түбэстэ. Суорун Омоллоон. Уу сахалыы — дьиҥ сахалыы, атын тыл булкааһа суох (саҥар, кэпсэт). ☉ Чисто по-якутски (говорить, беседовать)
Кини …… кэргэниттэн иккиэйэх сыл аҕа эрээри, ханнык баҕарар киһини баһыйыах курдук дириҥ өйдөөхсанаалаах, уу сахалыы лоп-бааччы тыллаах-өстөөх киһи. Н. Лугинов
Күндү ыалдьыт нуучча дьоно, Ол үгэһи ытыктааннар, Түһүлгэҕэ, доҕор дьоҥҥо Уу сахалыы саҥараллар. С. Данилов. Бэс Дьарааһын айымньылара тылын-өһүн өттүнэн адьаһын уу сахалыы суруллубут буоланнар, ааҕааччы өйүгэр-санаатыгар кииримтиэлэр. «ХС». Уу сирэй, угунньа харах көр угунньа. Уу суду- раай (киһи) — дуоспуруна суох, акаарытыҥы уонна мэниктиҥи киһи. ☉ Несолидный, дурашливый и озорной человек
Акаарыгын! Ураҕаска умньаммат уу судураай акаарыгын! Софр. Данилов. Уруучуканы убаастаабат, Уу судураайбыт Улдьаа мэникпит кимий? С. Тимофеев. Уута уҥуор, бэһэ бэттэх көр бэс. Ууттан кураанах тахсар калька. — буруй оҥорон баран, эппиэккэ тардыллыбат, эппиэттэн куотан хаалар. ☉ Выходить сухим из воды
Ыларов буруйдаах буолуохтаах. Бастаан Ыларовы көрсөн быһаарсан көрдөххө? Дьэ саарбах. Кус курдук ууттан кураанах тахсыа — мэлдьэһиэ. Р. Баҕатаайыскай
Кырдьык, Иоганцев уорбута, алдьаппыта диэн суох. Кини, били этэргэ дылы, ууттан кураанах тахсан иһэр идэлээх эбит. В. Яковлев. Уу тохтубат (тэстибэт) доҕордуулар — ким да кинилэри араарбат олус истиҥ, чугас доҕордуулар. ☉ Закадычные друзья (букв. друзья, между которыми вода не просочится)
Үчүгээйэп Барахсаанаптыын уу тэстибэт доҕордуулар. С. Ефремов
Бултуу барбыт уолаттар иккиэн уу тохтубат доҕордуулар. «ХС». Уу тулаайах — төрөппүтэ да, аймаҕа да суох, төгүрүк тулаайах. ☉ Круглый сирота
Уу тулаайах хаалбыт оҕону детдомҥа туттарбыттар. «ХС». Уутун тарҕат — кыһын уулаан тоҥмут аты сүүрдэн итит. ☉ Прогреть коня после водопоя зимой (т. е
проехать на нём быстро некоторое расстояние). Ат уутун тарҕат. ПЭК СЯЯ
Ити аата айан дьоно хоноору тэриннэхтэрэ, уулатан баран, аттарын уутун тарҕатан кэллэхтэрэ. В. Яковлев
Уу туҥуй көр туҥуй. Уу туҥуй оҕокком, очурга оҕустаран, охтон сытар. Амма Аччыгыйа
«Биһиги бары саҥардыыҥҥа диэри уу туҥуй оҕолор, олох ынырык өттүн билбэт этибит», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) көр тэһин. Бардасов уһун соҕустук дакылааттаан, кини киһи этиэҕин барытын үүйэ-хаайа этэн, уу тэстибэт гына кэпсээн бүтэрээт, тохтуу биэрэн кырапыынтан кырыылаах ыстакааҥҥа уу куттан истэ. В. Яковлев
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов
Һы, бу барахсан уу тэстибэт гына этэн ньылбырыттаҕа бэрдин! «ХС». Уу уллуҥах түөлбэ. — биир сиргэ тулуйан-тэһийэн олорбот, бар да бар буолар, бэйдиэ сылдьар киһи. ☉ Человек, ведущий непоседливый образ жизни. Дьөгүөрү таба туппаккын — уу уллуҥах буоллаҕа дии. Уу хараҕынан көр- дө — сымыйа буолбатах, чахчы бэйэтин хараҕынан көрдө. ☉ Видеть собственными глазами
Бэҕэһээҥҥэ диэри баар этэ дии, уу харахпынан көрбүтүм. НАГ ЯРФС II
Кинилэр ханна ханнык сидьиҥ быһыыны оҥорбуттарын уу харахпынан көрбүппүн суруйабын. И. Никифоров. Уу харахтаах фольк. — олоҥхоҕо, тылынан уус-уран айымньыга киһини ойуулаан этии. ☉ В героическом эпосеолонхо, устном народном творчестве: эпитет человека (букв. с водяными глазами)
Оҕонньоро киниэхэ, төрдө-ууһа суох Тоҥ Уус кыыһыгар, суон дугда, халыҥ хахха этэ. Ол иһин Хаҥалас улууһугар, төрүт-төбө диэн олус аахсыллар сиригэр, кинини уу харахтаахха утары көрдөрбөтөҕө. Далан. Уу харчынан — ыраас харчынан, тыыннаах харчынан (төлөс, ааҕыс). ☉ Наличными, живыми деньгами (рассчитываться)
Эдьиэй, билигин уу харчынан ууран биэрэр кыаҕым суох. И. Гоголев
Бастаан уу харчынан төһө киирбитин билиэҕиҥ. В. Протодьяконов
Уруккуттан кэпсэтии быһыытынан тутааччылар биэстии мөһөөх уу харчынан уурдаран ылаллар. В. Миронов. Уу чаккырас (чоккурас) буол — бүтүннүү уу буолуоххар диэри тирит; бүтүннүү уу буол. ☉ Сильно пропотеть, взмокнуть, покрыться обильным потом; стать совершенно мокрым, промокнуть до нитки
Уу чаккырас буола тириппит тот атын тохтотто. А. Сыромятникова
Кыыс ойуур иһигэр уу чоккурас буолан баран, аҕылыы турар ыҥыыр аты дьэ өйдөөн көрдө. С. Никифоров
«Хаарыаннаах булпут куоттаҕа ити!» — дии-дии Оппоос уу чаккырас буолбут таҥаһын устан ыгынна. «ХС». Уу чуумпу — туох да туора тыас-уус, саҥа-иҥэ иһиллибэт чуумпута. ☉ Мёртвая тишина (букв. тихо как у воды)
Уу чуумпуга иһиллээн олордулар. Амма Аччыгыйа
Долгун хаптайыыта эмиэ уу чуумпу буолла. «ХС». Уу ылбытын курдук — туох да суох, кубус-кураанах. ☉ соотв. как водой смыло
Урут манна өтөхтөр, хотоннор дьардьамалара баара. Билигин ол да суох — уу ылбытын курдук. Үрдэ үүс бэргэһэ, анна адьыр уу көр үрүт. «Киэбир, чолоҥноо, эн да үрдүҥ үүс бэргэһэ, анныҥ адьыр уу ини», — Бүөтүр Уйбаанабыс, хойохтоох санаата хойдон, харыс үрдээбиккэ дылы буолла. Кустук
Хараҕын уута саба биэрдэ (сарт түстэ) көр харах. «Аны бу мин үөскээбит алааһым сааскы салгынынан хаһан кэлэн тыыныамый, хаһан манна бу курдук кустуомуй...» — дии саныырбын кытта, хараҕым уута саба биэрдэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор, санаатыгар, сыарҕаҕа туох эмэ тиэллибитэ буолаарай диэн, оччойо сатаата да, хараҕын уута сарт түһэн, тугу да көрдөрбөтө. Болот Боотур
Хараҕын уутугар тумнар көр харах. Эн аҕалаах, ийэлээх эбитиҥ буолуо, санаан көр: соҕотох кырдьаҕас аҕабын хараҕын уутугар тумнаран, быраҕан кээһэрбин ыарыргыыбын. Суорун Омоллоон
Хараҕын уутунан суунар көр харах. Уол муҥнаах, атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. Софр. Данилов
Аны …… сэриигэ өлбүт уолун ийэ аһынан хараҕын уутунан суунара тохтоотун. Суорун Омоллоон
Ыаҕастаах уунан кутта (ардах, самыыр туһунан) көр ыаҕас. Икки болуотунньугу кытта ат сарайыгар тэлиэгэ үрдүгэр утуйа сыттахтарына, ардах ыаҕастаах уунан куппут. Эрилик Эристиин
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр ыаҕастаах уунан кутан курулаппытынан барда. В. Протодьяконов. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) — туох да олоҕо, туһата суоҕу этэр, халлааны эрдэр киһини этэллэр. ☉ О человеке, который говорит и действует без основания, цели (букв. как собака по воде ходила / подобно тому, как собака лакала воду).
◊ Ардах уута — ардаҕы иһиккэ хомуйан муспут уу. ☉ Дождевая вода, собранная в ёмкости. Даачатыгар ардах уутун аҕыс буочукаҕа муспут. Дистиллированнай уу — сүүрдэн ыраастаммыт уу. ☉ Дистиллированная вода
Үгүс ааптардар этэллэринэн, уһун кэмҥэ итинник дистиллированнай ууга чугасаһар састааптаах уунан дуоһуйуу киһи этин-хаанын туругар, доруобуйатыгар сабыдыаллыыр уларыйыылары аҕалыан сөп. ППА БЭХКК. Ийэ уу көр ийэ. Бу үрэх ийэ уута билигин да тымныы
□ Умайар уот кураан дьылларга сорох күөллэр ийэ уулара уолан, былыыгынан көрө сытар буолаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ. Иһэр уу — киһи иһэригэр сөптөөх, киһи иһэригэр аналлаах уу. ☉ Питьевая вода
Иһэр уу, дьиктиргэтиэн иһин, айахха да, куртахха да иҥэриллибэт, сүрүн иҥэриллэр сиринэн суон, ол иһигэр көнө оһоҕостор буолаллар. ППА БЭХКК. Ми- неральнай уу — айылҕаҕа (хол., дьүүктэлэргэ, сыркыларга) үөскээбит киһи доруобуйатыгар туһалаах эмтээх уу. ☉ Минеральная вода. Кавказ минеральнай ууларыгар куруорга барда
□ Пластмассанан үүккэ, минеральнай ууга, лимонадка аналлаах бытыылкалары оҥорор ордук табыгастаах. ЮГ КХЭДьС
[Эмээхсин] туристарга пиибэ, бирээнньик уонна минеральнай ууну атыылыыра. И. Тургенев (тылб.). Намыһах ходуһа уута — саас өрүс халаанын саамай кыра таһыма, орто уонна үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Самый маленький уровень весеннего паводка
Намыһах ходуһа уута бэрт намтал эрэ сирдээх ходуһалары ылар. «ХС»
Орто ходуһа уута көр орто. Эс, бу улахана суох, нэһииччэ орто ходуһа уута буолара дуу? Ону баҕас биһиги билэбит, — диэтэ Матаахап уонна үгэһинэн үөннээх баҕайытык сонньуйан ылла. «ХС». Сатана хараҕын уута — үрүҥ көмүс дьүһүннээх, киһи туттаҕына куота сылдьар, ууллаҕас металл, уртуут. ☉ Ртуть (букв. слеза сатаны)
(Железо, медь, серебро якуты считают за слёзы невидимых существ-абааһы.) Дьааҥы хайаларыгар сатана хараҕын уута көстүбүт үһү. Сүөгэй уута көр сүөгэй. Тымныы сүөгэй уутун сөбүлээн иһэллэр. «Кыым»
Сүһүөҕүн уутун супту обор көр сүһүөх I. Баайдар дьадаҥылары сүһүөхтэрин уутун супту обороллоро. «ХС». Сүһүөх уута — сүһүөх хамсыырыгар туһалаах симэһин, убаҕас. ☉ Суставная жидкость, сок суставов. Сүһүөҕүҥ уута куурдаҕына, хаамаргар эрэйдэнэҕин
□ Бүүкээнниир Ыаһах тугу булбутун барытын Алаа Моҥус аас-туор айаҕар таптайар, сулбут сүһүөҕүн уутун сүтэрбэккэ, кини мэҥиэ бэлэһигэр биэрэ турар эбит. Саха фольк. Сыҥаах уута — киһи-сүөһү айаҕын иһигэр мунньустар ас буһарар симэһин. ☉ Тягучая жидкость, выделяемая в полости рта человека и животного, слюна. Уу аала эргэр. — уунан сылдьарга аналлаах оҥочоттон улахан уу сэбэ (үксүгэр борохуоту, хараабылы этэллэр). ☉ Любое плавательное судно, большее по размерам, чем лодка (обычно о пароходе, корабле)
Уолусхан айаннаах уу аала, Таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — Үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Ыраас сааскы салгын хоту ыраах гудуок хаһыырар, Ол Ленаҕа соҕуруу, хоту Уу ааллара аттаналлар. С. Руфов. Уу баһар массыына — ууну баһан аҕалар массыына. ☉ Водовоз (автомобиль)
Уу баһар массыына биир-икки күн туран хааллаҕына, отделение үлэтигэр улахан охсуу таһаарыллар. ПТК
Манна улахан тэрилтэлэргэ уу баһар массыына элбэх эрээри, ол тэрилтэлэр салайааччылара сопхуос отделениетыгар көмөлөһөр туһунан өйдөрүгэр да оҕустаран көрбөттөр. «Кыым». Уу былахыта зоол. — тоноҕоһо суохтарга киирсэр, ууга үөскүүр кып-кыра кыһыллыҥы харамай. ☉ Водяная блоха
Биир сайын эмиэ уу былахыта бэркэ моһуоктаабытыгар хоппуруон чулку атыылаһан кэппитэ. Ол хоппуруону уу былахытын тииһэ хоппот эбит этэ. ВМП УСС
Кыпкыракый кыһыллыҥы этэҕэлэр бокуойа суох анньыалаһа-үтүөлэһэ сылдьаллар, кинилэри уу былахыта диэн ааттыыллар. АВ СҮү. Уу дьулай — дьулай оройо. ☉ Центр темени
Киһи иккитэ тыыллан мөхсөн баран, туос хабарҕатыттан ылан, уу дьулайынан аҕалан, тааска сырбатан кууһуннарар. Суорун Омоллоон
Ити икки ардыгар Александр имигэс баҕайытык бэстилиэтинэн ылан, Петяҕа уу дьулайга тирээтэ. М. Доҕордуурап. Уу иччитэ көр иччи. Уу иччитин санаатын таптаххына киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөрө. Уу көҕөччөр — сылгы өҥүн арааһа: сырдык көҕөччөр дьүһүннээх. ☉ Светло-сивый (о масти лошади)
Уйбаанчык үүрбүтүгэр үөр сылгы иннигэр испит маҥан уонна уу көҕөччөр биэлэр туора өҕүллэн, алаас арҕаа өттүн диэки салалыннылар. В. Протодьяконов
Арай, айан суолунан биир уу көҕөччөр аттаах киһи тэбилиннэрэ турда. А. Сыромятникова
Уу көтөрө көр көтөр. Чаҕыл оҕо сааһын ол умнуллубат кэрэ кэмнэриттэн саас уу көтөрө маҥнай кэлиитин саҕана эһэтиниин Нэлээримэ кытыытыгар куска хоноллорун ордук үчүгэйдик саныыр. С. Никифоров
Кэнники бириэмэҕэ сорох булчуттар уу көтөрдөрүн (куһу уонна хааһы) ытынан бултуур буолан эрэллэр. АФС БЫ. Уу күөгэйэ — 1) чөкчөҥө арааһа. ☉ Разновидность куликов
Кутан туруйа уонна Кураҕаччы, Оннооҕор Уу күөгэйэ кытта үөрэн, Куоластыырга эттилэр быһаччы. Болот Боотур
Уу күөгэйиттэн кутан туруйаҕа, бытаһыттан сырҕан эһэҕэ тиийэ — бары биис көтөр-сүүрэр, бу сискэ-тыаҕа, үрүйэҕэ-харыйаҕа төрөөн-сымыыттаан, оҕолонон, саһан-бүгэн сырыттахтара ахан. Болот Боотур; 2) түөлбэ. саҥардыыҥҥыта төрөөбүт ньулдьаҕай кыһыл оҕо. ☉ Недавно родившийся, ещё не окрепший ребёнок
— Оо, дьэ... саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун, ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. — Үчүгэй аҕай, уу күөгэйэ эбиккин! — диэтэ Аана. М. Доҕордуурап; 3) түөлбэ. балык кырата, дьыраах. ☉ Молодь карася и гольяна. Тууга уу күөгэйэ бөҕө киирбит. Уу кымньыыта түөлбэ. — наһаа көтөх собо. ☉ Тощий карась
Олус көтөх собону хаһан да сыаналаабаттар, ол иһин уу кымньыыта диэн ааттаабыттар. «Кыым». Уу кыыһа — тэмэлдьигэн күөл кытыытыгар баар ууга улаатар ыамата. ☉ Личинка стрекозы, растущая в воде на берегу озера
Сөтүөлүү сылдьан, күөл кытыытыгар уу кыыһын элбэхтик көрөр буоларбыт. Уу нуһараҥ көр нуһараҥ. Ханна эрэ ырыых-ыраах уу нуһараҥ олох дьаалатынан доллойон эрдэҕэ. Н. Лугинов
Киириилээх-тахсыылаах сир киһитэ эбит, эн бу уу нуһараҥ олоххун иһигэр киллэриэ биллибэт. «ХС». Уу нуу- рал — туох да аймалҕана суох, чуумпу, наҕыл. ☉ Исполненный покоя, тихий, безмятежный
Бу уу нууралы таптааннар, Мэниктээбэт буолтар бэл чычыпчааптар. М. Тимофеев
Дэлэҕэ даҕаны бар-дьон киэһэ аайы бэйэ бэйэлэригэр ууну ханар уу нуурал чуумпу түүнү баҕарсыахтара дуо? ФВС К
Уу оҕу- һа — 1) көр оҕус II. Урут сөтүөлүү сылдьаннар уу оҕуһун икки муоһун булбуттара, онон үс муостаннахпыт диэн сүрдээхтик үөрэн айманнылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арай уу оҕуһун ураа-лаҥкыр муоһа Сытыы өргөһө сынтарыйыаҕын кэриэтэ Сылтан сыл ордук уһуктанарга дылы. В. Миронов; 2) түөлбэ. Аҥыр. ☉ Выпь
Уот курааҥҥа — үстэ, от-мас үүммэт сайыныгар — түөртэ, өҥ дьыл — биэстэ, уу сукка алтата сааскы аҥыр (уу оҕуһа) мөҥүрүүр. «Чолбон»
Сахаларга «уу оҕуһун» өйдөбүлэ киэҥ тарҕаныылаах. Аҥыр саҥатын сахалар уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. ЕВФ УуДК. Уу субай хаан көр су- бай I
1.
1. Уу субай хаанын Уу курдук уймахтаата. П. Ойуунускай. Уу сут — уһун, элбэх ардах түһэн от (үүнээйи) кыайан үүммэккэ, сүөһү аччыктааһына, өлүүтэ-сүтүүтэ. ☉ Бескормица, голод и падёж скота вследствие неурожая травы (сена) из-за чрезмерно обильных и длительных дождей
Хаһан эрэ халыҥ хаар дьыл төрөөбүтэ үһү, ол дьыл сайыныгар уу сут буолбут. И. Гоголев
Сахалар уу сута курааннааҕар өссө содуллаах, «айылҕа биэрбититтэн, көрө матаҕын», — диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит. ПИО ТС
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым». Уу сымса — киһи, сүөһү, кыыл быттыга. ☉ Пах человека, скотины, зверя
Күнүм тулунна, Күһэҥэм быһынна, Эн хааллыҥ, мин — бардым... Эчикийэ, иһим түгэҕэ аҕай... Икки уу сымсым аҕай. П. Ойуунускай
— Биир уолга ийэ тайах икки оҕотунаан тахсан биэрбитин, аһартыы-аһартыы, эҥил баска ытыалаан охтортообут этэ. — Эбэтэр уу сымсыгар, — диир Пуд Ильич. Далан. Уу сэбэ кэпс. — уунан устарга аналлаах борохуоттан кыра оҥоһук уопсай аата. ☉ Общее название любого плавательного средства, меньшего, чем пароход, корабль
Бастаан биһиги уолуйаммыт туран хааллыбыт, онтон дьэ өйбүтүн-төйбүтүн буламмыт, онно-манна сырсыаккалаһан, уу сэбин буламмыт, үрэх үөһүгэр киирэн таҥнары устан даллаһыйан эрэр Александр муҥнааҕы тыылары-майыардары соһон таһаардыбыт. Р. Кулаковскай. Ууттан тэйитии — улаатан эрэр оҕолор оонньуулара: хаптаҕай тааһы эбэтэр хаппыт чараас буору ууну кырсынан сырыынньа быраҕан тэйитэллэр. Биир быраҕыыга үгүстүк тэйиппит оҕо кыайар. ☉ Детская игра: бросают плоский камень или твёрдый тонкий кусок глины по поверхности воды (озера, речки) так, чтобы он отскакивал от неё как можно больше раз
Побеждает тот, у которого камень отскакивал больше всех. Оҕо сылдьан ууттан тэйитиини оонньоон ахан биэрэрбит. Уу хааһы көр хааһы. [Доҕоруҥ] арай саамай быстарбыт кэмҥэр, уу хааһы эрэ аһылыктаах дуу, «тыл куһуоктаах» эрэ чэй иһэр кэмҥэр дуу кэллин? Дьэ, саат дии. В. Яковлев. Уу хаһа — туох да булкааһа суох ыраас хаһа. ☉ Чистый, натуральный брюшной жир лошади
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут. Эллэй
Оннооҕор сылгы уу хаһата былчархайдаах диэбиккэ дылы, биһиги киһибит олоххо биир ньылбы тирэнэрдээх — ол арыгы. Э. Соколов
Улуу сылгы Уу хаһатын Олбох оҥостон. УуУЛ
Уу хонор көр хон. Элбэх от үүнэр алаастарын намыһах, уу хонор өттө эрэ оттоммута. «ХС»
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон от үүммэккэ хаалбыт куоһааҕар, кып-кыракый …… куобахчааннар суулаһыахтарынан суулаһан баран, кутталларыттан ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС». Уу ылбыт — туох эмэ уунан бүрүллүбүтүн эбэтэр уу ортотугар буолан хаалбытын туһунан этэллэр. ☉ Площадь (территория), сплошь залитая водой
Нуо, ол туохтан куттаннылар, кинилэри уу ылла дуу, уот сиэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уу ылбыт дуу, уот алдьаппыт дуу, ити туһунан саныы да барбаттар. Эрилик Эристиин
«Молоҕоойу күөлэ» сүүһүнэн гектардаах хочотун уу ылан, килэйэр халлаан. «ХС». Үрдүк ходуһа уута — саас өрүс халаанын муҥутуур үрдүк таһыма, ходуһаны барытын ылар. ☉ Самый высокий уровень весеннего паводка, при котором заливаются все покосные угодья
Үрдүк ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. Маннык дьылга кыайан оттоммот от үүнэр. «ХС». Халаан уута — саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатын таһынан кэлиитэ, угуттааһына. ☉ Разлив реки весной при вскрытии ото льда, половодье, паводок
Сааскы халаан уута улуу өрүс сүнньүнэн халҕаһалыы тоҕо анньарын курдук. П. Ойуунускай
Сааскы халаан уута таас үрэҕи хайытан эрэрин курдук куугунуур. Эрилик Эристиин
Харах уута көр харах. Оҕонньор хараҕын уутун туора сотунна. Амма Аччыгыйа
Лаҕыра киртийбит хара былаатын уһугунан хараҕын уутун сотто олордо. Күндэ
Өлөөнө хараҕын уута уолун баттаҕар таммалыыр. Н. Якутскай
др.-тюрк., тюрк. суб, сув, суг, суҕ, су, суу
II
аат.
1. Айылҕа сокуонун быһыытынан эт-хаан кэмиттэн кэмигэр хатыланар сынньалаҥ туругар киириитэ. Ол кэмҥэ хараҕыҥ сабыллар, өй-санаа, ис уорганнарыҥ үлэлэрэ мөлтүүллэр, «сынньаналлар»; утуйуу. ☉ Периодически наступающее физиологическое состояние покоя, сон
Хайа, табаарыс Лэглээрин, уугун уйгууртубут дуу? Амма Аччыгыйа
Утуйар уу барахсан киһи туругун сүүс бырыһыан чөлүгэр түһэрэн тупсарар улуу эмп буоллаҕа! П. Аввакумов
Сымнаҕас уутунан мин сиэним Утуйан бускутар. Чыкылыык! Күннүк Уурастыырап
Үтүө түүҥҥэ сынньаныахпын, Үчүгэйдик утуйуохпун Хайалара мэһэйдээтэ, Хаарыан уубун аймаата. ЕН Ы
2. көсп. Улугуран, иһийэн хаалыы (кыһыҥҥы айылҕа туһунан). ☉ Зимнее оцепенение природы
Туундара кыһыҥҥы уутуттан уһуктан эрэр. Н. Заболоцкай
Кыһыҥҥы уһун уутуттан уһуктубут айылҕа көҕөрө симэнэн эрэрэ. И. Федосеев
Уһун кыһыны быһа чоҥкуйа тоҥон турбут сайылыктар улугурбут ууларыттан уһуктан, саҥалыы айдаараллар. А. Бэрияк
Сахабыт сирэ уутуттан уһуктан Саптыбыт суорҕанын тэбэннэ. С. Васильев
♦ <Уһуктубат> уһун уутун (уутугар) утуйда (уһуктубат уутун утуйда) көр утуй
Дьэ, оҕом, уһуктубат уугун утуйдаҕыҥ буолуо. Бэрт киһи, туран, таҥара дьиэтин көтүрэр инигин. А. Софронов
Манна икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Ити түүн, Алексей Андреевич илиитигэр, Василий Васильевич уһуктубат уһун уутун утуйбута. «ХС»
Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай. Утуйар уута уу буолбата — туохтан эмэ (хол., олус долгуйан, айманан, санаарҕаан) быстах-быстах, бэрт кыратык, астыммат курдук утуйда, утуйбут курдук санаммата. ☉ Ему и сон не в сон (напр., от сильного волнения, тревоги, скорби)
Сол күнтэн ыла Тамара сарыабына Утуйар уута уу буолбата, Олорор олоҕо олох буолбата, Аһыыр аһа ас буолбата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыллары эккирэтэрбэр утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Н. Заболоцкай. Утуйар уутун умнан (утуйар ууну аахсыбакка) — букатын утуйбакка да эрэ, эбэтэр бэрт кыратык утуйан (тугу эмэ гын). ☉ Забыв про сон (усердно делать что-л. — напр., работать)
Дьон, утуйар ууларын умнан, сыламтата суох үлэлииллэрэ. И. Данилов
Үөрэҕин таһынан Михаил, утуйар уутун умнан туран, кистэлэҥ литератураны ааҕан тахсар буоллар. П. Филиппов
Утуйар ууну аахсыбакка, Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин. Утуйар уутун умунна — кыһамньылаахтык, бары күүһүн ууран туран, күнүһү-түүнү билиммэккэ үлэлээтэ. ☉ Работать усердно, стараясь изо всех сил (и днём, и ночью — букв. забыл про свой сон)
Билигин биһиэхэ ынах муоһун ааҕыы наадата суох, тэрийэр үлэ, холкуоһу баай-тот оҥоруу наада. Оҕонньор, сэрэн, утуйар уубутун умуннахпытына... сатаныахпыт. В. Яковлев
Үлэ туһугар утуйар уутун даҕаны умнубут эдэр бэрэссэдээтэли тута сөбүлээбиттэрэ, таптаабыттара. «ХС». <Утуйар> уутуттан матта (мэлийдэ) — кыайан утуйбата, букатын утуйбата. ☉ Он не смог уснуть, он совершенно не спал
[Кэргэнэ — Дабыыкка:] Сыакаар, эмиэ Сымнаҕас Даарыйаҕын санааҥҥын утуйар уугуттан мэлийдиҥ дуо? У. Нуолур
Уорбатах түүнүгэр уутуттан матара. Чычып-ч. Уута алдьанна — утуйар кэмигэр утуйбата, утуйбакка эрэйдэннэ. ☉ Сон его нарушен (букв. сон его сломался). Бөлүүн түүн уум алдьанан, тура хаама сырыттым
□ Ол эрээри барытын билэ, истэ сытар, уута алдьанар. Н. Габышев
Уута аһынна көр уута ханна. Кини олус үчүгэйдик утуйдаҕа буолуо, уута астан, төбөтө дьэгдьийэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич уута астыбакка дьааһыйар этэ, саҥата-иҥэтэ суоҕа. Далан. Уута көттө — туохтан эрэ уйгууран, утуктаабат, уута кэлбэт буолан хаалла. ☉ соотв. сна ни в одном глазу (букв. сон его вылетел)
Дьиэбэр киһи ыарыйдаҕа... эбэтэр туохха эрэ дэҥнэннэҕэ диэн өй учууталга күлүм гынна, уута көтөн хаалла. Амма Аччыгыйа
Кыбыстан, санаабын атыҥҥа уларыта сатыыбын. Уум көтөр, эргичиҥниибин. Далан
Мөҕүллүбүт лейтенант уйулҕата хамсаата, уута көттө. Ф. Софронов. Уута кэллэ — утуйуон баҕарда. ☉ Он хочет спать, ему хочется спать, его клонит ко сну (букв. сон его пришёл)
Оронун оҥостон сытта да, уута букатын кэлбэтэ. А. Софронов
Настя ыраах айаныттан сылайан, уута кэлэн, утуктаан нухарыйан барар. Н. Якутскай
Айакка, төбөтө ыараабыта, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Уута тэһиннэ кэпс. — утуй да утуй буолла, уһуктауһукта өссө утуйуон баҕаран истэ. ☉ соотв. сон напал (так как давно как следует не спал)
Уолбут уута тэстибит быһыылаах, уһугуннардах аайы утуйан бара турар. «ХС». Уута хан- на — уһуннук утуйан, утуктуура ааста, этэ-хаана чэбдигирэн, сынньанан уһугунна. ☉ Проспав долго, хорошенько выспаться, отдохнуть
Биһиги үссэнэн баран, уубутун хана утуйбуппут. «ХС»
Ньукулай уута хамматаҕын улахаҥҥа уурбакка, ойон турда. «ХС». Уутугар аҥаарыйан — ситэ уһуктубакка сылдьан, тугу оҥорорун, саҥарарын өйдөөбөккө. ☉ Будучи в полусонном состоянии, не совсем проснувшись, спросонок (делать, говорить что-л.)
Уубар аҥаарыйан, ханна да баарбын өйдөөбөппүн. Н. Якутскай
Ууларыгар аҥаарыйан, маҥнай утаа тугу да саҥарбатылар, онтон ийэлэрэ кэлбитин дьэ билэн, эккирэһэ түстүлэр. И. Гоголев
Уубар аҥаарыйан кимин-ханныгын ыйыппакка, ааны аһа охсобун. «ХС». Уутугар батта- тар — утуктуурун тулуйбат, кыаммат. ☉ Его одолевает сон, его клонит ко сну
Уугар баттаттаххына, табалаахтаргын сатаан сирдиэҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Дьоннор, ууларыгар баттатан, утуйан хаалаллар. «ХС». Уутугар өл- лө — утуйуон олус баҕарда. ☉ Ему смертельно хочется спать
Ааспыт олохпун толкуйдуубун, Уубар өлөммүн утуктуубун. Бэйэм арыт бэркиһиибин: Мин туох иһин поэппыный?! Дьуон Дьаҥылы. Уутун быыһынан — ситэ уһуктубакка биитэр ситэ утуйбакка нухарыйа сытан. ☉ соотв. сквозь сон
Мин соһуйаммын, уум быыһынан: «Хайа, доҕоор, туохтан куттанныҥ?.. Ок-сиэ киһини соһуттуҥ даҕаны!» — диэн уубун аһыйан, быһа сытыйдым. Амма Аччыгыйа
Оттон Мойот уутун быыһынан «балык суох» — диир уонна ханнык эрэ эһэ эмиэ суоҕун туһунан үлүгүнэйэр. Т. Сметанин
Мин уум быыһынан суот туорааҕа лачыргыырын уонна кини аҕабар сонунун кэпсиирин истэр буоларым. КИ АДББ. Уутун кыаммат — утуктаа да утуктаа буолар, утуктуурун кыайан тохтоппот. ☉ соотв. сон одолел
Ол эрээри утуйума, Тоҥон хаалыаҥ! — диир саҥаны, Истэ-истэбин нусхайан, Көхсүм, хараҕым сылайан, Улам уубун кыаммаккабын, Олоро түһээт утуйабын. С. Данилов
Бу кэмҥэ бу күрүлүүр күнүстэри уутун кыаммакка, сэлээппэтиттэн мата сыспыт эристиин тура ыстанан, сэлээппэтин бэйэтэ ылан, төбөтүн бүрүннэ. Н. Габышев
др.-тюрк. ув
III
саҥа алл. Сөҕүүнү-махтайыыны соһуйууну бэлиэтиир. ☉ Выражает удивление, изумление
Уу-уу, ас да ас, арыгы, туох суоҕуй! П. Ойуунускай
Уу, күн барахсан уота тугун сырдыгай, сыралҕанай! Суорун Омоллоон
Уу, уон иккини ааспыт. Хайа, оттон бу эн тоҕо утуйбаккын? «ХС»